Ziyosfera

Yax

ЙАҲ МИСР ХУДОСИ/Турсунбоев Ислам Яҳ[1] (ёки Ааҳ[2]; масалан. Жˁḥ— ой)[1][3] — қадимги Миср ой худоси ва унинг белгиланиши[4].

Ибодат

Кечаси ерни ёритадиган ой қуёшга қарама-қарши ҳисобланган. У мажозий маънода „ойлар ва йиллар билан ўртоқлашадиган“ вақт ўлчагичи "деб номланган[4]. Ой ва Қуёш Ҳоруснинг чап ва ўнг кўзлари ҳисобланган, улардан ҳокимият учун курашда Сет уларни йиртиб ташлаган ва кўмган; бошқа вариантларга кўра — қуёш „Ранинг кўзи“, ой эса „Ҳоруснинг кўзи“ деб номланган[4]. Хнум, Тот ва Минг уларни Яҳ билан бирлаштирган Ойнинг уйини тарк этишди. Шунинг учун Яҳнинг ҳурмати бу худоларнинг анъанавий марказларида — Фива ва Гермополда  кенг тарқалган. Монту буюк ибодатхонаси жойлашган Мадамудда „Яҳа уйи“ сақланиб қолган.

Расм

Фир’авннинг камарида тор бош кийими ва бошида ой диски билан тасвирланган[4]. Баъзан ёшлик қулфлари билан ўсмир сифатида тасвирланган[5].

Синкретизм

Осирис-Яҳ Метрополитан санъат музейида.

Қадимги Қиролликда кейинги даврларга[6] қараганда кўпроқ ҳурмат бор эди, чунки ой давомида деҳқонлар дала ишларининг вақтини аниқлар эди.

Бир нуқтада, Амдуат китобига кўра, Осирис ой худоси ҳисобланган, гарчи Диодор уни нотўғри қуёш, Исис эса ой деб атаган. Ер ости худоси Осирис ой худосининг вазифаларини мажозий маънода „ўликларнинг қуёши“деб қабул қилиши мумкин эди. Плутархнинг сўзларига кўра, Осирис учун мотам байрамида руҳонийлар ердан маросим ой шаклидаги ҳайкалча ясайдилар, "бу худоларни сув ва ернинг моддаси деб билишларини кўрсатиб, уни кийинтирадилар ва безатадилар".

Аҳмосидлар даврида 17-сулоланинг охирида Яҳ муҳим рол ўйнади, улар Худонинг исмини ўз исмларига киритдилар: Яҳмос (Яҳ туғилган), Яҳхотеп (Яҳ рози), Яҳмос-Нефертари. Шу билан бирга, Яҳ ва Тот Яҳ-Тот номи остида бирлаштирилган, Тот ёки ўзини ой шаклида мажозий таърифи сифатида. Натижада, мифологиядаги муҳим роли туфайли Тотга сиғиниш устунлик қилади, бу кейинги ХВИИИ сулоласининг Тутмосидлар номларида ўз аксини топади[7].

Нил делтасидаги Танис шаҳрида Яҳ ёки у билан боғлиқ Миср маъбудаси Ҳатҳор-Исис билан тимсолланган ой маъбудаси Астартега сиғиниш кенг тарқалган эди.

Буларнинг барчаси Яҳнинг умумий функсиялари билан ой худоси билан боғлиқ бўлган турли хил ибодатлар билан аста-секин бирлашишига ишора қилади[8]. Бироқ, Яҳга сиғиниш бутунлай йўқолмади ва ХХВИ сулоладан Амасис даврида қисқа вақт ичида қайта тикланди.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 М. А. Коростовцев. Религия древнего Египта. Наука, 1976 — 84-бет. 
  2. ↑ Рак И. В.. Египетская мифология. М.: Терра, 2004 — 63-бет. ИСБН 9785275009972. 
  3. ↑ Э. А. Wаллис Будге. Ан Эгйптиан Ҳиэроглйпҳиc Диcтионарй: Wитҳ ан Индех оф Энглиш Wордс, Кинг Лист анд Геограпҳиcал Лист wитҳ Индехес, Лист оф Ҳиэроглйпҳиc Чараcтерс, Cоптиc анд Семитиc Алпҳабец. Cосимо, Инc., 2013-01-01 — 29-бет. ИСБН 9781616404604. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Ҳанс Боннет. Реаллехикон дер äгйптисчен Религионсгесчичте. Wалтер де Груйтер, 2000-01-01 — 355—356, 470—474-бет. ИСБН 9783110827903. 
  5. ↑ Пат Ремлер. Эгйптиан Мйтҳологй, А то З. Инфобасе Публишинг, 2010 — 1—2, 21-бет. ИСБН 9781438131801. 
  6. ↑ Ҳанс Боннет. Реаллехикон дер äгйптисчен Религионсгесчичте. Wалтер де Груйтер, 2000-01-01 — 355—356, 470—474-бет. ИСБН 9783110827903. 
  7. ↑ Бритиш Мусеум. Тҳе Бритиш Мусеум боок оф анcиэнт Эгйпт. Публишед фор тҳе Трустеэс оф тҳе Бритиш Мусеум бй Бритиш Мусеум Пресс, 1992-06-15. 
  8. ↑ Плутарх. „Об Исиде и Осирисе“ (ру) 39. астронлине.про. 2017-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 15-ноябр. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Yax" dan olindi