2010-йилда 45 футлик круиз яхтаси
Суперяхта Аззам, 2018-йил ҳолатига кўра узунлиги бўйича энг катта хусусий яхта[1].

Яхта /жɒт/ — ҳордиқ, саёҳат ёки пойга учун ишлатиладиган елканли ёки моторли кема[2][3][4]. Ҳеч қандай стандарт таърифга эга эмас[1]. Қайиқдан фарқли равишда яхта бўлиши учун узунлиги камида 33 фут (10 метр) бўлиши ва ташқи кўринишидан яхши эстетик завқ бағишлай олиши керак. Тижорат яхталар кодексига кўра, яхталар 24 метргача деб таснифланади.[5] Бундай яхталар одатда ёлланган экипажни[1] талаб қилади ва юқори қурилиш стандартларига эга[5] бўлади. Катта яхталар учун кейинги таснифлар қуйидагилардир: тижорат-12 нафардан ортиқ йўловчи ташимайди, хусусий-эгаси ва меҳмонлар ҳордиқ чиқариши учун мўлжалланган. Суперяхта (баъзан мегаяхта) одатда узунлиги 40 метрдан ортиқ бўлган ҳар қандай яхтага (елканли ёки моторли) ишора қилади[6]. Пойга яхталари қулайликдан кўра қаттиқ ишлаш учун мўлжалланган[7]. Чартер яхталари фойда олиш учун юритилади[6]. 2020-йил ҳолатига кўра, профессионал экипажни талаб қиладиган етарли ҳажмдаги 15 000 дан ортиқ яхталар мавжуд эди[8].

Этимологияси

ХВИИИ асрга оид Голландия яхтаси

Яхта атамаси голландча жачт (пл. жачтен, „ов“ деган маънони англатади) сўзидан келиб чиққан бўлиб, дастлаб Голландия Республикаси денгиз флоти томонидан саёз сувларда қароқчилар ва бошқа ҳуқуқбузарларни таъқиб қилиш учун фойдаланилган енгил ва тез сузиб юрувчи кемаларга ишора қилинган[2].

Тарихи

Бундай қайиқларнинг тарихи қадимги Миср давридаги эшкак эшиш кемалари ва Бирма, Ҳиндистон, Минданао ва Япония сувларида бошқа кемалар билан бошланади. ВИИИ асрга оид англо-саксон қироллик плег-сcиплари (ўйин кемалари) мавжуд бўлган, уларда безакли камонлар қўйилган. Бундай қайиқларда овқат пишириш имконияти ҳам мавжуд бўлган[9].

Елкан

1893-йил Америка кубоги учун Вигилант ва Валкйриэ ИИ ўртасидаги ўйин

Елканли яхталар тарихи Европада 1600-йилларнинг бошларида Англия қироли Жеймс И нинг ўғли учун ҳордиқ кемаси қурилиши билан бошланади. Бошқа монархлар ташиш ва босиб олиш учун денгиз кемаларидан фойдаланган бўлса-да, Жамес И 1600-йилларнинг бошларида унинг ўғли Ҳенрй учун яхта қуришни топширган биринчи инглиз монархи эди[10]. Кўнгилочар кемалар яхта номини Европада сургунда бўлган ва Нидерландияга ташриф буюрган Чарлес ИИ давридан кейин олди, у ерда ХВИИ асрнинг бошидан бери элита синфлари учун турли хил жачтенлар яхши ривожланган эди. Инглиз тожини қўлга киритгандан сўнг, Чарлес камида битта экспериментал катамаранни ўз ичига олган бир қатор қироллик яхталарини ишга туширди. Икки кема ўртасида биринчи қайд этилган яхта пойгаси 1661-йилда, сўнгра 1663-йилда инглиз сувларида биринчи очиқ елканли мусобақа бўлиб ўтди[11].

Қуввати

Буғ яхтаси, Гунилда, тахминан. 1910-йил
Туркия давлат яхтаси, Саварона, 2014-йилда, дизел билан қайта ишлайдиган буғ-турбинали яхта

Елканли яхталар мавжуд бўлишда давом этар экан, ишончли электр станцияларининг ривожланиши яхталарнинг янги тоифасини яратди. Елканли яхталар кеманинг кейинги қисмидан бошқарилишда давом этар экан, моторли яхталар олдинга ва ён томонга яхшироқ кўришни таъминловчи кабина конструкциясини қабул қилдилар[11].

Буғ

ХВИИИ асрда буғ асосида ишлайдиган яхталар кенг тарқала бошлади. Бундай яхталар жуда ҳам ҳашаматли қилиб қурилар, экипаж эса жуда кўп аъзолардан иборат бўлар эди.

ХИХ асрнинг охирларида аралаш двигателлар кенг қўллана бошланди. Мураккаб двигателлар пастроқ босимларда юқори ҳажмларни сиғдириш учун буғни кетма-кет каттароқ силиндрларга чиқариб, самарадорликни оширди. Бу босқичлар кенгайиш деб аталди, икки ва уч марта кенгайтирувчи двигателлар кенг тарқалган бўлиб, айниқса юк ташишда кўмирнинг оғирлигини камайтириш учун самарадорлик муҳим бўлган[12]. Буғ двигателлари ХХ асрнинг бошларига қадар, буғ турбинаси, электр двигателлари ва ички ёнув двигателлари дизайнидаги ютуқлар аста-секин поршенли буғ двигателларини алмаштиришга олиб келгунга қадар ҳукмрон қувват манбаи бўлиб қолди[12][13].

Ички ёниш

Ниcолаус Отто ва Готтлиб Даимлер 1876-йилдан бошлаб амалий тўрт тактли бензинли двигателларни ишлаб чиқдилар. 1898-йилдан бошлаб двигателлар от кучи 25 от кучидан 1906-йилга келиб 500 от кучига етди. Улардан баъзилари тезюрар қайиқлар учун бошқалари эса моторли яхталар учун мўлжалланган эди[14]. Қайиқлар учун дизел электр стансиялари 1903-йилда тақдим этилган[15]. ХХ асрда дизел ёнилғиси арзонлиги ва ишончлилиги туфайли электр станциясининг кенг тарқалган турига айланди[14].

Қурилиш

Дастлаб, барча яхталар ёғочдан ясалган, узун ёғоч ва ёғоч қовурғалар ёрдамида, тахталар билан қопланган. Бу материаллар буғ яхталарида темир ёки пўлат билан алмаштирилди[11]. 1960-йилларда шиша тола кенг тарқалган материалга айланди. Ушбу материаллар ва бошқалар фойдаланишда давом этмоқда[16]. 24 метргача бўлган яхталар шиша толадан ишланади, 24 метрдан катта яхталар толали кучайтирилган пластикдан ишланади[17].

Ички тузилиши

Елканли яхтанинг ички қисми асосий салонда очиладиган стол, чап томонда ошхона (ошхона) ва ўнг ва олдиндаги кабинанинг орқасида кўринадиган навигация стансияси.

Ўлчамига қараб, круиз яхтаси камида иккита кабина, асосий салон ва олд хонага эга бўлиши мумкин. Кичкина яхталарда салонда экипаж ёки йўловчилар учун йиғиладиган тўшаклар бўлиши мумкин. Одатда салонда букланадиган, ўрнатилган стол бўлган овқатланиш жойи мавжуд. Салон одатда ошхонага улашган. Круиз яхтасида ҳаммом бўлиши мумкин. Каттароқ яхталарда қўшимча хона ва ҳаммомлар бўлиши мумкин. Одатда маршрутни режалаштириш имконини берувчи навигация стансияси мавжуд бўлади[18][19].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Кавин. „Wҳен ис а Боат Алсо а Ячт? - боац.cом“. www.боац.cом (2018-йил 4-июн). Қаралди: 2020-йил 19-апрел.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Дефинитион оф ЙАCҲТ“ (эн). www.мерриам-wебстер.cом. — „анй оф вариоус реcреатионал wатерcрафт: суч ас а) а саилбоат усед фор раcинг б) а ларге усуаллй мотор-дривен cрафт усед фор плеасуре cруисинг“. Қаралди: 2018-йил 15-апрел.
  3. ↑ „ЙАCҲТ | дефинитион ин тҳе Cамбридге Энглиш Диcтионарй“ (эн-УС). диcтионарй.cамбридге.орг. — „а боат wитҳ саилс анд сометимес ан энгине, усед фор эитҳер раcинг ор травелинг он фор плеасуре“. Қаралди: 2020-йил 19-апрел.
  4. ↑ „Ячт дефинитион анд меанинг | Cоллинс Энглиш Диcтионарй“ (эн-УС). www.cоллинсдиcтионарй.cом. — „а ларге боат wитҳ саилс ор а мотор, усед фор раcинг ор плеасуре трипс“. Қаралди: 2020-йил 19-апрел.
  5. ↑ 5,0 5,1 Cолес, Ричард. Лаw оф Ячц & Ячтинг (эн). CРC Пресс, 2013-07-31. ИСБН 9781317995791. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Перрй, Жулиэ. Инсидерс' гуиде то беcоминг а ячт стеwардесс : cонфессионс фром мй еарс афлоат wитҳ тҳе рич анд фамоус, Сеcонд, Неw Ёрк, Аугуст 2013. ИСБН 978-1-61448-786-9. ОCЛC 859781233. 
  7. ↑ Wацон, Г. Л.. Тҳе Эволутион Оф Модерн Ячт Раcинг Ин 1894. Реад Боокс Лтд, 2013. ИСБН 978-1447484196. 
  8. ↑ Перрй, Жулиэ. Инсидерс' гуиде то беcоминг а ячт стеwардесс : cонфессионс фром мй еарс афлоат wитҳ тҳе рич анд фамоус, Сеcонд, Неw Ёрк, Аугуст 2013. ИСБН 978-1-61448-786-9. ОCЛC 859781233. 
  9. ↑ Фолкард, Ҳенрй Cолеман. Тҳе Саилинг Боат: А Треатисе он Саилинг Боац анд Смалл Ячц, Тҳеир Вариэтиэс оф Тйпе, Саилс, Риг, Этc (эн). Лондон: Чапман анд Ҳалл, 1906. 
  10. ↑ Мажор, Алан П.. Роял ячц. Строуд: Амберлей, 2011. ИСБН 978-1-4456-1107-5. ОCЛC 1100700087. 
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Ҳеррешофф, Л. Франcис. Тҳе Голден Аге оф Ячтинг (эн). Шеридан Ҳоусе, Инc., 2007 — 19–25-бет. ИСБН 978-1-57409-251-6. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Ҳунтер, Лоуис C.. А Ҳисторй оф Индустриал Поwер ин тҳе Унитед Статес, 1730–1930. Чарлоттесвилле: Университй Пресс оф Виргиниа, 1985. 
  13. ↑ Wисер, Wенделл Ҳ.. Энергй ресоурcес: оccурренcе, продуcтион, cонверсион, усе. Биркҳäусер, 2000 — 190-бет. ИСБН 978-0-387-98744-6. 
  14. ↑ 14,0 14,1 Дай, Тҳомас Флеминг. Тҳе Руддер (эн). Фаwcетт Публиcатионс, 1916 — 299–303-бет. 
  15. ↑ Сасс, Фриэдрич. Гесчичте дес деуцчен Вербреннунгсмоторенбаус вон 1860 бис 1918 (Де). Берлин/Ҳеиделберг: Спрингер, 1962 — 532-бет. ИСБН 978-3-662-11843-6. 
  16. ↑ Ҳоwард, Жим. Ҳандбоок оф Оффшоре Cруисинг: Тҳе Дреам анд Реалитй оф Модерн Оcеан Cруисинг (эн). Шеридан Ҳоусе, Инc., 2000. ИСБН 978-1-57409-093-2. 
  17. ↑ Cолес, Ричард. Лаw оф Ячц & Ячтинг (эн). CРC Пресс, 2013-07-31 — 3–4-бет. ИСБН 9781317995791. 
  18. ↑ Доане, Чарлес Ж.. Тҳе модерн cруисинг саилбоат : а cомплете гуиде то иц десигн, cонструcтион, анд оутфиттинг. Cамден, Ме.: Интернатионал Марине, 2010. ИСБН 978-0-07-163700-8. ОCЛC 551161085. 
  19. ↑ ДК. Тҳе Cомплете Саилинг Мануал, Тҳирд Эдитион (эн). Пенгуин, 2011-12-19. ИСБН 978-0-7566-9760-0.