Yazdigard I

5 юзйилликда ишланган Ездигарднинг кийик ўлдираётгани тасвирланган буюм.

Яздикард И, Яздигирд И ёки Яздижурд И ( ўрта форсча : 𐭩𐭦𐭣𐭪𐭥𐭲𐭩‎ <йздкрт ^| > Яздекерт, "Худо томонидан яратилган", ҳозирги форс тилида یزدگرد), Сосонийлар давлатининиг 12-ҳукмдори бўлган. Ездигард ИИИ.Шопур (383-388)нинг ўғли. У Бахром В.нинг ўлимидан сўнг Сосонийлар тахтига чиқди. 399-420-йиллар давомида 21 йил мамлакатни бошқарган.

У Ғарб ва Шарқий Рим империяси билан самимий муносабатларда эди.

Ездигард ҳукмронлигининг дастлабки йилларида насронийликни яхши қаршилаган кейин эса унга қарши чиққан. У "безенгер" лақаби билан машҳур бўлиб, бу сосоний манбаларида гуноҳкор ма‘носини билдирган. Бироқ бу лақаб , Ездигарднинг ба‘зи динларга нисбатан бағрикенг муносабати ва айниқса, насронийларга нисбатан юмшоқ муносабати туфайли зардуштий руҳонийларининг туҳмати эди . Ездигард римликлар билан тинч-тотувликни сақлаганлиги ва фуқароларга нисбатан бағрикенглик кўрсатганлиги учун “рамшаҳр” (“ҳокимиятида тинчликни сақлаган”) унвонини ҳам қўллаган. “Рамшаҳр” унвони афсонавий Кеёний подшоҳлари томонидан ҳам қўлланган ва шу тариқа “ ҳарраҳ ” шиори ўрнига “Кай” унвони ишлатила бошлаган ва бу сосонийларнинг Кеёнийлар тарихига қизиқишини бошлатган. Насронийлар Ездегарднинг бағрикенглигидан фойдаланиб, зардуштийларга ҳужум қилиши - тоқациз вазир Миҳр Нарсеҳнинг тайинланиши натижасида насронийларга қарши зулмга бошланишига сабаб бўлди.

420-йил 21-январда Ездигард ўлдириди. Кейинчалик аристократлар ва руҳонийлар Ездигард ўғилларининг тахтга чиқишига тўсқинлик қилишга уриндилар. Ездигарднинг тўнғич ўғли Арманистон ҳокими ИВ. Шопур тезда Сосонийлар давлатининг пойтахти Тизпонга бориб, тахтга ўтирди.

Этимология

Ездигард номи қадимги эрон тилида язата-"илоҳий мавжудот" ва -карта "яратилган" сўзларининг бирикмасидир ва шунинг учун форс Багкарт ва юнон Тҳеокистос томонидан "Худо томонидан яратилган" деган ма'нони англатади. Ездигард номи, ўрта форсча Яздекерт; сурий тилида Яздегерд, Издегерд ва Яздегер ; Талмудча Издегер ва Азгер ; Яздеижерд араб тилида ; Юнончада Исдигердес номи билан танилган.

Ҳукмронлиги

Ездигард, ИИИ. У Шопурнинг (383-388) ўғли бўлиб, ўзинигнг уч ўғли бор: ИВ. Шопур, Нарсеҳ ва В. Бахром. У акаси ИВ. Баҳром 399-йилда ўлдирилганда, унинг ўрнига тайинланган. ИВ. Баҳромни ўлдирган сосоний аскарлари унинг гўзал фе‘л-атвори туфайли унга зарар етказмаган. У мамлакатни тинчликпарварлик билан бошқарган.

===Рим билан муносабатлари===

386-йилда Остроготлар исёни, 387-йилда Максим қўзғолони, 387-йилда Антиохия қўзғолони, 388-йилда Галлия қўзғолони, Салоникидаги қирғин, 393-йилда Арбагост ва Евгений қўзғолонлари Рим империясини жиддий заифлаштирди. 386—398-йилларда Африкада мустақил қиролликни бошқарган Марокашлик Гилдо ва 395-йилда Готлар етакчилари Аларик бошчилигида қуролланишни бошладилар. Бироқ, бутун ҳукмронлиги даврида Ездигард на Шарқий Рим императори Аркадийга, на Ғарбий Рим императори Гонориусга қарши тажовузкор позицияда бўлмади. Ездигард нинг бу ўта хотиржамлиги ва Рим империясига бостириб киришни истамаслиги унга “Рамаштрас”, “энг тинч” ёки “энг барқарор” унвонини олишига сабаб бўлди .

===Тҳеодосиуснинг асраб олиниши===

Тахминларга кўра, Ездигард ҳукмронлигининг 9-йилида Шарқий Рим императори Аркадий вафотидан сўнг Византия шаҳзодаси Феодосийнинг ғамхўрлигини ўз зиммасига олган. Ажабланарлиси шундаки, Аркадий Феодосийга ғамхўрлик қилиш учун на укаси Гонорийни, на ўзининг таниқли фуқароларини танламади, балки ўғлини Сосонийлар ҳукмдорига ишониб топширди. Феодосий тахтга ўтиргунга қадар у ёш шаҳзоданинг мулки, ҳокимияти ва ҳаётини ҳимоя қилган. Ҳатто бир ёзувчининг та‘кидлашича, Аркадий Ездигарднинг бу яхшилиги эвазига унга минг килограмм соф олтин ҳадя қилган.

Ёш императорнинг Константинополга саёҳатида ҳамроҳлик қилиш учун Антиох исмли амалдор сайланди . Бу амалдор кўп йиллар давомида шаҳзоданинг яқин дўсти бўлган. Тҳеодосиус опаси Пулчерия томонидан ўлдирилиши ёки қиролликдан сургун қилиниши керак эди. Антиох вафотидан кейин ҳам Ездигард ёш ҳукмдорга ёрдам беришда давом этди.

Бироқ, бу ҳикоялар Аркадийнинг ўлимидан бир ярим аср ўтгач ёзилган ва замонавий ёзувчилар томонидан рад этилган.

Ўлими

Яздигерд И 420 йилда вафот этган. Бироқ, шоҳнинг ўлими билан боғлиқ ҳолатлар аниқ эмас. Қадимги машҳур афсонага кўра, у Журжонда бўлганида сеҳрли оқимдан чиққан ақл бовар қилмайдиган от томонидан ўлдирилган. Фирдовскийнинг сўзларига кўра, бу воқеа Тус яқинида содир бўлган. Бу афсона зодагонлар ўз қотилликларини яшириш учун ишлатган уйдирма ҳикоя бўлиши мумкин.

Адабиётлар

^ Шапур Шаҳбази, 2005, "Сасаниан Дйнастй"
^Чристопҳер, Лиллингтон-Мартин (6 Теммуз 2017). Проcопиус оф Cаэсареа: Литерарй анд Ҳисториcал Интерпретатионс. Тайлор & Франcис, с. 69. ИСО 978-1-317-07549-3.
^ Роберт Бруcе Муллин. А Шорт Wорлд Ҳисторй оф Чристианитй. Wестминстер Жоҳн Кнох Яйıнларı, с. 82-85. ИСО 978-0-664-23664-9.
Стокес, Г.Т., "Исдигердес (И)", А диcтионарй оф Чристиан биограпҳй, литературе, сеcц анд доcтрине, (Wиллиам Смитҳ & Ҳенрй Wаcе, эдитöрлер.); Лондра, Жоҳн Муррай, 1882. с 303.