Yekyua sahifasining manbasini koʻrish

'''Yekyua''' yoki „ona hayvon“ bahorda qor eriguncha yashirinib yuradigan [[Saxalar|saxa]] ruhlari sinfiga mansubdir. Saxalar [[Turkiy xalqlar|turkiy]] xalqdir.

Har bir ''yekyua'' muayyan bir hayvon bilan bogʻliq. Ular saxalarning [[Shomonlik|shaman]]larini himoya qiluvchi homiy ruh sifatida tariflanadi. Ular xavfli va qudratli hisoblanadi<ref>{{Cite book |last1=Lehmann |first1=Arthur C. |title=Magic, witchcraft, and religion: an anthropological study of the supernatural |url=https://archive.org/details/magicwitchcraftr0000unse_o8f7 |last2=Myers |first2=James E. |date=1993 |publisher=Mayfield |isbn=978-1-55934-170-7 |edition=03 |location=Mountain View (Calif.) London Toronto}}</ref>. Eng xavflilari ayol shamanlarga bogʻlangan boʻladi{{Sfn|Stutley|2003|p=[{{Google books|plainurl=y|id=dNKRmatAua8C|page=55}}. 55]}}. Hayvon turi ''yekyua''ning kuchini belgilaydi. Masalan, it ''yekyua''larining qudrati kam, bugʻu ''yekyua''lariniki esa kuchli boʻladi. Faqat samanlargina ''yekyua''ni koʻra oladi. Shaman oʻz ruhini oʻz ''yekyua''siga joylashtirganida, u oʻzining hayvoniy qismiga qaram boʻlib qoladi. Agar oʻz hayvonini namoyon qilgan shaman boshqa hamkasbining hayvonini oʻldirsa, hayvoni oʻlgan shamanning oʻzi ham oʻladi<ref>{{Cite journal |last=Layard |first=J. W. |date=1930 |title=Shamanism: An Analysis Based on Comparison with the Flying Tricksters of Malekula |url=https://www.jstor.org/stable/2843791 |journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland |volume=60 |pages=525–550 |doi=10.2307/2843791 |jstor=2843791 |issn=0307-3114|url-access=subscription }} citing {{harvnb|Czaplicka |1914| p= 183}}</ref>. Bahorda ''yekyua''lar jang qilayotganida, ular bilan bogʻlangan shamanlar oʻzlarini betob his qiladilar. It ''yekyua''lari qadrlanmaydi, chunki ular shamanni kemiradi va uning tanasini yemirib, unga kasallik keltiradi. Odatda, yaxshi ''yekyua'' shamanni himoya qiladi{{Sfn||Czaplicka |1914| p= 0}}.

== Etimologiyasi ==
Yekyua ([[saxa tili]]da: ''iekyua'' yoki ''yekyua'') Saxa (yoqut) xalqining anʼanaviy diniy eʼtiqodlarida shamanlarning homiy ruhi yoki ruhiy hamrohi hisoblanadi. Tadqiqotchilar ushbu atamani „ona hayvon“, „hayvon-homiy“ yoki „himoyachi ruh“ maʼnolarida izohlaydilar<ref name="Hudson">{{cite book |last=Hudson |first=G. |title=Shamanism in Siberia |publisher=AMS Press |year=1935}}</ref>.

== Tavsifi ==
Yoqut shamanizmi eʼtiqodiga koʻra, har bir kuchli shaman oʻzining shaxsiy yekyuasiga ega boʻladi. U shaman uchun himoyachi, yoʻl koʻrsatuvchi hamda boshqa ruhlar bilan aloqa oʻrnatishda vositachi vazifasini bajaradi. Oddiy insonlar yekyuani koʻra olmaydi, biroq shamanlar marosim yoki trans holatida u bilan muloqot qilishi mumkin<ref name="Sieroszewski">{{cite book |last=Sieroszewski |first=Wacław |title=12 Years in the Yakut Country |publisher=London |year=1900}}</ref>.

Yekyua odatda maʼlum bir hayvon qiyofasida namoyon boʻladi. Shaman qudrati uning homiy ruhi qaysi hayvon timsolida ekanligiga ham bogʻliq deb hisoblangan. Turli manbalarda it, bugʻu, los, ayiq yoki mamont qiyofasidagi yekyualar tilga olinadi. Mamont qiyofasidagi yekyua eng kuchli ruhlardan biri sifatida tasvirlanadi<ref name="Sieroszewski"/>.

== Eʼtiqodlarda ==
Yoqut mifologiyasiga koʻra, shaman va uning yekyuasi oʻrtasida uzviy ruhiy bogʻliqlik mavjud. Agar yekyuaga zarar yetsa yoki u boshqa shaman yekyuasi bilan kurashda magʻlub boʻlsa, bu holat shaman hayotiga ham taʼsir qilishi mumkin deb ishonilgan. Ayrim rivoyatlarda yekyuaning halok boʻlishi shaman oʻlimiga sabab boʻlishi qayd etiladi<ref>{{cite web |url=https://sacred-texts.com/sha/sis/sis04.htm |title=Shamanism in Siberia |website=Internet Sacred Text Archive |access-date=29 June 2026}}</ref>.

Afsonalarga koʻra, bahor faslida, qorlar eriy boshlagan paytda yekyualar yashirin maskanlaridan chiqib, bir-biri bilan kurashadi. Shu davrda ularga bogʻlangan shamanlar oʻzlarini holsiz his qilishi yoki kasallikka chalinishi mumkinligi haqidagi eʼtiqodlar mavjud boʻlgan<ref>{{cite web |url=https://sacred-texts.com/sha/sis/sis04.htm |title=Shamanism in Siberia |website=Internet Sacred Text Archive |access-date=29 June 2026}}</ref>.

== Zamonaviy talqin ==
Etnograflar va dinshunoslar yekyuani shamanizmda uchraydigan „homiy ruh“ yoki „ruhiy hamroh“ tushunchalarining Yoqut madaniyatidagi koʻrinishi sifatida baholaydilar. U Saxa xalqining tabiat, hayvonot olami va ruhlar dunyosi haqidagi tasavvurlarida muhim oʻrin egallaydi.

== Shuningdek qarang ==
* [[Yoqut mifologiyasi]]
* [[Shomonlik]]
* [[Saxalar|Saxa xalqi]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyot ==
* {{cite book |last=Sieroszewski |first=Wacław |title=12 Years in the Yakut Country |publisher=London |year=1900}}
* {{cite web |url=https://sacred-texts.com/sha/sis/sis04.htm |title=Shamanism in Siberia |website=Internet Sacred Text Archive |access-date=29 June 2026}}
* {{cite encyclopedia |title=Yekyua |encyclopedia=English Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Yekyua |access-date=29 June 2026}}

{{Tashqi_havolalar}}

{{DEFAULTSORT:Yekyua}}

[[Turkum:Turkiy mifologiya]]
[[Turkum:Yoqut mifologiyasi]]