Ziyosfera

Yekyua

Екюа ёки „она ҳайвон“ баҳорда қор эригунча яшириниб юрадиган саха руҳлари синфига мансубдир. Сахалар туркий халқдир.

Ҳар бир екюа муайян бир ҳайвон билан боғлиқ. Улар сахаларнинг шаманларини ҳимоя қилувчи ҳомий руҳ сифатида тарифланади. Улар хавфли ва қудратли ҳисобланади[1]. Энг хавфлилари аёл шаманларга боғланган бўлади[2]. Ҳайвон тури екюанинг кучини белгилайди. Масалан, ит екюаларининг қудрати кам, буғу екюалариники эса кучли бўлади. Фақат саманларгина екюани кўра олади. Шаман ўз руҳини ўз екюасига жойлаштирганида, у ўзининг ҳайвоний қисмига қарам бўлиб қолади. Агар ўз ҳайвонини намоён қилган шаман бошқа ҳамкасбининг ҳайвонини ўлдирса, ҳайвони ўлган шаманнинг ўзи ҳам ўлади[3]. Баҳорда екюалар жанг қилаётганида, улар билан боғланган шаманлар ўзларини бетоб ҳис қиладилар. Ит екюалари қадрланмайди, чунки улар шаманни кемиради ва унинг танасини емириб, унга касаллик келтиради. Одатда, яхши екюа шаманни ҳимоя қилади[4].

Этимологияси

Екюа (саха тилида: иэкюа ёки екюа) Саха (ёқут) халқининг анъанавий диний эътиқодларида шаманларнинг ҳомий руҳи ёки руҳий ҳамроҳи ҳисобланади. Тадқиқотчилар ушбу атамани „она ҳайвон“, „ҳайвон-ҳомий“ ёки „ҳимоячи руҳ“ маъноларида изоҳлайдилар[5].

Тавсифи

Ёқут шаманизми эътиқодига кўра, ҳар бир кучли шаман ўзининг шахсий екюасига эга бўлади. У шаман учун ҳимоячи, йўл кўрсатувчи ҳамда бошқа руҳлар билан алоқа ўрнатишда воситачи вазифасини бажаради. Оддий инсонлар екюани кўра олмайди, бироқ шаманлар маросим ёки транс ҳолатида у билан мулоқот қилиши мумкин[6].

Екюа одатда маълум бир ҳайвон қиёфасида намоён бўлади. Шаман қудрати унинг ҳомий руҳи қайси ҳайвон тимсолида эканлигига ҳам боғлиқ деб ҳисобланган. Турли манбаларда ит, буғу, лос, айиқ ёки мамонт қиёфасидаги екюалар тилга олинади. Мамонт қиёфасидаги екюа энг кучли руҳлардан бири сифатида тасвирланади[6].

Эътиқодларда

Ёқут мифологиясига кўра, шаман ва унинг екюаси ўртасида узвий руҳий боғлиқлик мавжуд. Агар екюага зарар еца ёки у бошқа шаман екюаси билан курашда мағлуб бўлса, бу ҳолат шаман ҳаётига ҳам таъсир қилиши мумкин деб ишонилган. Айрим ривоятларда екюанинг ҳалок бўлиши шаман ўлимига сабаб бўлиши қайд этилади[7].

Афсоналарга кўра, баҳор фаслида, қорлар эрий бошлаган пайтда екюалар яширин масканларидан чиқиб, бир-бири билан курашади. Шу даврда уларга боғланган шаманлар ўзларини ҳолсиз ҳис қилиши ёки касалликка чалиниши мумкинлиги ҳақидаги эътиқодлар мавжуд бўлган[8].

Замонавий талқин

Этнографлар ва диншунослар екюани шаманизмда учрайдиган „ҳомий руҳ“ ёки „руҳий ҳамроҳ“ тушунчаларининг Ёқут маданиятидаги кўриниши сифатида баҳолайдилар. У Саха халқининг табиат, ҳайвонот олами ва руҳлар дунёси ҳақидаги тасаввурларида муҳим ўрин эгаллайди.

Шунингдек қаранг

Манбалар

  1. ↑ Леҳманн, Артҳур C.; Мерс, Жамес Э.. Магиc, wитчcрафт, анд религион: ан антҳропологиcал студй оф тҳе супернатурал, 03, Моунтаин Виэw (Cалиф.) Лондон Торонто: Майфиэлд, 1993. ИСБН 978-1-55934-170-7. 
  2. ↑ Стутлей 2003, с. 55.
  3. ↑ Лаярд, Ж. W. (1930). "Шаманисм: Ан Аналйсис Басед он Cомпарисон wитҳ тҳе Флйинг Триcкстерс оф Малекула". Тҳе Жоурнал оф тҳе Роял Антҳропологиcал Институте оф Греат Бритаин анд Иреланд 60: 525–550. дои:10.2307/2843791. ИССН 0307-3114. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/2843791.  cитинг Cзаплиcка 1914, с. 183
  4. ↑ & Cзаплиcка 1914, с. 0.
  5. ↑ Ҳудсон, Г.. Шаманисм ин Сибериа. АМС Пресс, 1935. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Сиэросзеwски, Wаcłаw. 12 Еарс ин тҳе Якут Cоунтрй. Лондон, 1900. 
  7. ↑ „Шаманисм ин Сибериа“. Интернет Саcред Техт Арчиве. Қаралди: 2026-йил 29-июн.
  8. ↑ „Шаманисм ин Сибериа“. Интернет Саcред Техт Арчиве. Қаралди: 2026-йил 29-июн.

Адабиёт

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Yekyua" dan olindi