Yerjar jangi
Ержар жанги – руслар ва бухороликлар ўртасидаги йирик тўқнашув 8 (йигирма) май 1866-йил Ержар яқинида – Сирдарёнинг чап қирғоғида, Чиноз ва Хўжанд оралиғидаги тракт.
Жанг арафасидаги вазият
Таърифланган воқеалардан бир йил олдин, илгари Қўқон хонлигига қарашли бўлган Тошкент Россия империяси томонидан босиб олинди. Бу воқеадан кейин Бухоро амирининг илтимосига кўра генерал Черняев томонидан Бухорога астроном К.Струведан иборат элчихона юборилади. У бош штаб офицери, топограф ва кон муҳандиси[1]. Бухородаги элчихона хон томонидан ҳибсга олиниб, уни уч марта озод қилишга ваъда бериб, уч марта рус ҳокимиятини алдаган. Баҳорда бухоролик тўдалар Россия мулкига очиқдан-очиқ бостириб кириш, қирғизларни талон-торож қилиш, почта жўнатмаларини тортиб олиш, Сирдарёдаги ёқилғи захираларини йўқ қилиш, ҳатто рус кемаларини ҳам ўққа тута бошладилар[2].
Май ойига келиб маълум бўлдики, амир артиллерия билан муҳим пиёда ва отлиқ қўшинларни тўплаб, уларнинг бир қисми билан Сирдарёни кесиб ўтган – Чинозда жойлашган рус отрядининг орқа томонига фаол ҳаракатлар ва ҳужумлар руслар учун заруратга айланди[3].
Жангнинг бориши
Генерал Д. И. Романовский бошчилигидаги рус отряди 7 (19) май куни 14 пиёда ротаси ва 5 юз казакдан иборат 20 та тўп ва 8 та ракета станоги билан Чиноздан Ержар йўналиши бўйлаб даштга чиқди. „Перовский“ пароходи отряд учун 10 кун ҳисобида озиқ-овқат олиб келарди. Креэвскийнинг кичик ёрдамчи отряди Сирдарёнинг ўнг қирғоғи бўйлаб Келеучинский истеҳкомидан параллел равишда ҳаракат қилди.
Мурзаработ қудуқларига биринчи 30 чақиримли ўтиш охирида, Иржарга яна тахминан 20 чақирим қолганда, тонгда қозоқлар Бухоро отлиқларининг биринчи пайдо бўлган гуруҳларини уриб туширдилар; шу пайтдан бошлаб жанг охиригача ўт очишни тўхтатмаган артиллерия ҳам ҳаракатга келди[3].
Рус колоннасининг бошида капитан А. К. Абрамов 6 рота ва 8 тўп билан ҳаракат қиларди. Ўнг томонда подполковник Пистоликорс қозоқлар, ракета станоклари ва 6 та тўп билан келарди. Орқада маёр Пишемукийнинг 4 та замбараклари билан 3 та ротадан иборат резерв ва ҳимояланган обоз ҳаракат қиларди.[3].
.jpg)
(Генерал Романовскийнинг акварелидан)
8-май (20-май) да Бухоро қўшини рус отрядига ҳужум қилди: бухороликлар ва қирғизларнинг отлиқ оломони уни ҳар томондан ўраб олди, айниқса подполковник Фовицкий колоннасини кучли сиқув остида қолдирди[3].
Бухоро позицияларига 1,5 верст қолганда рус отрядини хандақлардан кучли тўпдан ўққа тутди. Бироқ рус колонналари бухоролик отлиқ қўшинлари орасидан ўтиб кета олди, бу эса уларнинг ҳужумларини тўхтатмади. Тахминан бир соат ўтгач, бухороликларнинг босими заифлашди ва рус устунлари қарши ҳужумга ўтди: Абрамов бўлинмалари вайроналарга кўчиб ўтди ва уларни ярим соат ичида эгаллаб олди. Пистелкорс ҳам ўзини кўрсатди, тезда бирин-кетин душман позициясини эгаллаб олди[3]. Жангда Бухоро қўшини мағлубиятга учради ва қарши ҳужумга ўтишга бўлган муваффақияциз уринишларидан сўнг катта йўқотишлар кўрган ҳолда ўз мулкларини олиб қочиб кетади[4]. Сирдарёнинг ўнг қирғоғига қочишга уринган бухороликлар Келеучинский отрядининг ҳужумига учради.
Амир Музаффарнинг ўзи қўшинини[5] олиб, Самарқандга қочди. Бухороликларнинг улкан қароргоҳи барча мол-мулки билан бирга руслар қўлига ўтди. Эртаси куни руслар яна бир қароргоҳни – амир қароргоҳини эгаллаб олишди, у ерда гиламлар, диванлар, хон ошхонаси ва Самарқанд бекининг фронт чизиғидан „руслар аллақачон қуршаб олинган ва яқинда ҳаммаси асирга олинади“ деган хабар уларнинг қўлига етиб борди[6].
Бухоро чодирлари рус аскарлари томонидан кўйлак учун демонтаж қилинган ва кейинчалик бутун юриш пайтида ярми кўк, ярми қизил ёки яшил рангдан ясалган, ғалати аждарлар ёки қушлар тасвирланган кўйлакларни кўриш мумкин эди.
Жанг натижалари ва оқибатлари
Бухороликлар сони кўп бўлишига қарамай, тўлиқ мағлубиятга учради, мингга яқин киши ҳалок бўлди, руслар эса бор-йўғи 12 нафар ярадорини йўқотди. Россия отрядининг кубоклари 10 та қурол, порох заҳиралари, патронлар, снарядларни ташкил этди.
Ижардаги ғалаба рус қўшини учун Фарғона водийси Хўжанд, Нау қўрғони, Жиззах (Романовский Самарқандга қочган Музаффарни таъқиб қилмаган), Ержар ғалабасидан кейин қўлга киритилган йўлларни қамраб олиш учун йўл очди[7].
Бухорога етиб келган амир Музаффарни душман оломон қарши олди ва уни мағлубиятда айблади. Уламолар уруш бошлашни талаб қилди, Музаффар тараддудланиб, бунга журъат эта олмади. Кейин умумий кенгашда уламолар очиқдан-очиқ амирга қарши чиқдилар ва уни „буюк Темур“ тахтини эгаллашга нолойиқ, деб эълон қилдилар. Пойтахтни тарк этиб, амир халқ орасида қўллаб-қувватлашга умид боғлади, лекин бу амалга ошмади[8]ва натижада унинг ёлғиз ўзи боришдан бошқа чораси қолмади – ҳатто рад этганлар қўллаб-қувватлашдан бош тортганига қарамай. Хива, Қўқон ва Афғонистоннинг Россия империяси билан тўқнашувидан сўнги лаҳзада ғазот эълон қилади[5].
Хотира
Кейинчалик янги Ўзбек Тошкентдаги марказий кўчалардан бири 1866-йилда рус қўшинларининг бухороликлар устидан қозонган ғалабаси муносабати билан Ержар қишлоғи яқинида „Ержар“ деб номланган. Бу кўча инқилобдан олдинги Тошкентнинг жамоат ва савдо маркази эди[9].
Манбалар
- ↑ Глущэнко, Е. А. Россия в Средней Азии. Завоэвания и преобразования. – М.: ЗАО Издателство Центрполиграф, 2010. – 575 с. – (Россия забитая и неизвестная. Золотая коллексия). ИСБН 978-5-227-02167-0, С. 126
- ↑ Абаза, К. К. Завоэваниэ Туркестана. – М.: Кучково поле, 2008. – 256 с. ИСБН 978-5-901679-99-9, С. 101
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Абаза, К. К. Завоэваниэ Туркестана. – М.: Кучково поле, 2008. – 256 с. ИСБН 978-5-901679-99-9, С. 102
- ↑ Глущэнко, Е. А. Россия в Средней Азии. Завоэвания и преобразования. – М.: ЗАО Издателство Центрполиграф, 2010. – 575 с. – (Россия забитая и неизвестная. Золотая коллексия). ИСБН 978-5-227-02167-0, С. 136
- ↑ 5,0 5,1 Глущэнко, Е. А. Россия в Средней Азии. Завоэвания и преобразования. – М.: ЗАО Издателство Центрполиграф, 2010. – 575 с. – (Россия забитая и неизвестная. Золотая коллексия). ИСБН 978-5-227-02167-0, С. 145
- ↑ Абаза, К. К. Завоэваниэ Туркестана. – М.: Кучково поле, 2008. – 256 с. ИСБН 978-5-901679-99-9, С. 103
- ↑ "Исторический вестник". Статя „Русскоэ знамя в Средней Азии“. 1899 год
- ↑ Абаза, К. К. Завоэваниэ Туркестана. – М.: Кучково поле, 2008. – 256 с. ИСБН 978-5-901679-99-9, С. 116
- ↑ „Ирджарская улица“. 2015-йил 18-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 17-май.
Ҳаволалар
Манбалар
- Абаза К. К.. Завоевание Туркестана. М.: Кучково поле, 2008. ИСБН 978-5-901679-99-9.
- Веселовский Н. И. Ирджарская битва // Энсиклопедический словар Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). – СПб., 1890—1907.
- Глущенко, Е. А.. Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования, Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция. М.: Центрполиграф, 2010. ИСБН 978-5-227-02167-0.