Yevgenia Bosch
Евгениа Богдановна[а] Босч[б][c] (нéэ Меисч[д]; 3-сентабр [Э.У. 22-август] 1879 — 5-январ-1925) ХХ аср бошларидаги инқилобий даврда Украина Болшевик инқилобчиси, сиёсатчи ва Совет ҳукумати аъзоси бўлган.
| Евгениа Босч | |
|---|---|
![]() | |
| Ички ишлар Халқ Секретариати раҳбари | |
|
Мансаб даври 30-декабр-1917 – 1-март-1918 | |
| Ўтмишдоши | Лавозим янги ташкил этилган |
| Вориси | Юрий Коциубйнскй |
| Халқ секретариати раиси (ваколатли) | |
|
Мансаб даври 30-декабр-1917 – 1-март-1918 | |
| Ўтмишдоши | Лавозим янги ташкил этилган |
| Вориси | Мйкола Скрйпнйк |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
Евгениа Готлибовна Меисч 3-сентабр [Э.У. 22-август] 1879 Аджигиол, Херсон губернияси, Россия империяси (бугунги Мйколаив вилояти, Украина) |
| Вафоти |
5-январ 1925-йил (45 ёшда) Москва, РСФСР, Совет Иттифоқи (бугунги Россия) |
| Фуқаролиги |
|
| Сиёсий партияси |
РСДЛП (1901–1912) ВКП(б) (1912–1925) |
| Турмуш ўртоғи |
Петер Босч Георгй Пятаков |
| Болалари |
икки қизи: Олҳа Коцюбйнска ? |
| Алма матер | Вознесенск Аёллар Гимназияси (1903) |
| Имзоси |
|
Евгениа Босч баъзан миллий ҳукуматнинг биринчи замонавий аёл раҳбари сифатида қаралади[1], 1917-йилда Ички ишлар вазири ва Украина вақтинчалик Совет ҳукуматининг ваколатли раҳбари бўлганлиги сабабли. Шу сабабли, у баъзан мустақил Украина биринчи бош вазири сифатида ҳам қаралади[2],
Эрта ҳаёти ва оиласи
Расмий маълумотларга кўра, Босч 3-сентабр [Э.У. 22-август] 1879да Аджигиол қишлоғида туғилган[3][4] Очакив яқинида, Херсон губернияси, Россия империяси ҳудудида, аммо баъзи манбаларда у Очакив, Херсон губерниясида немис колонисти, механик ва ер эгаси Готлиэб Меисч ҳамда Бессарабиадаги мулкдор аёл Мариа Круссер оиласида туғилгани қайд этилган. Евгениа Босч оиланинг бешинчи ва энг кичик фарзанди эди. Готлиэб Меисч вафотидан сўнг, Мариа Круссер эри укаси Тҳеодоре Меисч билан турмуш қурган.
Уч йил давомида Евгениа Вознесенск Аёллар Гимназиясида таълим олган, кейинчалик соғлиғи туфайли отахайри (қайнатаси) ёрдамчиси сифатида котиба бўлиб ишлаган. Ота-онаси уйида қолиб, Евгениа кетиш йўлини қидира бошлаган. Катта укаси Олексий уни дўсти Петер Босч билан таништирган, у маҳаллий кичик аравачилик дўконининг эгаси бўлган. 16 ёшида Евгениа Босчга турмушга чиққан ва кейинчалик икки қиз фарзанд туғган.
Бошқа манбага кўра, Евгениа Босч Украинада туғилган ва унинг ота-онаси немис миллатидан бўлган иммигрант Готтлиэб Меисч (Луксембургдан) ва Молдавия келиб чиқиши бўлган хотини Мариа Круссер эди. Босчнинг ота-онаси кўпинча жанжаллашган ва унинг болалиги бахциз бўлган деб ҳисобланади[5]. У Вознесенск аёллар гимназиясида таълим олган[6]. 17 ёшида ота-онаси уни каттароқ эркак билан турмуш қуришга мажбурламоқчи бўлган, аммо у қаршилик қилган ва буржуа тадбиркор Петер Босчга уйланиб, икки фарзандли бўлган[5].
Радикал сиёсат

Босч радикал сиёсатга қизиқиши ортиб бораётган эди. У Социал-Демократлар билан чекланган даражада шуғулланган. 1901-йилда, 22 ёшида, у Россия Социал-Демократик Меҳнат Партияси (РСДЛП)га аъзо бўлган ва ИИ Партия Конгрессидан кейин 1903-йилда Болшевик фраксиясига қўшилган. У икки қизини тарбиялаётган пайтида ўзини таълим олишга ҳаракат қилган.
Шу билан бирга, унинг кичик укаси Элена Розмирович фидойи инқилобчи эди. 1906-йилда Босч уйида ноқонуний сиёсий адабиётлар борлиги гумони билан полиция томонидан тинтув ўтказилган. Тинтув муваффақияциз бўлган, аммо Босч эри билан ажрашиб, Кйивга қочиб кетган ва ер ости инқилобий ҳаракатларга қўшилган. 1907-йилда у эридан ажрашиб, Кйивга кўчган, у ерда вулйциа Велйка Пидвална, 25 манзилида яшаган (бугунги вулйциа Ярославив Вал).
Кйивда у маҳаллий Болшевик фраксияси билан алоқалар ўрнатган ва кичик укаси Элена Розмирович билан бирга (кейинчалик Николаи Крйленконинг рафиқаси бўлади, Чекист) ер ости инқилобий фаолиятини олиб борган. 1910-йилда Кйив гуруҳи аъзоларининг кўплари ҳибсга олиниб, сургунга юборилган, аммо Босч Кйивда қолган ва Георгй Пятаковда севгилиси ва инқилобий ҳамкори бўлган. Босч РСДРПнинг Кйив қўмитаси раҳбари бўлган. Босч ва Пятаков қўмита раҳбари сифатида ҳибсга олиниб, 1912-йилда Иркуцк губерниясига Сибирга сургунга юборилган[5]. Қамоқда у туберкулёз касаллигига чалинган.
Пятаков билан бирга, Босч Качуга волости (Уппер-Лена уезди, Иркуцк губернияси)дан қочиб, аввал Владивостокга, кейин қисқа муддат Японияда қолиб, АҚШга етиб борган[манба керак].
Кейинчалик Босч ва Пятаков Швейцарияга йўл олишган, у ерда эмигрант инқилобчилар гуруҳи фаол эди. Босч Ленин таклифини қабул қилган ва 1915-йилда Берндаги Россия инқилобчилари конференсиясида иштирок этган (Берн конференсияси). У дастлаб пролетариатни инқилобга ундаш бўйича Лениннинг истагига қарши бўлган. Шу вақтида Швейцарияда Георгй Пятаков билан бирга Баугй гуруҳини ташкил қилган (Баугй — Лаусанненинг чекка ҳудуди), унга Николаи Букҳарин, Николаи Крйленко ва бошқалар кирган ва у миллатлар масаласи бўйича Ленинга қарши турган. Унинг Соcиал Демоcратиc Воиcе газетаси шундай ёзган:
Биз ишчи синфи социалистик инқилобни амалга ошира оладиган даражада ишлаб чиқариш кучи ва пролетариатнинг ижтимоий кучи ривожланмаган деб ҳисоблаймиз[7].
Шундан сўнг у Пятаков билан Стокҳолм, Швеция ва Осло, Норвегияда (ўша пайтда Кристиания деб аталган) яшаган[манба керак].
Феврал инқилобидан сўнг, Босч ва Пятаков Петроградга қайтган биринчи Болшевик эмигрантлар орасида бўлган. Кейинчалик у Кйивга кўчиб, Ғарбий жанубий ҳудуд партия қўмитаси раиси этиб сайланган[8]. Кейин у Ленинга қарши ташкилот тузиш мақсадида Россия Республикасига қайтган. РСДЛП апрел конференсиясидан сўнг, Босч ўз позициясини ўзгартириб, Лениннинг ғояларини қабул қилган. Ленин билан уйғунлашиши унинг никоҳига зиён етказган. У Ғарбий Краида округ партия қўмитаси, кейин эса вилоят партия қўмитаси раиси этиб сайланган[манба керак].
Совет Украинаси Декларацияси
Босч Биринчи Умумукраин Советлар Конгрессини (1917-йил 11–12-декабр, Харкив) ташкил этишда муҳим рол ўйнаган. Ушбу конгрессда Украина Халқ Республикаси Совет Республикаси деб эълон қилинган ва у Совет Россияси билан федерацияга аъзо бўлиши ҳам билдирилди. У Украина Болшевик ҳукуматининг Халқ Секретариати аъзоси этиб сайланган.
Конгресс шунингдек Украина Марказий Кенгаши (Cентрал Рада) ва унинг қонун ҳамда кўрсатмаларини қоралаган. Петроград Халқ Комиссарлари Кенгашининг фармонлари Украинага ҳам татбиқ этилган ва Россия Қизил Армияси билан расмий иттифоқ эълон қилинган[6].
Босч 1918-йил январда Болшевиклар ҳукуматни назоратга олганидан кейин Ички ишлар вазири бўлган[5]. Совет Украинасининг биринчи Ички ишлар вазири ва Махфий полиция раҳбари сифатида Евгениа Босч амалда ҳукумат раҳбари бўлган, буржуа тадбиркорлар ва ер эгалари қарши-инқилобига қарши Совет курашини тўғридан-тўғри бошқаришга мас’ул эди[7].
Брест-Литовск шартномасига қаршилик
Март ойида Босч Советлар Германия билан Брест-Литовск шартномасини имзолаганида ғазабланган, бу шартнома Ғарбий Украина ҳудудларини Германияга топширган эди. У норозилик сифатида ҳукуматдаги лавозимидан истеъфо берган ва Германия армиясининг Украина орқали илгари сурилишига қарши ишчи баталёнларини ташкил қилган. У Пятаков ва қизи Мариа билан бирга Владимир Антонов-Овсеенко бошчилигидаги Қизил Армия сафларига қўшилган. Бироқ у туберкулёз ва юрак касаллиги билан касалланган ва бир неча ой даволанишдан сўнг, Украинани тарк этиб, Россияга кўчиб, фуқаролик уруши давомида сиёсий ва ҳарбий маъмурий лавозимларни эгаллаган[5].
1918-йил августида у Пенза губернияси Партия қўмитаси раиси бўлган ва бу вақт мобайнида шов-шувли Лениннинг осиш буйруғи масаласи юзага келган. Кейинчалик у Каспий-Кавказ фронтига ва кейин Астракҳан шаҳрига юборилган. 1919-йилда у Литва ва Беларусни ҳимоя қилиш қўмитаси аъзоси бўлган ва кейин Генерал Деникинга қарши урушда сиёсий комиссар сифатида хизмат қилган. Шу фуқаролик уруши даврида у ёстиқ остида револвер билан ухлагани айтилади[9].
1919-йил ноябрдан кейинги даврда у туберкулёз ва унга боғлиқ касалликлар бўйича даволанган. У вақти-вақти билан Барча-Россия Ер ва Ўрмон Ишчилари Иттифоқи Марказий қўмитаси, Халқ Таълими Комиссарлиги, Марказий Иттифоқ Комиссияси ва Халқ Озиқ-овқат Комиссарлиги (очликдан азият чекаётганларга ёрдам бериш учун) каби иккинчи даражали лавозимларда ишлаган ва ўз эсдаликларини ёзган. 1920–1922-йилларда у Ҳарбий-Тарихий Комиссияни бошқарган, аммо 1922-йилдан бошлаб оғир касаллик туфайли фаолиятини давом эттира олмаган[10].
Троцкийизм, вафот ва мерос
Босч 1923-йилда Чап Оппозицияга қўшилган[7]. У Совет ҳукуматини назорат қилаётган „бюрократик гуруҳ“ни кескин танқид қилган. У Леон Троцкйнинг тарафдори бўлган ва 46-декларацияни имзолаган, бу Жосепҳ Сталинга қарши оппозициянинг биринчи расмий баёноти ҳисобланади.
Босч Жосепҳ Сталин–Николаи Букҳарин раҳбарияти билан келишмовчиликка тушган. 1924-йилда у Қизил Армия раҳбари сифатида Троцкий истеъфо берганини эшитиб, юрак касаллиги ва туберкулёз оғриғидан қийналиб, 1925-йил январда ўз жонига қасд қилган[5][11].
Унинг ўз жонига қасд қилиши Совет ҳукумати томонидан расмий равишда катта Болшевик раҳбари сифатида мақомини яширишга олиб келган.
Қатъийроқ ҳамкасблар таъкидлаган: ўз жонига қасд қилиш, қанчалик ногиронлик ёки даволанмас касаллик билан асосланган бўлса ҳам, интизомсизлик ҳаракати ҳисобланади. Бундан ташқари, айнан ушбу ҳолатда ўз жонига қасд қилиш Оппозицион қарашларнинг далили эди. Миллий дафн бўлмаган, фақат маҳаллий дафн; Кремл деворида урна йўқ, фақат Ново-Девичй қабристонида коммунистлар учун ажратилган мақомга мос жой мавжуд эди. Правдада 40 қаторли некролог.[2]
Унинг эсдаликлари, Кураш йили (А Еар оф Струггле), вафотидан кейин 1925-йилда нашр этилган.
Кйивдаги Днепр устидаги катта осма кўприк 1925-йилда Босч шарафига номланган. Евгения Босч кўприги 1925–1941-йилларда Кйивда мавжуд бўлган. Кўприк Эвгенй Патон томонидан қурилган ва 1920-йилда чекинаётган Полша қўшинлари портлатган Ничолас Чаин Бридгенинг пойдеворига асосланган. Иккинчи жаҳон уруши даврида кўприк вайрон бўлган. Ҳозирги кунда Босч кўприги жойида Метро кўприги жойлашган[12].
Украина ва бошқа Совет Иттифоқи ҳудудларида унинг номи билан аталган бир қатор муҳим обектлар мавжуд бўлган, уларнинг аксарияти 1991-йилдан сўнг ва айниқса 2015-йилдан бошлаб, декоммунизация қонунлари доирасида ўзгартирилган[13].
Унинг қизи Олҳа Юрий Коцюбйнскйга турмушга чиққан ва Олеҳ Юриёвйч Коцюбйнскй туғилган[14].
Яна қаранг
Изоҳлар
- ↑ Босчнинг икки ота исми бор эди – славянча Богданова ва немисча Готлибовна (Готлібівна (украин тили); Го́тлибовна (рус тили))
- ↑ Євгенія Богданівна Бош (украин тили); Евге́ния Богда́новна Бош (рус тили); Жеwгенижа Богданоwна Босч (немис тили)
- ↑ Россия/Украина транскрипсиясида ҳам Бош деб ёзилади.
- ↑ русча ва Майш (украин тили)
Манбалар
- ↑ Таргино, Рафаэл (7-феврал 2015). „Дунё бўйича мамлакатлар бошқарувида аёллар сони 25 йилда икки баравар ошди“. Ревиста Фóрум. (Португалия). 14-сентабр-2018-йилда олинди.
- ↑ 2,0 2,1 Серге, Виcтор. Мемоирс оф а Револутионарй. Университй оф Иоwа, 2002. ИСБН 978-0-87745-827-2.
- ↑ Париш регистер.
- ↑ Румянцев, Вячеслав (20-январ-2000). „Босч Евгениа Богдановна, Биографик индекс“. ХПОҲОC: Интернетдаги Жаҳон тарихи. (русча). 14-сентабр-2018-йилда олинди.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Фаирфах, Катҳй. Cомрадес ин Армс: Болшевик Wомен ин тҳе Руссиан Револутион. Ресистанcе Боокс, 1999 — 29–30-бет. ИСБН 090919694Х.
- ↑ 6,0 6,1 „Украина Совет Социалистик Республикаси ҳукуматлари – расмийлар“. Украина ҳукумати. Қаралди: 24-октабр-2011.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 „Инқилобий Аёллар: Евгениа Босч“. Леагуэ фор тҳе Фифтҳ Интернатионал (8-феврал-2010). Қаралди: 8-март-2026.
- ↑ Большая советская энциклопедия волуме 7, Мосcоw, 1927 — 267–8-бет.
- ↑ Серге, Виcтор. Мемоирс оф а Револутионарй — 194-бет.
- ↑ Большая советская энциклопедия волуме 7, 1927 — 268-бет.
- ↑ Д'Атри, Андреа „Эл рол де лас мужерес соcиалистас ал иниcио де ла револуcиóн руса“. Арчиво Чиле, Cентро Эстудиос "Мигуэл Энрíқуэз". Қаралди: 2011-йил 24-октябр.
- ↑ „Днепр кўприклари“. АССОЛ. 2012-йил 25-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 24-октябр.
- ↑ Виталй Шевченко (1 Жун 2016), Ин пиcтурес: Украине ремовес cоммунист-эра сймболс, ББC Неwс
Порошенко коммунист ва нацист режимларини танқид қилувчи қонунларни имзолади, Интерфах-Украине. 15 Май 2015
Хайр, Ленин: Украина коммунист белгиларини тақиқлашга ўтмоқда, (14 Април 2015) - ↑ [манба керак]
Адабиётлар
- Босч, Эвгениа. Миллий Ҳукумат ва Совет Ҳокимияти Украинада (1919)
- Босч, Эвгениа. „Кйив минтақасидаги Октябр кунлари“ Пролетар инқилоби № 11, 52–67-бетлар (1923)
- Босч, Эвгениа. „Жануби-Ғарбий Минтақанинг С.-Д (Б-Ков) Ҳудудий Партия Комитети“ Пролетар инқилоби № 5, 128–149-бетлар (1924)
- Босч, Эвгениа. „Владимир Илич билан учрашувлар ва суҳбатлар (1915–1918)“ Пролетар инқилоби № 3, 155–173-бетлар (1924)
- Босч, Эвгениа. Кураш йили: 1917-апрелдан Германия ишғолигигача Украинада ҳокимият учун кураш (Москва, 1925; қайта нашр 1990)
- Барбара Эван Cлеменц. Болшевик Wомен. Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 1997 — 26-бет.
Ҳаволалар
| Викиомборда „Евгениа Босч“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
- 1925-yilda vafot etganlar
- 5-yanvarda vafot etganlar
- 1879-yilda tug‘ilganlar
- 1925-yilda o‘z joniga qasd qilganlar
- Novodevichy qabristonida dafn qilinganlar
- Mykolaiv viloyatidan chiqqanlar
- Odesskiy uyezdidan chiqqanlar
- Nemis kelib chiqishi bilan Rossiya imperiyasidan chiqqanlar
- Ukraina nemislarining avlodlari
- Ukraina moldovanlarning avlodlari
- Sovet siyosatidagi ayollar
- XX asr Ukraina ayol siyosatchilari
- Rossiyskiy Sotsial-Demokratik Ishchilar Partiyasi aʼzolari
- Eski bolsheviklar
- Rossiyskiy Quruvchi Assambleya aʼzolari
- Litva–Belorussiya Sovet Sotsialistik Respublikasi fuqarolari
- Sovet Ukrainasi ichki ishlar vazirlari
- Ukraina–Sovet urushi davridagi sovet shaxslar
- Qizil terror ishtirokchilari (Rossiya)
- Rossiya imperiyasida surgundagi ukrainlar
- Shveysariyadagi Rossiya imperiyasidan chiqqan muhojirlar
- Sovet Ittifoqida qurol bilan o‘z joniga qasd qilganlar
- O‘z joniga qasd qilgan sovet siyosatchilari
- Chap Oppozitsiya aʼzolari
- Ayol inqilobchilar
- Ayollarning birinchiligi
- Ukraina–Sovet urushi davridagi ayollar
- Rossiyskiy inqilob inqilobchilari
- Rossiya fuqarolar urushi davridagi ayollar
- 1905-yil Rossiya inqilobi inqilobchilari
- Rossiyskiy fuqarolar urushi ishtirokchilari
- Marksist ayollar
- Ayol o‘z joniga qasd qilganlar
