Евгений Карлович Бетгер

Евгений Карлович Бетгер – 1887-йилнинг, 13-июлида (30-июл) Тошкентда туғилган — таниқли совет кутубхоначиси, библиограф, таржимон, тарихчи-шарқшунос, ўқитувчи.

1922-1929-йилларда Тошкент давлат кутубхонаси директори. Мазкур кутубхонани Ўзбек ССРнинг йирик маданий ва илмий-услубий марказига айлантиришга салмоқли ҳисса қўшди.

Биография

Тошкентда, ХИХ — асрнинг 70-йилларида Пруссиядан кўчиб ўтган немис муҳожирлар оиласида туғилган-Карл Богданович Бетгер. Отаси асосий шаҳар дорихонасида фармацевт бўлиб ишлаган, унда камбағалларга дори-дармонлар бепул берилган. 1899- йилда отаси ижтимоий жиҳатдан энг муҳим тиббий марказнинг бошлиғи этиб тайинлади. Бошлиқ сифатида аҳоли билан намунали иш ташкил этиб, умумий халқ ҳурматига сазовор бўлди.

Маҳаллий гимназияни 1905- йилда тугатганидан сўнг, Э. К. Бетгер Москва университетининг тарих ва филология факултетига ўқишга кирди. 1906 — йилда, „биринчи рус инқилоби“ воқеалари туфайли университетда дарслар бекор қилинганда, Ҳеиделберг университетига ўқишга киради.

Уйга қайтгач, Тошкентга келиб, эркаклар гимназиясида рус тили ва адабиёти ўқитувчиси бўлиб ишлашни бошлайди. 1915- йилда Россия географик жамиятининг маҳаллий бўлимига қўшилди ва ушбу жамиятнинг вакили сифатида Тошкент кутубхонасининг энг йирик кузатув қўмитаси таркибига кирди.

Тошкент оммавий кутубхонаси ислоҳоти

Кутубхона фонди яхши ҳолатда эмас эди: каталог босма, тўлиқсиз ва ёмон сифатга эга эди, картотекалар йўқ эди, омборхоналарда чалкашлик туфайли пайдо бўлди. Қўмита Туркистон шаҳар жамоаларига минтақанинг энг йирик ва энг қадимги кутубхонасида каталог яратиш учун маблаг ' ажратишни сўраб мурожаат қилди. Баъзи маблағлар ҳатто тўпланди, аммо қўмитанинг режалари инқилоб билан тўсқинлик қилди.

Бироқ, ўз юртида замонавий кутубхонани яратиш ниятида Э. К. Бетгер орқага қайтмади. Май ойида 1918, янги ҳокимият остида, у ўз ташаббуси билан ташкил этилган „Туркистон халқ кутубхонасини қайта ташкил этиш бўйича комиссия“га кирди.

Аввало, „халқаро кутубхона институти“ томонидан ишлаб чиқилган „универсал ўнлик классификацияси“ (УДК) жадвалидан фойдаланган ҳолда, босма (ёки ҳатто қўлда ёзилган) каталогларнинг эскирган тизимини бутун тараққий этган дунёда қабул қилинган замонавий картотекалар тизимига алмаштириш зарур эди. Уруш туфайли бундай жадвалларга кириш имкони йўқ эди. Е. К. Бетгер библиографик кўрсаткичларда мавжуд бўлган барча УДК ҳаволаларини қўлда танлаб олди ва уларнинг йиғма жадвалини тузиб, 1918 ёзида „умумжаҳон каср таснифи“ рисоласини — ишчилар томонидан миллийлаштирилган Туркистон кутубхоналаридан фойдаланиш учун чоп этди. Брошюра бир зумда тарқалди. Ва сўровлар, асосан, кенг Туркистоннинг турли ҳудудларидан келиб чиқди. Э. К. Бетгер „халқ маориф Комиссарияти ҳузуридаги кутубхона бўлими мудири“этиб тайинланди.

Машҳур брошюрани қайта нашр этилганда, Э. К. Бетгер УДК расмий жадвалларининг этишмаслиги билан бир хил муаммога дуч келиб, уларни ўз ақл-заковати билан тўлдиради. Кейинчалик унинг фаолияти билан танишиб, Брюссел „халқаро кутубхона институти“ дан жадвал ишлаб чиқувчилари Е. К. Бетгерга унинг меҳнати ва инновацион ғоялари учун миннатдорчилик билдириб, Тошкент давлат кутубхонасига хат юбордилар. — Брошюрага шунингдек, Бетгер томонидан тузилган УДК ва бошқа кутубхона техникаларидан фойдаланиш бўйича услубий қўлланма, кўп йиллар давомида Туркистон турли кутубхона фондларининг ходимлари учун асосий қўлланма бўлиб хизмат қилган.

УДК тизимида картотекаларни яратиш билан бир вақтда қулай ўқув залларини ташкил этиш, фондларни билим соҳалари бўйича тақсимлаш ва уларнинг тўлиқ рўйхати белгиланди. Октабр инқилобидан сўнг, бўш турган зодагонлар ва мулклардаги китоблар тўплами халқ мулкига айланди ва кўп ҳолларда энг яқин кутубхонага келтирилди. Шундай қилиб, икки йил ичида, 1918-йилдан 1920-йилгача, давлат Тошкент кутубхонаси фондлари икки баробар — 40 дан 88 минг дона сақловга кўпайди. Уларни тизимлаштириш ва ҳисобга олиш бўйича дарҳол иш олиб борилди. Е. К. Бетгер ўз ичига олган „қайта ташкил этиш комиссияси“ нинг саъй-ҳаракатлари туфайли 1920-йил ёзида барча керакли учта ўқув залини („умумий“, „болалар“ ва „мусулмон“), алифбо ва мавзудаги картотекаларни (УДК бўйича) ва еттита мустақил бўлимларни: умумий фан, туркистоншунослик, шарқона ХИХ аср охири ва ХХ аср бошларида П. да йирик шаҳарлар пайдо бўлди. — Кутубхона „ 1916-йил ҳолатидан жуда фарқ қилади[4]“. Комиссиянинг ваколатли ва фаол иштирокчиси Э. К. Бетгерга кутубхонанинг қадимий ва ноёб китоблари бўлимини, 1922-йилдан эса бутун кутубхонани бошқаришни таклиф қилишди.

Кутубхона Директори

1924-йилда республика бош кутубхонасининг 36 ёшли директори Е. К. Бетгер 1920-йилда ўрта Осиё университетининг Шарқий факултетида араб тили курсини муваффақиятли тамомлаб, иккинчи дипломини олди ва РСФСР И-кутубхона қурултойига делегат этиб борди. Конгрессда нк Крупская („қишлоқда Кутубхона иши“) ва лд Троцкий („ленинизм ва кутубхона иши“) томонидан очиқ маърузалар, кадрлар тайёрлаш масаласи алоҳида муҳокама қилинди. Е. К. Бетгер кутубхона базасида кутубхоначиларни тайёрлаш ва қайта тайёрлаш курсларини очиб беради ва ушбу соҳада асосий мавзу бўйича маърузалар, библиография асослари ва китоб тарихи бўйича шахсан ўқийди. У ўз кунларининг охирига қадар ушбу фанларни ўқитиш билан шуғулланган, Шунинг учун Ўзбекистон кутубхоналарининг кўплаб ходимлари уни шогирд деб ҳисоблашган.

Шу билан бир қаторда, Э. К. Бетгер ноёб китоблар ва маҳаллий қўлёзмаларни қидириш ва илмий жиҳатдан қайта ишлашга, шунингдек, маҳаллий манбаларнинг турли тўпламларига батафсил библиографик кўрсатгичларни тайёрлашга алоҳида эътибор қаратди. Шундай қилиб, кутубхонада сақлаш бирликлари сони ўсди, катта ҳажмдаги маълумотлар билан ишлаш соддалаштирилди. Академик М. Э. Массон, Э. К. Бетгер хотирасига бағишланган мақолада шундай деб ёзган эди:

Ушбу библиографнинг номи нафақат СССРда, балки чет элда ҳам маълум, чунки у кўпинча турли соҳаларда илмий тадқиқотларда кўзга ташланмайдиган ёрдамчи бўлиб, кўплаб мутахассислар бу муаммони ўрганишдаги муваффақиятининг натижасидир…

20 — йиллар охирида Тошкентда илмий зиёлилар устида булутлар қалинлашган. Ўрта Осиё университетининг 11 нафар ўқитувчиси маҳаллий ОГПУ қарори билан ҳибсга олиниб, шаҳар ташқарисига чиқариб юборилди, улар орасида е. к. Бетгер — таниқли шарқшунос олим Александр Шмидт ҳам бор эди. Шарқ факултети ёпилди, Араб тилини ўрганиш тўхтатилди. „Наркомпрос тавсиясига кўра“ Э. К. Бетгер кутубхона директори лавозимидан четлатилди. Биринчидан, илмий қисм бўйича ўринбосари (1929-1931), сўнгра „илмий котиб“лавозимига. Олим Туркистоннинг айрим даврий нашрларига библиографик кўрсатгичларни вақт талаб қиладиган компиляция қилишда бутунлай ботирилади.

Диссертация ва „Туркистон тўплами“

1941-йилда Тошкентда"амалиётчилар институти" очилди. Е. К. Бетгер таълим тадбирларини ташкил этиш ва Араб тили курсини юритишга жалб қилинган. Икки йил ўтгач, ушбу институтда олим ўзининг диссертациясини ҳимоя қилди: „А. И. Бутаковнинг журнали унинг таржимаи ҳоли ва Орол ҳавзасини ўрганиш тарихи учун материал сифатида [7]“. Диссертация муаллифи „тўлиқ плагиатни ўрнатди ва яхши номни Орол денгизининг ҳақиқий кашфиётчисига қайтариб берди, Николай и даврининг фожиали саҳифаларини очиб берди“ ва тарих фанлари номзоди даражасини олди.[8]. Кейинчалик диссертация асосида 1848-1849-йилларда Орол денгизини ўрганиш учун "Константин шохун „да А. И. Бутаковнинг кундузги сузиш ёзувлари“ ўзбек ва Украина давлатларининг қўлёзма материаллари " публ. кутубхоналар " (Тошкент, 1953) — Оролбўйи тарихи бўйича Е. К. Бетгер томонидан билдирилган ва таҳрир қилинган муҳим манба.

30-йиллар ўрталаридан Э. К. Бетгер Тошкент давлат кутубхонасининг энг қимматбаҳо бойлиги — „Туркистон тўплами“га катта эътибор ва куч бағишлади. "Ўрта Осиёга тегишли бўлган масалалар бўйича иш бошлаган ҳар бир инсон аввалдан мезовский кўрсаткичи ва „Туркистон тўплами“билан учрашган эди"[9] Е. К. Бетгер мавжуд лакуналарни тўлдиришга ва кейинчалик топилган манбалардан олинган тўпламни тўлдиришга интилди. 1939-йилда у М. А. Терентевнинг (Осиёни босиб олиш тарихи бўйича) учта жилдини, илгари сир сақлаганларни ўз ичига олган. 1907-1916-йилларда Н. В. Дмитровский ва А. А. Семенов томонидан нашр этилган тўпламнинг юздан ортиқ жилдлари библиографик кўрсаткичларсиз қолди. 1940-ларда истеъдодли талабаси О. В. Маслова билан ҳамкорликда Э. К. Бетгер уларни тайёрлашга киришди. 1952-йилда „тўплам“ ни илмий қайта ишлаш бўйича деярли ўн йиллик иш якунига етгач, Е. К. Бетгер деярли шов-шувли кашфиёт қилади: Москвадаги Ленин кутубхонасининг Нодир китоблари бўлимида 29 жилдли „Туркистон тўплами“ни топди.

Уларнинг мазмунини ўрганишда уларнинг мазмуни йўқлиги ва ҳеч қандай ёзув манбага кўрсатма берилмаганлиги аниқланди. Э. К. Бетгер ёзувларнинг ярмидан кўпини кўрсатди ва фақат 718 та ёзув (~40%) бундай кўрсатмаларсиз қолди. ХИХ аср охири ва ХХ аср бошларида Москва бадиий академияси ташкил топди ва шу билан бир қаторда Москва бадиий академияси ҳам ташкил этилди.

1953-йилда ягона нусхада мавжуд бўлган" Туркистон тўплами " — 594 жилд, барча илмий мазмунга эга бўлиб, ўлкашунослик адабиёти бўлимидан Алишер Навоий номидаги давлат кутубхонасининг Нодир китоблар бўлимига топширилди. Ўша йили 65 ёшли библиограф Евгений Карлович Бетгер „Ўзбек ССРда хизмат кўрсатган кутубхоначи“унвонига сазовор бўлган.

Илмий ишлари

Э. К. Бетгер томонидан олиб борилган илмий ишлар рўйхати бир неча саҳифани эгаллайди. У томонидан 150 дан ортиқ илмий ишлар — монография, асосан кутубхонашунослик ва библиография масалаларига бағишланган мақолалар ва илмий тақризлар чоп этилган. Улар орасида:

Библиографик маълумотномалар ва кўрсатгичлар

Туркистоншунослик бўйича китоб ва мақолалар кўрсаткичлари (1915-17)
„Ўнлик библиографик тасниф“, ад. 2-э, масалан. ва жуда кўп. (1922)
„16-18 аср китобларининг хронологик текшируви.“
"Туркистон вилоятларига тегишли „Туркистон ахборотномаси“ га жойлаштирилган мақолалар ва эслатмалар рўйхати" (1926)
Туркистон географияси, метеорология, сейсмология ва гидрология бўйича Мақолалар ва эслатмалар индекси, „Туркистон Ведомости“ газетасида илк 25 йиллик фаолияти давомида жойлаштирилган (1927)
„Ўрта Осиё археологияси ва тарихи бўйича“ Туркистон Ведомости „газетасида чоп этилган мақола ва эслатмалар“ (1927)
„Туркистон тўплами“ га кўрсаткичлар ва бошқалар.

Таржималари

Франсуз китобидан Э. Ф. Меэндорфнинг „Оренбургдан Бухорога саёҳат, 1820да содир этилган…“ (унинг ҳаёти давомида нашр этилмаган)
К. М. Френнинг лотинча сўзбошидан Абдулғозийнинг „Туркларнинг насабномаси“ нашрига таржимаси (1925).
Ф. И. Базинернинг немис тилидаги „Қирғиз даштлари бўйлаб Хивага саёҳат“ (1955-1956) асаридан таржимаси тугалланмаган ва ҳоказо.

Э. К. Бетгернинг мақолалари орасида нашр этилмаган кўплаб асарлар мавжуд. Қоғозлар деярли бутун умри давомида ишлаган кутубхонада сақланади.

Адабиётлари

Авшарова М. П., Виридарский М. С. Эвгений Карлович Бетгер (1887-1956): Фаолият ҳаёти ҳақида иншо. — Тошкент, 1960. — 42 б.
Бабаджанова А. Х. Эвгений Карлович Бетгер — тарихчи, библиограф, кутубхона мутахассиси (1917-1956). Дис. … самимий. ист. Фанлар. — Тошкент, 1990-йил
Эвгений Карлович Бетгер хотирасига, // САГУ им. В. И. Ленин. Марказий Осиё археологияси, ИВ жилд. / Эд. проф. Массон М. Э. — Тошкент, 1957-йил
„Тошкент оммавий кутубхонасида — у ҳам менинг олий ўқув юртларимдан бири бўлган — ўша даврдаги ягона ҳақиқий олим, ўша кутубхона директори Евгений Карлович тимсолида мен библиография бўйича тенгсиз устоз ва дўстни топдим. Бетгер“ — Эдвард Ртвеладзе. Респиcе пост те, ёки Академик Массон ва бошқалар // Шарқ юқорида. Маънавий, адабий ва тарихий журнал. — Тошкент, 2012. — жилд. ХХВИ. — 91-бет
Эвгений Карлович Бетгер хотирасига, // В. И. номидаги САГУ материаллари. Ленин. Марказий Осиё археологияси, ИВ жилд. / Эд. проф. Массон М. Э. — Тошкент, 1957 й
Тешабаева У. А. Атоқли олим, ўқитувчи, библиограф Евгений Карлович Бетгернинг Ўрта Осиё библиографиясини ривожлантириш ва ўрганишга қўшган ҳиссаси // Ўзбекистон Миллий кутубхонаси. А.Навоий, Тошкент, 2011-йил
Некролог

Yevgeniy Betger