Ziyosfera

Yevropa Rossiyasi

Россиянинг Европа ва Осиёдаги ҳозирги маъмурий бўлинишлари (де фаcто чегаралари)

Европа Россияси (русча: Европейская Россия, европейская часть России) — Россиянинг ғарбий ва энг кўп аҳоли яшайдиган қисми. У мамлакатнинг аҳолиси кам ва анча катта шарқий қисми Осиё қит’асининг бутун шимолий ҳудудини қамраб олган Сибирдан фарқли ўлароқ, географик жиҳатдан Европада жойлашган. Россиянинг бу икки қисмини Евроосиё суперконтинентини иккига ажратувчи Урал тоғлари ва Урал дарёси бўлиб туради. Европа Россияси Шарқий Европанинг катта қисмини қамраб олади ва Европанинг умумий ер майдонининг тахминан 40 фоизини, умумий аҳолисининг 15 фоиздан ортиғини ташкил этади. Бу Россияни Европадаги энг катта ва аҳолиси энг кўп мамлакатга айлантиради. У бешта федерал округга бўлинган.

Ҳудуд ва демография

Европа Россияси аҳолиси Россиянинг умумий аҳолисининг қарийб 75 % ини ташкил қилади. У 3,995,200 квадрат километрдан (1,542,600 кв. мил) ортиқ майдонни эгаллайди ва қарийб 110 миллион аҳолига эга — бу Россияни Европадаги энг йирик ва энг зич мамлакатга айлантиради. Европа Россияси Россиянинг энг зич минтақаси бўлиб, аҳоли зичлиги ҳар квадрат километрга 27,5 кишини ташкил қилади (ҳар квадрат милга 70 киши)[1].

Россиянинг барча учта федерал шаҳарлари Европа Россиясида жойлашган. Бу шаҳарлар Москва — мамлакат пойтахти ва Европадаги энг гавжум ва энг йирик шаҳар, Санкт-Петербург — маданий пойтахт ва мамлакатдаги иккинчи энг зич шаҳар ва Севастопол — халқаро миқёсда Украинанинг бир қисми сифатида тан олинган Қримда жойлашган шаҳар.

Россиянинг 1 миллиондан ортиқ аҳолиси бўлган 16 та шаҳридан 11 таси Европа Россиясида жойлашган: Москва, Санкт-Петербург, Қозон, Нижний Новгород, Уфа, Краснодар, Самара, Ростов-Дон, Воронеж, Перм ва Волгоград (қолган тўрттаси Новосибирск, Екатеринбург, Красноярск, Челябинск ва Омск).

Тарихи

Европа Россиясининг тарихий аҳолисини славян, фин-угор, немис, туркий, яҳудий, скиф, шимолий кавказ, хун, болтиқ, хазар ва скандинав халқлари ташкил этган[2][3].

Баъзи назарияларга кўра, дастлабки шарқий славянлар ҳозирги Ғарбий Россияга (шунингдек, Украина ва Белоруссияга) милоддан аввалги И минг йилликнинг ўрталарида келиб ўрнашган[4]. Шарқий славянларнинг Вятичи қабиласи Ока дарёси атрофидаги ерларда яшар эди. Бу ҳудудда фин-угор, болтиқ ва туркий қабилалар ҳам мавжуд эди (гарчи туркий ва фин-угор халқларининг катта қисми славянлар томонидан ўзлаштирилган бўлса-да, бугунги кунда Европа Россиясида уларнинг йирик қисми сақланиб қолган). Марказий Россиянинг ғарбий қисмида эса Шарқий славян қабилаларидан бири бўлган северянлар истиқомат қилган.

Софиа И нинг йилномасига кўра, биринчи рус вилоятларидан бири дастлаб 859-йилда қайд этилган Великий Новгород бўлган. Милоддан аввалги ВИИИ аср охири — ХИХ аср бошларида Россиянинг ҳозирги ғарбий қисмида Рус хоқонлиги ташкил топган. Бу минтақа шарқий скандинавиялик саргузашт изловчилар, савдогарлар ва денгиз қароқчиларидан иборат варяглар фаолият юритадиган жой бўлган. ХИХ аср охиридан ХИИИ асрнинг ўрталарига қадар ҳозирги Европа Россиясининг катта қисми Киев руси таркибига кирган. Рус хоқонлиги ва Киев руси ерлари муҳим савдо йўллари бўлиб, Скандинавия, Византия империяси, Рус халқи ва Волга Болгариясини Хазария ҳамда Форс билан боғлаган. Қадимги Скандинавия манбаларига кўра, Киев руси ёки Қадимги Руснинг 12 та энг йирик шаҳарлари қаторига Новгород, Киев, Полоцк, Смоленск, Муром ва Ростов кирган[5].

Византия империяси билан савдо ва маданий алоқалар туфайли Россиянинг славян маданияти аста-секин Шарқий православ динини қабул қилди. Кўпгина манбаларда Рязан, Коломна, Москва, Владимир ва Киев мўғуллар империяси томонидан вайрон қилинганлиги айтилади. Мўғуллар истилосидан сўнг Москва буюк князлиги пайдо бўлди, шу вақт ичида Ғарбий Россия ва Россиянинг турли минтақалари Византия империяси билан кучли маданий алоқаларга эга бўлиб, славян маданияти доимий равишда ўсиб борган[6]. Шарқий славян бутпарастлиги ва насронийлик унсурлари бир-бирига қоришиб кетган ва ба’зан Москва буюк князлигида ҳатто икки томонлама э’тиқоднинг пайдо бўлишига олиб келган[7].

Иқтисодиёти

2022-йилда Европа Россиясининг ЯҲМ ҳажми 100 триллион ¥ (1,4 триллион АҚШ доллари) атрофида эди[8].

Ма’мурий бўлинмалар билан мувофиқлаштириш

Federal districts of Russia
Россиянинг федерал округлари

Россиянинг қуйидаги федерал округлари бутунлай ёки қисман Европа ҳудудига киради:

Округ номи Ҳудуд (км2) 2017-йилги аҳолиси Аҳоли зичлиги Қитъа
Марказий федерал округ 650,200 39,209,582[9] 59.658 Европа
Шимолий Кавказ федерал округи 170,400 9,775,770[9] 56.58 Европа
Шимоли-ғарбий федерал округи 1,687,000 13,899,310[9] 8.25 Европа
Жанубий федерал округ[ноте 1] 447,900 16,428,458[9] 33.46 Европа
Волга федерал округи 1,037,000 29,636,574[9] 28.63 Асосан Европа
Урал федерал округи 1,818,500 12,345,803[9] 6.86 Асосан Осиё
6 та федерал округларнинг йиғиндиси[ноте 2] 3,995,200 108,949,694[9] 27.22 Асосан Европа
  1. ↑ Қрим Республикаси ва Севастопол шаҳрини ўз ичига олади, улар амалда Россия томонидан бошқарилади, аммо бошқа аксарият давлатлар томонидан Украинанинг бир қисми ҳисобланади.
  2. ↑ Қуйидагиларни ҳисобга олмайди:
    Волга федерал округининг 4 та тумани бутунлай Осиёда, битта тумани асосан Осиёда, битта тумани Европа ва Осиё ўртасида бўлинган, иккита шаҳри Европа ва Осиё ўртасида бўлинган ва битта аҳоли пункти тўлиқ Осиёда жойлашган. Бу ҳудудларда жами 280,000 киши Осиёнинг 30,000 км² майдонида (Урал дарёсининг шарқий қисмида) истиқомат қилади. Урал федерал округининг Европа қисмида (Урал дарёсининг ғарбий томонида) эса тахминан 200,000 киши 1,700 км² майдонни эгаллаган.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Вишневскй. „Реплаcемент Мигратион: Ис ит а солутион фор Руссиа?“. ЭХПЕРТ ГРОУП МЕЭТИНГ ОН ПОЛИCЙ РЕСПОНСЕС ТО ПОПУЛАТИОН АГЕИНГ АНД ПОПУЛАТИОН ДЕCЛИНЕ /УН/ПОП/ПРА/2000/14 6, 10. Унитед Натионс Популатион Дивисион, Департмент оф Эcономиc анд Соcиал Аффаирс (2000-йил 15-август). 2003-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 14-январ.
  2. ↑ „Кҳазар | пеопле“ (эн). Энcйcлопæдиа Британниcа. Қаралди: 2018-йил 19-декабр.
  3. ↑ Реутер, Тимотҳй. Тҳе Неw Cамбридге медиэвал ҳисторй., Фоураcре, Паул; МcКиттериcк, Росамонд; Реутер, Тимотҳй; Лусcомбе, Д. Э. (Давид Эдwард); Рилей-Смитҳ, Жонатҳан, 1938-2016; Абулафиа, Давид, Фирст папербаcк, Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2015 — 497–500-бет. ИСБН 9781107449060. ОCЛC 945367493. 
  4. ↑ „Эарлй Эаст Славиc Трибес ин Руссиа“ (эн). Студй.cом. Қаралди: 2018-йил 19-декабр.
  5. ↑ „Анcиэнт Рус: траде анд cрафц: Ҳисторй оф Руссиан траде анд cрафц: Бусинесс & Лаw: Руссиа-ИнфоCентре“. www.руссиа-иc.cом. Қаралди: 2019-йил 20-март.
  6. ↑ Ортҳодох Руссиа: белиэф анд праcтиcе ундер тҳе царс, Кивелсон, Валериэ А. (Валериэ Анн), Греэне, Роберт Ҳ., 1975-, Университй Парк, Па.: Пеннсйлваниа Стате Университй Пресс, 2003. ИСБН 027102349Х. ОCЛC 50960735. 
  7. ↑ Ортҳодох Руссиа: белиэф анд праcтиcе ундер тҳе царс, Кивелсон, Валериэ А. (Валериэ Анн), Греэне, Роберт Ҳ., 1975-, Университй Парк, Па.: Пеннсйлваниа Стате Университй Пресс, 2003 — 146-бет. ИСБН 027102349Х. ОCЛC 50960735. 
  8. ↑ Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2022 гг., росстат.гов.ру
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 „Популатион 1 Жануарй 2015 Эстимате – Федерал Стате Статистиcс Сервиcе Руссиа“. Федерал Стате Статистиcс Сервиcе Руссиа. 2015-йил 23-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-октябр. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Yevropa_Rossiyasi" dan olindi