Yevropa quyoni
Европа қуёни ёки Қўнғир қуён (лотинча: Лепус эуропаэус) — товушқонлар туркумига мансуб сутемизувчи[1]. У Европа ва Осиёнинг ба'зи ҳудудларида яшовчи қуён туридир. У энг катта қуён турларидан бири бўлиб, мўтадил, очиқ мамлакатга мослашган. Қуёнлар ўтхўр бўлиб, асосан ўтлар ва турли гиёҳлар билан озиқланади, айниқса қишда уларни новдалар, куртаклар, қобиқ ва дала экинлари ўзига жалб қилади.
| Европа қуёни | |
|---|---|
-cropped.jpg) | |
Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Эукариотлар |
| Тип: | Хордалилар |
| Синф: | Сут эмизувчилар |
| Оила: | Товушқонлар |
| Уруғ: | Қуёнлар |
| Турлари: | Европа қуёни |
| Халқаро илмий номи | |
| Лепус эуропаэус ([ҳттпс://уз.wикипедиа.орг/wики/Питер_Симон_Паллас | |
| Ареал | |
 | |
Ташқи кўриниш
Катта ёшдаги қуёнлар тана узунлиги 57-68 см, вазни 4–6 кг, камдан-кам ҳолларда 7 кг гача бўлади. Уларнинг энг йириклари диапазоннинг шимолий ва шимоли-шарқида жойлашган. Танаси мўрт. Ташқи томондан, қуён оқ қуёндан узунроқ қулоқлари (9,4-14 см), тепасида қора ёки қора-жигарранг узун ханжарсимон думи (узунлиги 7,2-14 см) билан ажралиб туради. Кўзлари қизил жигарранг. Орқа оёқлари оқ қуённикига қараганда узунроқ, лекин олд оёқлари қисқароқ ва торроқ (оёқ узунлиги 13,6-18,5 см), чунки ушбу қуён қор қоплами нисбатан саёз ва қаттиқ бўлган ҳудудларда яшайди[2].
Ёзда ранги оч-кулранг, жигарранг, оч-қизил ёки зайтун-жигарранг каби турли рангларда бўлади. Мўйнасининг пастки қиймида юнг учларида ҳосил бўлган катта қуюқ чизиқлар билан тавсифланади. Қуённинг жунлари ялтироқ, ипаксимон ва сезиларли даражада жингалакдир. Ён томонлари орқа томондан очроқ рангда; қорин қисми оқ ва тўлқинларсиз. Кўз атрофида оқ ҳалқалар мавжуд. Қулоқларнинг учлари йил давомида қора рангда. Қишки мўйна ёзги мўйнадан бироз очроқ (оқ қуёндан фарқли ўлароқ, улар қишда ҳеч қачон оппоқ бўлмайди), бош, қулоқ учлари ва орқа олд қисми қишда ҳам тўқ рангда бўлади. Карётипда 48 та хромосома мавжуд.
Барча қуёнлар сингари, ушбу қуённинг ҳам юнг ташлаши баҳор ва кузда фаслида содир бўлади. Баҳорда март ойининг иккинчи ярмида бошланади ва 75-80 кун давом этади ва май ойининг ўрталарида тугайди. У энг кўп апрелда, жун парчаланиб тушганда тўкилади. Баҳордаги юнг ташлаши умумий йўналиши бошдан думгача. Кузда ёзги сочлар аста-секин тушади ва унинг ўрнига қалин ва ям-яшил қишки мўйна ўсади. Кузги юнг ташлаш йўналиши баҳор йўналишига қарама-қарши бўлади, у сондан я'ни оёқлардан бошланади, сўнгра круп, орқа бош, олд оёқ ва ён томонларга ўтади. Энг узун ёз мўйнаси орқада ва кўзнинг ёнида қолади. Юнг ташлаш бошланиши одатда сентабр ойида содир бўлади, у ноябр ойининг охирида тугайди, гарчи иссиқ ҳавода у декабр ойигача давом этиши мумкин.
Ареал
Ушбу қуён Европа, Ғарбий ва Кичик Осиё ҳамда Шимолий Африканинг маҳаллий чўл ҳайвонидир. Унинг шимол томонга кенгайиши, эҳтимол, тўртламчи системанинг ўрталарига қадар бошланмаган. Ҳозирги вақтда у Европанинг ўрмон зонасининг даштлари, ўрмон-даштлари, тундралари ва сийрак ўрмонли ҳудудларида, шимолда Ирландия, Шотландия, жанубий Швеция ва Финландия, жанубда эса Туркия, Кавказорти, Эрон, Арабистон ярим оролининг шимоли, Шимолий Африка, Шимолий Қозог'истонда тарқалган. Озарбайжон ва Қримнинг плейстосен конларидан олинган фотоалбомлар ма'лум.
Европа қуёни Россияда бутун мамлакатнинг Европа қисмида: Ладога кўли ва Онега шимолий қирғоқлари, Шимолий Двина бўйлаб топилган. Бундан ташқари, тарқалиш чегараси Киров, Перм орқали Урал тоғлари бўйлаб, Кўрган орқали Қозоғистоннинг Павлодар вилоятига ўтади. Жануб чегараси Кавказорти, Каспий денгиз, Устюрт, шимолий Оролбўйидан Қарағандага ўтади. Жанубий Сибирнинг бир қатор минтақаларида (Олтой, Салаир ва Кузнецк Олатовининг тоғли ҳудудлари) иқлимга мослашган. Олтой ва Красноярск ўлкаларида, Новосибирск, Кемерово, Иркуцк ва Чита вилоятларида кўпайтирилган. Шунингдек, Узоқ Шарқда 1963—1964-йилларда Хабаровск ўлкасида (Яҳудий мухтор вилояти), 1965-йилда — Приморск ўлкасида (Уссури ва Михайловский вилоятлари) ҳам кўпайтирилган. Бурятияда уларни кўпайтиришга уринишлар муваффақияциз тугади.
Улар Шимолий Америкада сун'ий равишда жойлаштирилган. Шундай қилиб, қуён 1893-йилда Ню Ёрк штатига ва 1912-йилда Онтарио (Канада) провинсиясига келтирилди. Ҳозир асосан Буюк кўллар ҳудудида топилган. Марказий ва Жанубий Америкага ҳам импорт қилинган, Янги Зеландия ва жанубий Австралияда мослаштирилган, у ерда зараркунандага айланган.
Ҳаёт тарзи
Европа қуёни очиқ далалар, ўрмон-даштлар ва чўл-дашт ландшафтларида яшовчи тур. Ўрмон зонасида унинг асосий яшаш жойлари очиқ жойлардир: далалар, ўтлоқлар, чек ҳудудлар, кенг майдонлар, бўшлиқлар ва иссиқ куйган жойлар. Бу тур игнабаргли массивларнинг чуқурлигида камдан-кам учрайди, баргли ўрмонларда кўпроқ учрайди, гарчи бу ерда у енгил ўрмонларни афзал кўради. Қишлоқ хўжалиги ерлари, ёш кўчатлар, буталар ва жарликлар артофи каби жойлар қуёнларга айниқса жуда ёқади ва тез мослашади. Ўрмон-дашт ва дашт зоналарида у жарликлар бўйида, сув тошқини бўйларида, ўтлоқлар ва дон экинлари бўйларида учрайди. У тоғларда Алп тоғларигача яшайди, нафақат тоғли даштларда, балки ўрмонларда ҳам яшайди. Ёзда тоғларда 1500–2000 м гача кўтарилади, қишда пастга тушади. Ҳамма жойда аҳоли пунктларига (айниқса қишда), шунингдек, сув ҳавзаларига яқинроқ яшайди.
Одатда, қуёнлар ўтроқ ҳудудий ҳайвондир. Яшаш жойининг озуқавий таркибига қараб, у доимий равишда 30-50 гектарни эгаллаган бир ҳудудда қолиши мумкин. Бошқа ҳудудларда қуёнлар ҳар куни ўнлаб километрларни босиб ўтиш жойларидан озиқланиш жойларига кўчиб ўтишади. Уларда мавсумий ҳаракатлар ҳам мавжуд, куз ва қишда қуён кўпинча аҳоли пунктларига, ўрмонларнинг чеккаларига ва қор камроқ бўлган баланд жойларга яқин яшайди. Тоғларда улар кузда сув босадиган жойларга тушадилар, баҳорда эса яна тоғларга чиқадилар. Қор остидан озиқ-овқат олишни қийинлаштирадиган ноқулай шароитларда (юқори қор қоплами, муз қобиғи) оммавий миграция кузатилади. Жанубий ҳудудларда қуёнларнинг ҳаракати баҳор-ёз фаслларида қайд этилган ва у инсоннинг иқтисодий фаолияти билан боғлиқ.
Қуёнлар асосан тунда фаол бўлади. Фақат кўпайиш даврида кундалик фаоллиги ҳамма жойда кузатилади. Энг кўп фаоллик кечанинг биринчи ярмида ва эрта тонгда содир бўлади. Бир марта озиқланиш учун қуён бир неча километр масофани босиб ўтади, очиқ жойларда яшовчи ҳайвонлар одатда ўрмон чеккалари ва буталарда яшовчиларга қараганда кўпроқ саёҳат қилишади. Ноқулай шароитларда қуён бир неча кун давомида озиқланиш учун чиқмаслиги мумкин. Ёзда қуённинг тўшаги, қоида тариқасида, бута, йиқилган дарахт ёки баланд ўтларнинг остида қазилган кичик бир тешикдир. Кўпинча бута остида ёки дала чегарасида ётади. Доимий уялардан қаноатланмайди, ба'зан ҳаддан ташқари иссиқда вақтинчалик кундузги чуқурларни қазишади. Бўрсиқ, тулки ва Суғурларнинг ташлаб кетилган чуқурликларида дам олишлари мумкин. Қуён бошпаналарининг жойлашиши йилнинг фаслига ва об-ҳаво шароитларига боғлиқ. Баҳорда тўшаклар кўпинча иссиқ жойларда жойлашган, ёмг'ирли об-ҳавода қуён қуруқроқ тепаликларда, қуруқ об-ҳавода эса, аксинча, пасттекисликларда жойлашади. Қишда шамолдан ёпиқ жойда қор остида уя қуриб ётиши мумин, чуқур қорли жойларда қуёнлар ба'зан узунлиги 2 м гача бўлган тешикларни қазишади. Кўпинча қуёнлар куз ва қишда ўтларда, аҳоли пунктлари четидаги бинолар яқинида ётади.
Европа қуёни оқ қуёндан тезроқ югуради, у узунроқ сакрайди. Қисқа масофада у тўғри чизиқда соатига 50–60 км тезликка эришишга қодир. Изларини чалкаштириб юборади. У сузишни яхши билади. Барча қуёнлар сингари, улар ҳам тинч ҳайвонлардир, фақат қўлга тушганда ёки яраланганда улар баланд овозда қичқиради. Урғочиси эркак қуёнларни чақиради, паст жимлик товушлар чиқаради. Безовта қилинган қуён кўплаб кемирувчилар сингари тишларини бир-бирига уради. Мулоқотнинг яна бир оёқлари билан қарсак чалишдир, бу барабан уришга ўхшаб кетади.
Озиқланиш
Ёзда қуёнлар ўсимликлар, дарахтлар ва буталарнинг ёш куртаклари билан озиқланади. Кўпинча барглар ва пояларни ейди, лекин илдизларни ҳам қазиб олиши мумкин, ёзнинг иккинчи ярмида у уруғларни исте'мол қилади (уларнинг тарқалишига ҳисса қўшади, чунки барча уруғлар ҳазм бўлмайди). Ёзги озуқанинг таркиби жуда хилма-хилдир, турли хил ёввойи (қоқи, ҳиндиба, дасторбош, алпинист, колза, себарга, беда) ва маданий (кунгабоқар, гречка, дон) ўсимликлардир. Улар сабзавот ва полиз экинларини ҳам исте'мол қилади.
Улар қишда, оқ қуёндан фарқли ўлароқ, уруғлар ва қуриган ўтлар, қишки экинлар, боғ экинларининг қолдиқлари билан озиқланади, уларни қор остидан қазиб олади. Уларчуқур қор қопламида дарахт ва бута ўсимликлари (куртаклар, қобиқ) билан озиқланишга ўтади. Улар заранг (чинор), эман, финдиқ, супурги, шунингдек, олма ва нок дарахтларини осонлик билан ейди, тоғтерал ва толни камроқ исте'мол қилади. Қишда қорни қазишни ўзлари эплолмайдиган кулранг какликлар қуённинг ёнида бўлишни яхши кўрадилар.
Кўпайиш
Қуёнлар учун наслчилик мавсумининг давомийлиги ва вақти диапазоннинг бир қисмига қараб ўзгаради. Уларда кўпайиш Ғарбий Эвропада одатда мартдан сентабргача давом этади. Бу вақт ичида урғочиларнинг 75% га яқини 4 тадан, қиши илиқ ва эрта баҳорда бўлган йилларда эса 5 тадан бола туғиши мумкин. Қулай иқлим шароитида кўпайиш йил бўйи давом этади ва илк қуёнчалар январ ойида туғилади. Россиянинг марказий қисмида биринчи кўпайиш феврал ойининг охирида — мартда (эркаклар январ ойидан бошлаб фаол бўлади), иккинчиси — апрелда — май ойининг бошларида, учинчиси — июнда содир бўлади. Ҳомиладорлик 45-48 кун давом этади, шунинг учун биринчи қуёнлар апрелда — май ойининг бошларида, иккинчи насл — май ойининг охирида — июнда, учинчиси — августда туғилади. Қуёнлар болалари туғилгандан кейин дарҳол, ба'зан эса улардан олдин жуфтлашади. Умуман олганда, ушбу қуёнларнинг кўпайиши оқ қуённикига ўхшаб дўстона эмас, шунинг учун ҳомиладор урғочилар эркак қуёнларни одатдагидан эрта ёки кечроқ топиши мумкин.
Бир мартада 1 тадан 9 тагача қуёнчалар туғилиши мумкин. Кўп шароитлар қуёнларнинг ҳажмига та'сир қилади. Умуман олганда, қуёнларнинг репродуктив сикллари камроқ бўлган жойларда қуёнлар ҳажми каттароқдир. Қишки, эрта баҳор ва кузги зотлар ёзгидан кичикроқ бўлади. Кўпчилик қуёнларни ўрта ёшли урғочилар олиб келишади. Туғилишдан олдин урғочилар ўтдан уяларини қуришади, тешик қазишади ёки иссиқ иқлим шароитида саёз чуқурчалар қилишади. Қуёнларчалар кўрувчан ва мўйна билан қопланган, вазни 80-150 г бўлиб туғилади.Урғочиси кунига бир марта, ба'зан эса камроқ, 4 кунда 1 мартагача болаларини боқиши учун келади. Ҳаётнинг 5-кунидан бошлаб қуёнлар туғилган жойига яқинлаша бошлайди, 2 ҳафтага келиб улар 300-400 г вазнга етади ва аллақачон фаол ўт исте'мол қилади ва 3-4 ҳафтада улар мустақил бўлишади. Қуёнларнинг бегона қуёнчаларни боқиш ҳолатлари ма'лум, агар улар ўзиники билан бир хил бўлса, лекин бу қуён турида бошқаларникига қараганда камроқ учрайди. Европа қуёнлари ёшлари одатда кейинги баҳорда жинсий етукликка эришадилар, жуда камдан-кам ҳолларда, диапазоннинг ғарбий қисмларида, урғочилар худди шу ёзда кўпая бошлайди. Унинг оқ қуён билан чатишгани мавжуд. Улар табиатда топилган ва қуёнларни ҳайвонот боғида боқиш пайтида чатиштирилган. Дурагай қуёнлар асирликда кўпайиш қобилиятига эга.
Ёш
Қуённинг умр кўриш давомийлиги 6—7 йил (алоҳида ҳолларда, ба'зи қуёнлар 10—12 йилгача яшаган), аммо турларнинг аксарият вакиллари 4—5 йилдан ортиқ яшамайди. Қуённинг ёши Строч усули бўйича аниқланади: қуённинг олд оёғи тўғри бурчак остида эгилган ва мавжудлиги ёки йўқлиги тери орқали сезилади, шунингдек охирида хафтага тушадиган қалинлашувнинг ўлчами, бурмадан 1—2 см баландликда: ёш қуёнда хафтага тушадиган тўқима жуда қалинлашган ва тери орқали осонгина пайпасланади — бу хафтага туфайли ҳайвон суягининг ўсиши содир бўлади ва хафтага суякланишидан бошлаб оёқ-қўлларининг ўсиши ҳам тўхтайди[3][4].
Сони ва одамлар учун аҳамияти
Умуман олганда, Европа қуёни энг кенг тарқалган тур бўлиб, уларнинг сони бир неча йил ичида миллионлаб рақамга етади. Рақам йиллар давомида турли омилларга қараб сезиларли ўзгаришларга учрайди: эпизоотия, очлик ва бошқалар, лекин улар оқ қуёндаги каби кескин эмас. Жанубида сон ўзгаришлари тез-тез ва тартибсизроқ бўлади.
Европа қуёни қимматбаҳо тижорат ҳайвони, ҳаваскор ва спорт овининг об'экти. Ҳар йили гўшт ва тери учун катта миқдорда ов қилинади. Терилар, асосан, юқори сифатли кигиз олиш учун қимматли хом ашё сифатида ҳамда камроқ мўйнали маҳсулотларнинг айрим турлари учун ишлатилади[5].
Бу қуён кузги экинлар, боғлар ва питомникларга зарар этказиши мумкин, бир кечада қуён 10-15 мевали дарахтни кемириши мумкин. Аргентина, Австралия ва камроқ даражада Шимолий Америкада интродукция қилинган қуёнлар қишлоқ хўжалиги зараркунандалари ҳисобланади. Европа қуёни бир қатор касалликларни олиб келади. Гарчи улар, оқ қуёнлардан фарқли ўлароқ, ўпка гелминтик касаллиги касалликларига камроқ мойил бўлсалар ва жигар трематодлари билан касалланиш эҳтимоли камроқ бўлса-да, улар орасида, айниқса, ёш қуёнлар орасида коксидиоз кенг тарқалган. Ушбу касалликдан оммавий ўлим 5 ҳафтадан 5 ойгача бўлган даврда содир бўлади. Пастереллёз, туляремия, чўчқа бруцеллози ва бошқа юқумли касалликлар эпизоотияси ма'лум; токсоплазмоз ташувчиси ҳисобланади. Европа қуёни ноқулай об-ҳаво шароитидан оқ қуёнларга қараганда кўпроқ азобланади. Айниқса, улар учун қуёнларнинг нормал овқатланишига имкон бермайдиган қорли, бўронли қишлар ва ўзгарувчан ва аёзли беқарор баҳорлар, улар давомида эрта насл нобуд бўлади. Йиртқичлар популяциянинг ўзгаришида ма'лум рол ўйнайди. Тулкилар, бўрилар, силовсинлар, бургутлар қуёнларни овлайди.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „РУСАК“ (ру). бигенc.ру. Большая российская энциклопедия - электронная версия. 2020-йил 19-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-август.
- ↑ Формозов А. Н. Спутник следопыта. Изд. 7-ое, М.: УРСС, 2006. Стр. 63, 66.
- ↑ „Зум Строҳсчен Зеичен дес Ҳасен“. 2018-йил 19-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 20-апрел.
- ↑ Г. А. Клевезаль. Принципы и методы определения возраста млекопитающих. М.: Т—во научных изданий КМК. 2007. 282 с. ИСБН 978-5-87317-355-6. С. 126-127.
- ↑ Нагрецкий Л. Н., Стахровский Е. В., Замахаев В. А., Воробьева М. П., Митрофанова Л. А., Пичугин Ю. В., Москов В. А.. Организация и техника охоты, Лесная промышленность, М., 1977.