Пётр И ҳайкали

Ёдгорлик — бу бирор нарсанинг ёки бирор шахснинг хотирасини сақлайдиган иншоотдир[1].

Ёдгорликларнинг бутун хилма-хиллиги ёки монументал санъат асарлари рамзий ёдгорликларга алоҳида эътибор берилиб, улар ёдгорлик фани томонидан ўрганилади.

Ёдгорликлар об’эктив тарихий функцияни бажаради ва кўпчилик ташвиқот об’экти бўлган сиёсий юкни кўтаради.

Ёдгорлик турлари

Г. Москва Крекшино станцияси қишлоғи, Ғалаба боғи, ёдгорлик яқинида
  • ёдгорлик тош, хоч ва бошқалар;
  • бüстлар;
  • ҳайкаллар;
  • от ҳайкаллари ,
  • зафарли арклар, обелисклар, рострал устунлар, зафар устунлари;
  • Кубоклар ва кенотафлар;
  • мавҳум композициялар;
  • Мемориал белги, ёдгорлик лавҳаси;
  • Техник ёдгорликлар: ёдгорлик сифатида ўрнатилган техник қурилмалар, кўпинча транспорт воситалари (локомотивлар, автомобиллар, танклар, қуроллар, самолётлар ва бошқалар);
  • Мемориал мажмуалар
  • пирамидалар
Ҳармодий ва Аристогейтон ёдгорлиги (Афина, милоддан аввалги В аср) Милоддан аввалги э.)
  • Ёдгорликлар (лот. монументум „эсдалик; ёдгорлик“, монере сўзидан „илҳомлантирмоқ, эслатмоқ, илҳомлантирмоқ“) ўз даври ва даврининг ҳар қандай муҳим воқеасини белгилаб берувчи ҳамда воқеликни ижтимоий ва жамоат идрокига мос келадиган равишда тасвирлаб берадиган сунъий келиб чиққан муҳим тимсоллари ҳисобланади. Масалан, Бородинодаги архитектура ансамбли Бородино жанги шарафига, Волгоградда Сталинград жанги шарафига қурилган ёдгорликлар шулар жумласидандир. Монументал ҳайкал одатда ўз даврининг шахсини идрок этиш контекстида катта куч сарфлашни талаб қиладиган муҳим, қаҳрамонлик воқеалари шарафига ўрнатилади. Архитектура нуқтаи назаридан, ёдгорликлар маконни ташкил қилади, кўпинча ёдгорликлар майдон ёки бошқа жамоат жойларининг визуал маркази бўлиб хизмат қилади.
  • Қабр тошлари қабристонларда ўрнатилади, улар кўпинча марҳумнинг динининг рамзларини акс эттиради (масалан, насроний қабристонларидаги хоч).

Тарихи

Сўзнинг замонавий маъносида ёдгорликларнинг прототиплари қадимги дафн мажмуалари эди (масалан, қадимги Миср пирамидалари , Шарқнинг баъзи мамлакатларидаги қабр тошлари), аммо бундай тузилмаларда ёдгорлик функцияси ҳалигача култ ва маданиятдан устун бўлмаган.

Биринчи тўлақонли ёдгорликлар (яъни, фақат ёдгорлик функсиясини бажарадиган тузилмалар) Қадимги Римда пайдо бўлган. Буларга императорларнинг отлиқ ҳайкаллари, ёдгорлик арклари ва устунлар киради.

Ўрта асрларда Эвропада хочлар кўпинча унутилмас жойларда ўрнатилди (масалан, Здудичский тош хочи). Ёдгорлик ибодатхоналарини қуриш анъанаси ҳам мавжуд эди. Бундай ибодатхоналар иккита функсияни — ёдгорлик ва култни бирлаштирган. Масалан, фақатгина Россияга хос бўлган „қон устида“ ибодатхоналари.

Биринчи ҳайкал-ёдгорликлар Уйғониш даврида Европада пайдо бўлган. Қадимги Рим императорлари ёдгорликлари бундай ёдгорликларга намуна бўлиб хизмат қилган. ХВИИИ-ХИХ асрларда ёдгорлик мақсадида йирик ёдгорлик иншоотлари ҳам қурилган, масалан, зафар арклари (қадимги Рим тимсоли ва ўхшашида яратилган) кенг тарқалди.

ХХ аср охири ХХИ аср бошларида кичик, „хона“ ёдгорлик-ҳайкаллар кенг тарқалди. Кўпинча улар тўлиқ ҳажмда ишлаб чиқарилади ва пойдеворга ўрнатилмайди, лекин кўча даражасига хос равишда яратилган.

Сиёсатда

Ёдгорлик, декоммунизациядан кейин. Сталин этиклари — Будапешт яқинидаги Сталин ҳайкалидан қолган нарса.

Ёдгорлик. Декоммунизациядан кейин Будапешт яқинидаги Сталин ҳайкалидан фақатгина Сталин этиклари сақланиб қолган. Фашистлар Германиясида гомофобия қурбонлари ёдгорлигининг очилиш маросимида сўзга чиққан Германиянинг Исроилдаги элчиси „Ёдгорликлар ўзларининг об’эктив тарихий функсиясидан ташқари, у ёки бу сиёсий парадигмани қўллаб-қувватлашга хизмат қилади“-деган фикрларни баён қилган :

Ўтган воқеаларни абадийлаштиришда ёдгорликлар ўрнатиш, кўчаларга ном бериш муҳим аҳамиятга эга. Лекин, биринчи навбатда, улар келажак ҳақида эслатма бўлиб хизмат қилади.

Сиёсий парадигманинг ўзгариши кўпинча олдинги режим томонидан ўрнатилган ёдгорликларнинг бузилишига олиб келади (Деназификация, десталинизация).

Манбалар

  1. ↑ Толковий словар Ушакова.

Адабиётлар

Ҳаволалар