Ёқут лайкаси-Россиянинг шимоли-шарқидаги маҳаллий халқлар томонидан етиштирилган қадимги ит зоти.Бу итлар асосан Европа ва Осиёда сақланади.Ушбу совуққа чидамли ит қорли ва бўронли жойларда чаналарда юриш учун восита сифатида ишлатилади. 1928-йилда овчи итлар кўргазмасига ташриф буюрувчилар ушбу зотли ит билан танишдилар.

Узунлиги 38-63 см, мўйнаси қалин, думи думалоқ, мўйнаси тик, қулоқлари текис, учи ўткир. Бу итга кўпинча ов пайтида узоқ саёҳатчилар ҳамроҳ бўлади.

Якутиянинг марказий ва ғарбий қисмида маҳаллий якутлар барча итларни якут тилида „якут ити“ деб аташади.Ҳозирда бир гуруҳ ишқибозлар „Саха-Ити“ зотини яратиш устида ишламоқда ва ўзининг наслчилик стандартини ёзмоқда

Тарихи

Турли даврларда ва турли тадқиқотчилар (М.М.Геденстром А.Ф.Миддендорф, В.Л.Серошевский, Л.П.Сабанев, Н.В.Слюнин, Р.К.Маак, А.А.Ширинский-Шихматов, В. И. Иохелсон, Э. В. Пфиценмаер, Э. Г. Орлов, М. Дмитриэва-Сулимова, Э. И. Шерешевский, А. Г. Чикачев т. б.) Ёқут лайкасини турли номлар билан тавсифлаган (Алазеэв лайка, Анюй лайка, Арктика лайка, Верхоянск лайка, Гижиган лайка, Колйма-Индигир лайка, Ламут лайка, Омолон лайка, Омсукан лайка, Охот лайка, Полар лайка, Руссо-Устимана, лайка Шимоли-Шарқий лайка, Тунгус лайка, Ходин лайка, Чувйчан лайка, Юкагир лайка, ҳаттоки лайка, Янг лайка ва бошқалар. б.)

Ёқут итларининг биринчи сурати 1692-йил

17-асрда Сибир дарёлари „ит дарёлар“ ва „кийик дарёлари“ га бўлинган.Яна,Индигирка, Анадир,Омолон,Катта Анюй,Кичик Анюй,Колйма, Алазея каби балиқларга бой дарёларда итлар учун қуритилган балиқларни тайёрлаш осон эди. б. амал қилади. Итларни балиқсиз юриш қийин эди. Бу ерда итлар билан бир қаторда, кийиклар „кийик дарёлари“ бўлган машиналар учун ишлатилган.

1692-йилда Амстердамда голланд олими, географ ва этнограф Николас Корнелиссон Виттеннинг „Ноорд эн Оост Тартаре“ китоби нашр этилди.Ушбу китоб „Ёқут қишки ҳаракатининг усуллари“ итлардан қандай қилиб транспорт воситаси сифатида фойдаланишни кўрсатади.

1698-йилда Семён Ремезов томонидан чизилган „чизма“ харитасида Колима,Яна ва Индигирка дарёларини ўз ичига олган „ит дарёлар“ бўйида яшовчи итлар тасвирланган.

1730-йилда Беринг Витус Жонассен 2-Камчатка экспедициясини жиҳозлашни бошлади.

Россиянинг шимолидаги экспедиция 10 йил давом этди ва вазифалари ва натижаларига кўра Буюк Шимолий экспедиция деб номланди.Унда қутб тадқиқотчилари Дмитрий Яковлевич Лаптев,Харитон Прокофевич Лаптев,Семен Иванович Челюскин ва бошқалар иштирок этишди.Натижада, шимолий денгизларнинг табиати бўйича жуда кўп материаллар тўпланди, Шимолий Муз океанининг минглаб километрлари харитага туширилди,Шимолий Россиянинг ҳудудлари ўрганилди ва тавсифланди,Шимолий халқларнинг ҳаёти ва урф-одатлари ўрганилди тасвирланган.Экспедициянинг континентал қисми Якуцкда бошланди.Ушбу экспедициялар давомида Ленадан Колимагача бўлган қирғоқ ва Таймир ярим ороли ўрганилди.Ушбу экспедицияларнинг барчасида қутбли Якутия итлари фаол ишлатилган.Бу итлардан фойдаланган биринчи географик экспедиция эди.

Омолон дарёсининг ог'зида Лаика. ВИ Жоэлсон сурати 1895-йил

Владимир Илйич Жоҳелссон биринчи бўлиб Якуцк лайкасини батафсил тасвирлаб берган тадқиқотчи эди.1894—1896-йилларда Рус география жамияти томонидан ташкил этилган Сибир экспедициясида ишлаган ва Колима округи ва Верхоянск округининг шимолий қисмидаги халқларни ўрганган.Экспедиция натижасида Владимир Илйич Жоҳелссон кўплаб мақолалар, иншолар ва китобларни нашр этди, уларнинг кўпчилиги Якутиянинг Верхоянск туманидаги Колйма итларини батафсил тасвирлаб берди.

1895-йил Шерер,Набҳолц ва Ко.,Москва.Чиқарилган „Шимолий итлар албоми“.Албом муаллифи ва тузувчиси княз Андрей Ширинский-Шихматов. Ушбу албом Россиянинг шимоли-шарқидаги Лаика итларининг биринчи фотосуратларини ўз ичига олади.

1910-йилда Мария Дмитриэва-Сулимова ўзининг „Лаика ва у билан ов“[1] китобида зотнинг биринчи стандарти бўлган Колйма-Индигир Лаика зотининг ташқи хусусиятларини тасвирлаб берган.Мария Дмитриэва-Сулимова ўзининг „Ов қилиш ва у билан ов қилиш“ китобида Колйма ларкларининг овчилик хусусиятларини батафсил тасвирлаб берган

Лаика ит 1954-йил фотосурат

1946-йилда Главморсевпути томонидан нашр этилган. И.Шерешевский, П.А.Петряев ва В.Г.Голубевнинг „Чана итларини кўпайтириш“ китоби нашр этилди.Ушбу китоб шимолий (қутб) итларни, уларнинг ташқи кўринишини ва иш сифатини ўрганиш бўйича бой тажрибани ўз ичига олади.Хусусан, итларнинг зотларини тизимлаштиришга ҳаракат қилинди

1959-йил март ойида СССР ДОСААФ,РСФСР Вазирлар Кенгаши ҳузуридаги Овчилик ва қўриқхоналар бош бошқармаси „Уй итларига хизмат кўрсатиш, ов қилиш ва кўпайтириш стандартлари“ ни нашр этди. Хусусан,ЭИ Шерешевский, ПА Петряэв ва ВГ Голубев томонидан олиб борилган тадқиқотлар асосида шимолий-шарқий чана итлари учун стандарт эълон қилинди, бу Россиянинг шимоли-шарқидаги барча итларга хос эди. Ушбу стандарт Россиянинг шимоли-шарқидаги ит зотининг биринчи расмий тасдиқланган ва нашр этилган стандартидир.Шимолий-Шарқий чавандозлар стандарти 2005-йилда РКФ томонидан эълон қилинган Якут Лаика стандарти эди.Шимоли-шарқий Лаика стандарти 2005-йилда РКФ томонидан нашр этилган Якутия Лаика стандартининг асосини ташкил этди

1982—1983-йилларда „Совецкая Россия“ газетасига экспедиция пайтида олтита қутбли калтакесак Валендан Мурманскгача 10 000 км масофани босиб ўтди, бу Арктика саёҳатлари тарихидаги энг узоқ даврни белгилаб берди.[2]

1998-йилда В.З.Дячков немис Г.П.Арбугаэв биргаликда Якут Лаика аҳолисини тиклаш масаласини кўтардилар.

2004-йилда Алексей Гаврилович Чикачев „Якутияда следдинг“ китобини нашр этди[3] Бу китоб Якутияда ит кўпайтириш ва чана спорти тарихига бағишланган.

Ёқут лаикас чанада

2004-йилда Ёқут республикаси ит етиштирувчилар уюшмаси раиси,ФCИ-РКФ судяси С.В.Городилов, РКФ судяси Л.Н.Сидорова билан биргаликда Якут Лаика зоти стандартини тасдиқлашни таклиф қилди.

2005-йилда,РКФ №5 (57) Россия Кинология Федерациясининг Якут Лаика зоти учун тасдиқланган стандартини нашр этди.

2005-йилдан бошлаб Якут Лаика зотининг итлари РКФда ҳам ўтказиладиган иш сифати бўйича кўргазмалар ва танловларда мунтазам равишда иштирок этиб келмоқда

2005-йил 2-октабрда Белоруссия Халқаро Кинология Федерацияси судяси В.С.Вербицкий кинология тарихида биринчи марта Якуцк лайкасига (шоуда энг яхши) „Кўргазманинг энг яхши ити“ унвонини берди[4]

Якуцк Лаика зотининг биринчи тақдимоти 2008-йил 24-февралда Москвадаги „Евросиё-2008“ халқаро кўргазмасида бўлиб ўтди.

2008-йил 11-ноябрда РКФ Якут Лаикага „Россия чемпиони“ унвонини берди. Бу унвонни олган биринчи якут Лаика Т-Масяня эди. (М. Смирнова билан)

2009-йил 26-апрелда Якуцкда Якут Лаика зотининг биринчи ихтисослаштирилган кўргазмаси бўлиб ўтди.[5] Шоунинг биринчи чемпиони ва ғолиби Олтин Тумар Боотур (М. С. Смирнова)[6]

2011-йилда Саха Республикасининг Якут Лаикаси наслчилик клуби мақомини олди

2012-йил 27-март куни Якут Лаика Россияда бўлиб ўтган ЭУРАСИА 2012 халқаро итлар кўргазмасида ғолиб чиқди. ,

2013-йили Герман Арбугаэв Якут Лайка зотли итлари билан Новосибирск оролларига Арктика йўналиши бўйича 1500 км масофани босиб ўтган.

Якутия шимоли-шарқидаги Лаика, ХХ аср боши

2013-йил 24-июнда Россия Кинология Федерацияси Президиуми (РКФ) РКФ стандартлари комиссиясининг аризасини тасдиқлади ва ФCИ моделига мувофиқ Якуц Лаика зоти стандартининг янги версиясини тасдиқлади.Қарор 2013-йил 25-июлдан кучга кирди.

Бу зот Россия Кинология Федерацияси томонидан тан олинган бўлса-да,Халқаро Кинология Федерацияси томонидан тан олинмаган

2014-йил 1-март куни якутлик Лаика Арагорн 100 км масофага “Баикал Раcе 2014” экстремал пойгасида ғолиб бўлди.

2014-йил 22-март куни Москвадаги бўлиб ўтган “Эурасиа-2014” халқаро итлар кўргазмасида якут лама Чимги Тура Буранбай “Россия ғурури” танловида ғолиб чиқди ва ФCИнинг тан олинмаган зотлари орасида энг машҳур итга айланди

2017-йилнинг 17-март куни Москвада бўлиб ўтган “Евросиё-2017” халқаро итлар кўргазмасида Якут Лаика “Россия ифтихори” танловида ғолиб чиқди.

2017-йил август ойида Америка итлар клуби Якут Лаика зотини ноёб итлар рўйхатига қўшди

2019-йил 4-сентабрда ФCИ Бош қўмитаси ёкут зотини олдиндан тан олди ва уни ФCИ таснифининг 5-гуруҳига киритди.

2019-йил 14-сентабр куни Серпуховта (Россия) шаҳрида бўлиб ўтган “ИДИ” халқаро кўргазмасида биринчи марта Якут лайкаси зотли итлари “Кўргазманинг энг яхши итлари” номинациясига сазовор бўлди

Саха халқларининг афсоналари ва анъаналарида ит

Ривоятларга кўра, шаманлар ҳайвонлар ва қушлар, масалан, айиқ, ит, пашша, бургут, лочин, қарға ва бошқалар шаклида бўлиши мумкин. б.

Ёқут шаманларининг анъанавий кийимларида итлар кўринишидаги ёрдамчи руҳларнинг металл тасвирлари мавжуд.Бу руҳ жодугар ҳисобланиб, разведка учун юборилган.Юкагирлар ва якутлар ўликларнинг соялари пастки ер юзида бўлишига ишонишган.Бир мунча вақт ўтгач, соялар яна жасадни топиш учун эрга қайтиб келишига ишонишди.

Шимоли-шарқий Сибир халқлари орасида энг қимматли совға кучукча эди-оиланинг потенциал боқувчиси, чунки у яхши ов итларини ишлаб чиқариши мумкин.Вояга етган овчи итлар камдан-кам ҳолларда совға сифатида берилади, фақат истисно ҳолларда, чунки тайга ҳаётида итнинг роли жуда муҳим эди. Агар бирор киши катта ёшли итга берса, тишлари якут пичоғи каби ўткир бўлишига умид қилиб, эвазига унга якут пичоғини бериш керак.

Ёқут афсонасига кўра, итлар ёвуз руҳларни кўриш ва ҳис қилиш қобилиятига эга эди.Улар ёнғин каби яқинлашиб келаётган хавф ҳақида огоҳлантириши мумкин.

Хусусиятлари

Якут лаика - кучли, ўртача ривожланган мушаклари, ихчам, ўрта бўйли ит.Қалин тери, лекин намлик белгилари йўқ. Жун яхши ривожланган ва оғир Арктика шароитида яшаш ва ишлашга одатланган.

Якут Лаика-фаол, ўйноқи ва қизиқувчан ит. Дўстона ва мослашувчан табиатга эга, жуда очиқ, тажовузкор эмас. Итлар асосан чана ва ов учун ишлатилади.

Кўзлари: текис ёки кенг экилган, бодомсимон, конвекс эмас ва чуқур экилмаган.Ранги кўк, қора ёки ёнғоқ, ғалати кўзлар (бир кўз кўк, иккинчиси жигарранг). Кўз қовоқлари қуруқ, бурун ранги қора, кўз қовоқлари оқ фонда рангсизланган.

Жун:қалин, ялтироқ жун, яхши ривожланган текис астарли.Олд ва орқа оёқларда қалин туклар яхши ривожланган. Қуйруқ қалин ва қалин. Бу итларга қорда ухлаш имконини беради. Мослашувчан табиати туфайли улар одамлар билан яхши муносабатда бўлишади.[7]

Ранг:ҳар қандай доғли ранг (қора-оқ, қора-оқ, оқ-оқ, оқ-кулранг) қизил белгилар билан қора-оқ, қора, оқ ва қизил доғлар билан оқ-қизил бўлиши мумкин..

Ўртача умр кўриш: 8 йилдан 10 йилгача.

Манбалар

  1. ↑ ҳттпс:// ситес.гоогле.cом /сите/ лаикартиcлес/боокс/дмитриэвасулима Архивная копия от 10 апреля 2014 на Wайбаcк Мачине М. Дмитриева-Сулимова — книга «ЛАЙКА И ОХОТА С НЕЙ» 1910 год издания
  2. ↑ ҳттп://www.вокругсвета.ру/вс/артиcле/2043/ Лазуркин, Станислав. На собаках по Заполярью // Вокруг света. — 1983. — № 8 (2515).
  3. ↑ ҳттп://www.этехтлиб.ру/Боок/Детаилс/5483 (Wайбаcк Мачине сайтида 25-ноябр 2012-йил санасида архивланган) «Ездовое собаководство в Якутии»
  4. ↑ ҳттп://йрас.народ.ру/ФОТО0102102005.ҳтм Результаты, Каталог, Фото Региональной Выставки Собак Всех Пород «Шоу Чемпион Якутии» 01-02/10/2005, г. Якутск, Судья ФCИ — РКФ Вербицкий В. С. (Белоруссия, г. Минск)
  5. ↑ ҳттп: //якутиан-лаика.cом/ру/cонтент/ %Д1%8Ф%Д0%БА%Д1%83%Д1%82%Д1%81%Д0%БА-26042009 Результаты, Каталог, Фото Монопородной Выставки НКП «Якутская Лайка» Ранга Чемпион Клуба, 26/04/2009, г. Якутск, Судьи ФCИ — РКФ Янчев Олег Владимирович (Россия, г. Владивосток)
  6. ↑ ҳттп://лаика.уcоз.cом/пҳото/8 Фотоальбом первого чемпиона НКП Алтын Тумара Боотура
  7. ↑ ҳттп://всепесики.ру/породй/лажка/якуцкая.ҳтмл Якутская лайка – красавица Севера