Yorbekxon Samarqandiy

Ёрбекхон Самарқандий (Ёрбекхон, Ёрбек, Ёрбекхон Самарқандий / Ёрбекхон) – Бадахшонда ўзбек ҳукмронлик қилган Яридлар сулоласининг асосчиси (1658-1706).

Ёрбекхон Самарқандий Ёрбекхон, Яр-бек
о'збек Ёрбекхон Самарқандий / Ёрбекхон
Бадахшоннинг 1- мири (амири).
Мансаб даври 1658-1706 ( Ярбек Хон номи билан )
Монарх	Абдулазизхон Субҳонқулихон Убайдуллоҳхон ИИ
Вориси	Сулаймон Шоҳ (1706-1713)
Шахсий маълумотлари
Таваллуди	ХВИИ аср Бадахшон
Вафоти	1706-йил Бадахшон
Болалари	Сулаймон Шоҳшоҳ Исмоил бегим
Отаси	Шоҳ бегим
Дини	Ислом, сунний

Таржимаи ҳоли

Ёрбекхон келиб чиқиши Самарқанд саййидларига бориб тақалади. Унинг отаси Шоҳ бегим ва бобоси Мир Зоҳид диний олим бўлгани учун Самарқанд Дахбедидан Бадахшон Яфтолига (Яфтел) кўчиб келиб, у ерда ўрнашиб, шогирд-муридлар орттирган. Бадахшонда ҳукмронлик қилган ўзбек Яридлар сулоласи вакиллари бўлмиш Ярбек авлодлари ХИХ асрда ўзларини Искандар Зулқарнайн авлодидан дейишган.

Сиёсий ва ҳарбий фаолияти

ХВИИ аср бошларида ҳудуд бухороликлар тасарруфига қайтарилгандан сўнг, Самарқанд хони Ёрбекхони томонидан Бадахшонга ҳоким этиб тайинланган. 1658-йилда қатаг'он ўзбекларининг ҳокимиятига қарши бўлиб, у Бадахшон халқи томонидан амирликка номзод қилиб кўрсатилган ва деярли икки аср ҳукмронлик қилган Бадахшон ҳокимиятининг асосчиси бўлган. Ёрбекхон ва унинг авлодлари Балх ва Бухоро хонлигидаги ўзбек ҳукмдорларининг олий ҳокимиятини расман тан олдилар. Шу муносабат билан академик В. В. Бартолд қуйидагиларни ёзган:

ХВИИ аср охирида Ўзбек хонлиги парчаланганидан сўнг Бадахшонни ўзига хос оламлар (амирлар) сулоласи бошқарган бўлиб, унинг асосчиси Ёр-бек, ҳозирги Бадахшон пойтахти Файзободнинг қурувчисибо'либ, бу ўзбек шаҳзодалари ҳам ўзларини Искандар Зулқарнайн авлоди деб ҳисоблаган.

Ёрбекхон билан қудратли оталиқ Маҳмуд бий ўртасида бир неча бор жанглар ва қамал жанглари бўлган. Маҳмуд бий деярли барча жангларда Ёрбекхон қўшинларини мағлуб этишга муваффақ бўлди ва ҳар сафар улар ўртасида тинчлик ўрнатилиб, оталиқ учун қулай шарт-шароит пайдо бўлди. Аталик Бадахшондаги лапис лазули конларидан тушган даромаднинг бир қисмига тегишли эди.

Оиласи

Ёрбекхоннинг 3 та ўғли бўлиб, биринчи фарзанди 22 ёшида туғилган. Сулаймоншоҳ Ёрбекхоннинг тўнғич ўғли эди. Отаси вафотидан кейин укаларининг розилиги билан унинг ўрнини эгаллади. Сулаймоншоҳ Бадахшонда етти йил ҳукмронлик қилди ва 1713-йилда Яфтелда яшовчи Бобо Қамаруддин томонидан ўлдирилган. Ёрбекхоннинг иккинчи ўғли ва вориси Юсуф Али акаси Сулаймоншоҳ вафотидан кейин Бадахшонда ҳукмронлик қилди. Унинг беш йиллик ҳукмронлиги даврида кўплаб ички низолар бўлган. У 1717-йилда вафот этган. Укаси вафотидан кейин Бадахшонда ҳукмронлик қилган Юсуф Алининг кенжа укаси Зиёуддин ҳокимятни қўлга олган. У 1736—1737- йилларда Яфтелия Қози-Асадхон томонидан ўлдирилган. Ғози-бек, Ёрбекхоннинг катта ўғли бўлиб, у ҳақида Қундуз чеккасидаги навбатдаги Ярид босқинида қўлга олиниб, Маҳмуд бийга топширилгани маълум. Исмоил бегим, Ёрбекхоннинг бешинчи ўғли бўлиб, у дастлаб Варсагда отасининг ҳокими бўлиб жойлашган. ХВИИ аср ўрталаридан бошлаб бутун Бадахшон ҳукмдорилик қилишни бошлаган.

Ўлими

Ёрбекхон 1706 йилда Бадахшонда вафот этди ва унинг ўрнига тўнғич ўғли Сулаймоншоҳ (1706-1713) Бадахшон амири деб эълон қилинди.

Адабиётлар

• Аҳмедов Б. А. Балх тарихи (ХВИ—ХВИИИ асрнинг биринчи ярми) / Ю. В. Ганковский. – Тош. : Ўзбекистон ССР „ФАН“и, 1982. – 295 б.
• Бартолд В. В. Ўрта Осиё тарихига оид умумий асарлар // Асарлар: 9 жилдда / Б. Г. Ғофуров. – М.: Из-во Шарқ адабиёти, 1963. – Т. 2, китоб. 1. – 1024 б.
• Бартолд В. В. Тарихий география бўйича ишлар // Асарлар: 9 жилдда / А. М. Беленицкий . – М .: „Фан“ нашриёти Шарқ адабиёти бош таҳририяти, 1965. – Т. 3. – 713 б
• Бурхониддинхон Қушкеки.(пер. с перс.)|ссилка=ҳттп://www.востлит.инфо/Техц/Документй/М.Асиэн/ХХ/1900-1920/Каттаган/техт3.ҳтм%7Cотвецтвенний=А. А. Семёнов|место=Таш.|год=1926|страниц=181|реф=Кушкеки}}/ А. А. Семенов. – Тош. , 1926. – 181 б.
• Шохуморов А. Бадахшоннинг ажралиши ва исмоиллик тақдири / Н. М. Эмелянова. – М. – Душ. : ИВ РАС, 2008. – 126 п.