Ziyosfera

Yorkent xonligi

Яркент хонлиги, шунингдек, Ёрканд хонлиги ва Қашғар хонлиги[1] деб номланувчи сунний мусулмон туркий давлат бўлиб, Мўғулистон хонлигининг авлодлари ҳукмронлик қилган. Унга 1514-йилда Султон Саид Хон томонидан Мўғулистоннинг ғарбий қисмида асос солинган. Султон Саид хон ўзини эса Чиғатой хонлигининг шарқий қисми деб билади. 1705-йилда Жунғор хонлиги томонидан босиб олинган.

Ёркент хонлиги

葉爾羌汗國

يەركەن سەئىدىيە خانلىقى
1514–1705
Location of Yarkent Khanate
Мақом хонлик
Расмий тил(лар) Чиг`атой тили
Дин
Ислом (сунний)
Ҳукумат монархия
Тарих  
• 
Мо`г`улистон
• Асос солинган
1514
• Тугатилган
1705
• 
Жунг`ор хонлиги
Ҳозирда ҳудудида қуйидагилар мавжуд Хитой
Қирг`изистон

Пойтахти

Ёркент хонлик ташкил топганидан (1514-йил) то қулагунига қадар (1705-йил) Ёркент хонлигининг пойтахти бўлган. Қашғаристоннинг тарихий Дуглат давлати ҳам Мирзо Абу Бакр Дуглат (1465–1514) ҳукмронлиги даврида давлат пойтахти сифатида Ёркентдан фойдаланган.

Тарихи

Ташкил топиши

Хонлик аҳолиси асосан уйғурлар / туркийлар эди. Хо`тан, Ёркент, Қашқар, Янгиҳисор, Оқсув, Учтурпон, Куча, Қорашар, Турпан ва Кумул каби йирик шаҳарлари бўлган. У 1705-йилда Жунгор хони Севан Рабтан томонидан босиб олинмагунча, тахминан 200 йил давомида минтақада ҳукмронлик қилди.

ХИВ асрнинг биринчи ярмида парчаланиб кетган Чиғатой хонлигининг ғарбий қисмида 1370-йилда Амир Темур империяси вужудга келди ва 1508-йилда Шайбонийлар томонидан босиб олинмагунча минтақада ҳукмрон кучга айланди. Унинг шарқий қисми Мўғулистон бўлиб, у 1347-йилда Туғлуқ Темурхон томонидан қайта ташкил этилган бўлиб, пойтахти Или дарёси водийси атрофидаги Олмалиқда жойлашган. У Шарқий Қашғариянинг барча ўтроқ ерларини, шунингдек, ХВИ—ХВИИ асрлардаги Балх ва ҳинд манбаларига кўра, ўша пайтда Уйғуристон деб аталган Турпан ва Кумул вилоятларини ўз ичига олган. Ёркент хонлигининг ҳукмрон сулоласи бир асрдан ортиқ яшаган ушбу давлатдан ажралиб чиққан.

1509-йилда Тарим ҳавзасининг вассали бўлган дуглатлар Мўғулистон хонлигига қарши қўзғолон кўтариб, ажралиб чиқишади. Беш йил ўтгач Турфондаги Мўғулистон хонининг укаси Султон Саидхон дуглатларни босиб олиб, ўзининг Ёркент хонлигини ташкил этди.[2][1]

Бу эса 1220-йилдан бошлаб, Чиғатойхоннинг ўзи томонидан берилганидан буён у ҳудудларни бошқарган Дуғлат амирларининг Қашғария шаҳарларидаги ҳукмронлигига чек қўйди. Дуғлатларнинг забт этилиши Ёркент давлатининг минтақадаги етакчи кучга айланишига имкон берди.

Султон Саидхон ҳукмронлиги

Султон Саидхон ҳукмронлигига хожалар катта таъсир кўрсатди.[3] Саидхон ўз амакиваччаси, Ҳимолой ва Қорақурум тизмаси бўйлаб Ёркент хонлигигача Бобурийлар империясининг асосчиси Заҳириддин Муҳаммад Бобур билан ҳам яқин муносабатда бўлган.[1]

Саидхон ҳукмронлиги даврида 1527—1528-йилларда Болорга,[4][5] 1529-йилда Бадахшонга, 1532-йилда Ладах ва Кашмирга талончилик юришлари[6] уюштиради. Султон Саид Хон 1533-йилда Ладах ва Кашмирга юришлардан Ёркентга қайтаётганда тоғда ўпка шиши туфайли Давлат бег Олди қароргоҳида вафот этган.[6][7][8][9]

Кейинги хонлар

Султон Саидхондан кейин Абдурашидхон (1533–1565) тахтга ўтирди. У ўз ҳукмронлигини Дуғлатлар оиласи аъзосини қатл этишдан бошлади. Абдуррашидхон ғарбий Мўғулистонни назорат қилиш учун қирғизлар ва қозоқларга қарши курашди, аммо ғарбий Мўғулистон охир-оқибатда бойб берилди. Шундан сўнг Мўғуллар асосан Тарим ҳавзаси ҳудудлари билан чекланиб қолишди.[10]

Айни пайтда, 1678—1705-йилларда Олтишаҳр [а]нинг жунғорлар томонидан эгалланиши натижасида Ёркент хонлиги Жунғор хонлиги томонидан тўлиқ босиб олинди[11]

Галерея

  • Amanni Shahan mavzoleyi. Yorkent. 2011
    Аманни Шаҳан мавзолейи. Ёркент. 2011
  • Minora. Yorkent. 2011
    Минора. Ёркент. 2011

Изоҳлар

  1. ↑ Аccординг то М.Кутлуков, Алтишаҳр ҳисториcаллй wас а унион оф 6 cитиэс: фоур cитиэс ин Wестерн Кашгариа-Ҳотан, Ярканд, Кашгар, Енгиҳисар анд тwо cитиэс ин Эастерн Кашгариа: Учтурпан анд Аксу. Cитиэс тҳат wере лоcатед эаст оф Аксу, суч ас Куча, Карашар, Турпан анд Кумул, wере нот инcлудед ин Алтишаҳр. Тҳис дивисион фирст аппеаред ин тҳе 15тҳ cентурй дуринг тҳе струггле бетwеэн Мирза Абу Бакр Дугҳлат анд тҳе Могҳул Кҳанс оф Могҳулистан, wҳен Мирза Абу Бакр манагед то сепарате Алтишаҳр инто ан индепендент стате cаллед Мамлакати Ярканд wитҳ иц cапитал ин Ярканд тҳат ҳе рулед фор 48 еарс фром 1465 тилл 1514. Тҳе Могҳул кҳанс тҳен манагед то эстаблиш cонтрол оф тҳе мост оф формер Уйгҳуриа (856–1389), медиавал стате оф Буддҳист/ Несториан/ Маничаэниан Кингдом, тҳат инcлудед Куча, Карашар, Турпан, Кумул анд Бешбалиқ. Тҳат стате субмиттед то Ченгиз Кҳан ин 1211 ундер Идикут Баурчук Арт Текин анд жоинед Монгол Эмпире ас иц 5тҳ Улус анд тҳис wай ретаинед индепенденcе тилл 1389, wҳен wас cонқуэред бй Кҳизр Кҳожа, сон оф Тугҳлук Тимур Кҳан (фоундер оф Могҳул Дйнастй (1347-1930), ласт рулер оф wҳич Мақсуд Шаҳ оф Кумул Кҳанате диэд ин 1930), wҳо спреад Ислам амонг популатион оф Уйгҳуриа. Ин 1462 Могҳул Кҳан Дост Муҳаммад манагед то wрест Аксу фром Дугҳлат Амирс, латер Юнус Кҳан (1462–1487) спреад инфлуэнcе оф Могҳул Кҳанс тилл Турпан анд Кумул анд тҳе сеттлед парт оф тҳе cоунтрй соутҳ оф Тенгри Тагҳ ундер Могҳул Кҳанс беcаме кноwн ат тҳис тиме ас Уйгҳурстан ас оппосите то тҳе номадиc Могҳулистан нортҳ оф Тенгри Тагҳ. Ин 1514 Султан Саид Кҳан пут ан энд то тҳис дивисион анд унитед алл территорй соутҳ оф Тенгри Тагҳ фром Кашгар то Кумул ин оне cентрализед стате, кноwн ин дифферент соурcес ас Кашгар анд Уйгҳурстан (Маҳмуд ибн Wали, Балкҳ, 1640), Саидийя, Кашгар Кҳанате ор море проперлй Ярканд Кҳанате, тҳат эхистед ундер доминанcе оф Ярканд Кҳанс тилл 1706 анд ундер доминанcе оф Кҳожас тилл 1759 wҳен ит wас cонқуэред бй Қинг Чина.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Бано, Мажида (2002). „Мугҳал релатионс wитҳ тҳе Кашгҳар Кҳанате“. Проcеэдингс оф тҳе Индиан Ҳисторй Cонгресс. 63-жилд. 1116–1119-бет. ЖСТОР 44158181. „Тҳе Кашгҳар Кҳанате (wҳосе cапитал wас аcтуаллй Ярканд) wас эстаблишед wҳен Са'ид Кҳан (д.1533), а Монгол Муслим ('Могҳул') принcе инвадед тҳе Тарим басин анд овертҳреw тҳе лоcал рулер Мирза Абу Бакр ин 1514. [...] Бабур, тҳе фоундер оф тҳе Мугҳал Эмпире, анд Са'ид Кҳан wере cоусинс, анд тҳе релатионшип wас реcогнисед ин Бабу'р мемориэс. Ин а сенсе тҳе Кҳанате анд тҳе Мугҳал Эмпире wере буилт тогетҳер, тҳоугҳ тҳере cоулд бе но милитарй cооператион бетwеэн тҳе тwо, гивен тҳе ҳеигҳц оф тҳе Ҳамалаяс анд тҳе Каракорам Ранге тҳат сепаратед тҳе тwо статес.“
  2. ↑ Гроуссет 1970.
  3. ↑ Гроуссет, п. 500
  4. ↑ Ҳолдич, Сир Тҳомас Ҳунгерфорд. Тибет: Тҳе Мйстериоус. Фредериcк А. Стокес, 1906 — 61-бет. 
  5. ↑ Cаcопардо, Алберто М.. Гатес оф Перистан: Ҳисторй, Религион анд Соcиэтй ин тҳе Ҳинду Куш. Иституто Италиано пер л'Африcа э л'Ориэнте, 2001 — 47-бет. ИСБН 9788863231496. „Мирза Ҳаидар wҳо лед ин 934/1527-28 ан Исламиc инcурсион инто "Балур", десcрибинг ит ас "ан инфидел cоунтрй (Кафиристан)" инҳабитед бй "моунтаинеэрс" wитҳоут анй "религион ор а cреэд" (Мирза Ҳаидар 1895: 384), лоcатед "бетwеэн Бадакҳшан анд Кашмир" (ибид.: 136).“ 
  6. ↑ 6,0 6,1 Баумер, Чристопҳ. Ҳисторй оф Cентрал Асиа, Тҳе: 4-волуме сет. Блоомсбурй Публишинг, 2018. ИСБН 978-1838608675. 
  7. ↑ Алберт вон Ле Cоқ. Буриэд Треасурес оф Чинесе Туркестан: Ан Аccоунт оф тҳе Аcтивитиэс анд Адвентурес оф тҳе Сеcонд анд Тҳирд Герман Турфан Эхпедитионс. Тайлор & Франcис, 14-декабр 2018-йил — 292-бет. ИСБН 978-0-429-87141-2. „Даулат Бак Олди (тҳе роял принcе диэд ҳере), cлосе то тҳе Каракорум пасс, ис со cаллед беcаусе тҳе Султан Саид Кҳан оф Кашгар, он ҳис ретурн фром а суccессфул cампаигн агаинст Wест Тибет, диэд ҳере фром моунтаин сиcкнесс (Плате 50)“ 
  8. ↑ Ҳоwард, Неил; Ҳоwард, Катҳ (2014), „Ҳисториc Руинс ин тҳе Гя Валлей, Эастерн Ладакҳ, анд а Cонсидератион оф Тҳеир Релатионшип то тҳе Ҳисторй оф Ладакҳ анд Марюл“, ин Ло Буэ, Эрберто; Брай, Жоҳн (муҳ.), Арт анд Арчитеcтуре ин Ладакҳ: Cросс-cултурал Трансмиссионс ин тҳе Ҳималаяс анд Каракорам, 68–99-бет, ИСБН 9789004271807: "Wҳен ҳис Кҳан деcидед то ретурн ҳоме беcаусе оф илл ҳеалтҳ, леавинг Мирза Ҳаидар то дестрой „тҳе идол темпле оф Урсанг (и.э. Лҳаса)“, ҳе „сет оут фром Марюл ин Тибет, фор Ярканд“. Ҳе „cроссед тҳе пасс оф Сакри“, wҳич муст бе тҳат абове Сакти (нот тҳе Кардунг пасс ас Элиас анд Росс суггест), десcендед то Нубра анд диэд ат а cампинг плаcе намед Даулат Бег Улди wҳич ис тwо-анд-а-ҳалф ҳоурс белоw тҳе Каракорам Пасс."
  9. ↑ Бҳаттачаржи, Ромеш. Ладакҳ - Чангинг, ет Унчангед. Рупа Публиcатионс Пвт Лтд, 7-июн 2012-йил. ИСБН 978-8129117618. „Соме 400 еарс эарлиэр, ин ад 1527, а Ярканди инвадер, Султан Саиад Кҳан Гҳази (алсо кноwн ас Даулат Бег) оф Ярканд, бриэфлй cонқуэред Кашмир афтер фигҳтинг а баттле алонг тҳис пасс. Ҳе диэд ин 1531 ат Даулат Бег Олди (меанинг, wҳере Даулат Бег диэд) ат тҳе фоот оф тҳе Каракорам пасс, афтер ҳе wас ретурнинг фром ан унсуccессфул аттемпт то инваде Тибет.“ 
  10. ↑ Гроуссет, пп. 499–500
  11. ↑ Адле, Чаҳряр (2003), Ҳисторй оф Cивилизатионс оф Cентрал Асиа 5, 193-бет

Адабиётлар

  • Сарай Меҳмет, Доğу Туркистан Тарихи (Баşлангıçтан 1878’э кадар), Байрак Матбааcıлıк, Истанбул-1997
  • Кутлуков М, Яркент хонлигининг ташкил топиши ҳақида (1465-1759), Пан нашриёти, Олмата, 1990
  • 0813513049
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Yorkent_xonligi" dan olindi