Ёшлар ишининг тарихи ХВИИИ асрдаги саноат инқилобининг бошланишига бориб тақалади, бу даврда ёш эркаклар ўз уйларидан ва хонадон саноатларидан чиқиб, йирик шаҳарларга кўчиб ўтишган биринчи давр эди. Ушбу кўчиш натижасида шаҳар ҳудудларида янги ёшлар маданияти пайдо бўлди ва бу ҳолат маҳаллий аҳоли томонидан турли ҳаракатлар билан жавоб қайтарилди.

1844–1900

1844-йилда фақат ёш эркакларнинг эҳтиёжларини қондиришга қаратилган биринчи ташкилот – ЙМCА ташкил этилди. Ушбу ташкилотни Жорж Уилямс (Георге Wиллиамс) асос солган[1]. Уилямс Лондонлик бўлиб, унинг мақсади атрофидаги ёш эркакларнинг нафақат жисмоний, балки руҳий ва эмоционал эҳтиёжларини ҳам қондирадиган ташкилот яратиш эди. Уилямснинг ишлари асосан Лондон кўчаларида миссионерлар орқали олиб борилган, аммо кўп ўтмай биринчи ётоқхона ташкил этилган.

Бироқ, ёш аёллар билан ишлаш камроқ аҳамиятга эга деб ҳисобланган, чунки ўша даврда ёш аёлларнинг эҳтиёжлари асосан уй-рўзғор билан боғлиқ деб қаралган ва уларни уйда таъминлаш (деб фараз қилинган) эди. Бу ҳолат 1878-йилда ёш аёллар билан ишлаш соҳасида пешқадам бўлган Мауд Стенли (Мауде Станлей) томонидан Лондоннинг Файв Даялс ҳудудида ишлар бошлангач ўзгарди. У Гирлс Cлуб Унион ташкилотини яратди.

Кейинчалик, 1883-йилда Уилямс каби ёш эркакларнинг эҳтиёжларини қондириш мақсадида ўқитувчи Уилям Александр Смит (Wиллиам Алехандер Смитҳ) Бойс' Бригаде ташкилотини асос солди. Унинг ташкилоти ЙМCАга қараганда кўпроқ ҳарбий йўналишга эга бўлса-да, у ҳам асосан христиан ташкилоти бўлган.

1896-йилда эса Лондонда Лили Монтагу шарқий Эвропадан келган яҳудий ёшлар билан боғланиб, Чилдренъс Сйнагогуэ Сервиcес номли ташкилотни ташкил этди. Монтагу кейинчалик Гирлс' Cлубс миллий ташкилотининг (ҳозирги УК Ёутҳ) асосчиларидан бири бўлиб, яҳудий ёшлар билан ишлаш ривожида муҳим шахс бўлди.

1900–1950

1902-йилда АҚШда Эрнест Томас Сетон (Эрнест Тҳомпсон Сетон) томонидан Wоодcрафт Индианс ташкилоти ташкил этилди. Номига қарамай, бу дастур ҳиндулар бўлмаган болалар учун яратилган эди. Дастлаб гуруҳ фақат ўғил болалар учун мўлжалланган бўлса-да, кейинчалик қизларни ҳам ўз ичига олди. Сетон Коннектикут штатидаги ўз шаҳридаги болаларга ташқарида яшаш учун зарур бўлган „Wоодcрафт“ – яъни ўрмон ҳаёти ҳақидаги билим ва кўникмаларни ўргатди ва гуруҳнинг кўплаб атамалари ва тузилмаси ўша даврдаги туб аҳоли ҳақидаги нотўғри тушунчаларга асосланган эди. Ушбу дастур халқаро миқёсда Wоодcрафт ҳаракатига айланди ва унинг кўплаб дастурлари ҳозир ҳам мавжуд. Сетоннинг Wоодcрафт дастури кейинги ёшлар дастурлари ва ташкилотларига, хусусан, Скаут ҳаракатига катта таъсир кўрсатди.

1907-йилда Роберт Баден-Поwелнинг „Аидс то Сcоутинг“ китобининг муваффақиятидан сўнг Скаутинг ташкил этилди. Ушбу ташкилотга илҳом манбаи Иккинчи Боэр уруши (1899–1902)даги Мафекинг қамалидаги тажрибалари бўлди. Смитҳнинг Бойс' Бригаде ташкилотига ўхшаб, Скаутинг ҳам ҳарбий услубда, бир хилда кийинишга асосланган эди, аммо ўшандан бери бу ҳаракат сезиларли даражада ўзгарди. Бу Скаутинг орқали биринчи марта Буюк Британияда ёшлар ишлари Лондондаги кўчалардан чиқиб, миллий (ва тез орада халқаро) ташкилотга айланишига сабаб бўлди.

Кейинги йили, 1908-йилда, Чарлз Русселл Манчестер шаҳридаги қашшоқ ҳудудлардаги ёш эркаклар билан кўчаларда иш бошлади ва бу Миллий ўғил болалар клублари ҳаракатининг ташкил топишига олиб келди.

1910-йилда Гирл Гуидес (кейинчалик АҚШда Гирл Сcоуц) Баден-Поwел ва унинг укаси Агнес ёрдамида ташкил этилди. Бу ёш аёллар Скаут етакчиларига аъзо бўлишни сўрагани сабабли юзага келди, бироқ Баден-Поwел қизлар ва ўғил болалар бир хил скаут жамоаларида бўлишини икки гуруҳ учун чалғитувчи деб ҳисоблаган.

Скаутинг ривожланиши билан бир вақтда Канадада ТУХИС ҳаракати яратилди. Асосан ЙМCА орқали ривожланиб, кейинчалик Бойс’ Wорк Боард томонидан бошқарилган бу дастур 15-17 ёшли ўғил болаларга мўлжалланган бўлиб, христиан қадриятлари, лидерлик, табиат ва лагерда яшашга эътибор қаратарди. Бойс’ Wорк Боард 12-14 ёшли ўғил болалар учун Траил Рангерс дастурини ҳам яратди. Қизлар учун эса параллел дастур – Cанадиан Гирлс ин Траининг (CГИТ) ташкил этилди.

20-аср охирларида ёшлар ташкилотларига аъзо бўлмаган ёшлар сони ҳақида хавотирлар пайдо бўлди. Бу 1941-йилда Буюк Британияда барча ёшларни рўйхатга олиш учун биринчи, аммо муваффақияциз уринишга олиб келди.

1944-йилда санъат ходими Мари Панет (Мариэ Панетҳ) Лондондаги урушдан кейинги қашшоқ ҳудудларда, соғлиқ, оила бузилиши ва қашшоқлик каби муаммоларни ҳал қилиш учун кўчаларга чиқди ва ишламаган ҳавфсизлик бошпанасини асос қилиб олди. Унинг мақсади яхши, мустақил фуқароларни шакллантириш эди.

Иккинчи жаҳон уруши даврида етакчилар Ядро қуроллари билан уруш эҳтимоли бўлган ИИИ жаҳон урушининг олдини олиш стратегияларини қидирмоқда эдилар. Шулардан бири бутун дунёда ёшлар ташкилотларини ташкил этиш ва бир хил қизиқишларга эга ёшларни алмашинувларда иштирок этиш учун бирлаштириш эди. Бу тадбирларда турли мамлакат ва маданиятлардан ёшлар бир-бирини таниб, конструктив фаолиятларда бирлашиб, ижобий тажрибаларни жамиятларига олиб борарди. Бу ёшлар ва ўсмирлар кейинчалик мас’улиятли катталар бўлиб, инқироз пайтида уруш тарафдорлари, ёлғон ва нотўғри маълумотларга қарши турувчи фуқаролик тармоғини яратади, деб умид қилинди. Масалан, 1956-йилда УНЕСCОнинг Халқаро табиатни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслар иттифоқи (ИУCН), ҳозирги номи билан Жаҳон консервация иттифоқи, ёшлар бўлимини – Халқаро табиатни ўрганиш ва муҳофаза қилиш ёшлар федерациясини (ИЙФ) ташкил этди. 1983-йилда муваффақият ортиши билан Европа минтақавий бўлими – Ёутҳ Энвиронмент Эуропе (ЕЭ) ташкил қилинди [2][3].

1950–2000

1959-йилгача босма матбуотда ўсмирларнинг жиноятчилиги ҳақида кенг тарқалган ахлоқий ваҳима Британия ҳукуматини ёшлар эҳтиёжларини қондириш бўйича миллий чоралар кўришга мажбур қилди. 1960-йилда Албемарле ҳисобот номи билан танилган ҳукумат ҳисоботида маҳаллий ҳукумат органларининг ёшлар учун дарсдан ташқари фаолиятларни ташкил этиш мас’улиятини олишлари зарурлиги таъкидланди. Шу натижада ёшлар хизматининг қонуний сектори ташкил топди. Биринчи марта бутун Британия бўйлаб ёшлар марказлари ва тўлиқ маош олувчи тўлиқ ставкали ёшлар ходимлари пайдо бўлди.

Беш йил ўтиб, Миллий ёшлар клублари ассоциацияси (ҳозирги УК Ёутҳ) Тҳе Унаттачед номли ҳисоботни эълон қилди, унда мамлакат бўйлаб тажриба тариқасида олиб борилаётган кўча лойиҳалари ҳақида сўз боради. Ҳисоботда мамлакатнинг айрим ҳудудларида ёшлар марказларидан ташқари янада кенгроқ чораларнинг зарурлиги таъкидланди, чунки ёшлар ҳали ҳам четлатилаётган эди. Ҳисобот ўн минглаб нусхада сотилди.

2000-йилдан ҳозирги кунгача

2001-йилда эълон қилинган „Ёшлар ишини трансформациялаш“ номли яна бир ҳукумат ҳисоботида биринчи марта барча маҳаллий ҳукумат ташкилотларининг ўз ҳудудларида мақсадли ёшлар ишларини таъминлаш бўйича қонуний мажбурияти белгиланди. 2003-йилда 2001-йил аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига асосланган мақсадлар эълон қилиниши билан кўплаб маҳаллий ҳокимиятларга сифатли хизматларни ташкил этиш учун зарур рағбат берилди.

Манбалар

Ҳаволалар