Yovvoyi eshak
Ёввойи эшак[1] (лотинча: Эқуус африcанус) — отлар оиласига мансуб (Эқуидаэ) от туркумининг (Эқуус) тоқтуёқлилар тури. Бу Эқуус асинус[2][3][4] нинг мустақил тури ёки Эқуус африcанус асинус кенжа тури сифатида қараладиган уй эшакларининг аждодидир[5].
| Ёввойи эшак | |
|---|---|
.jpg) | |
Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Ҳайвонлар |
| Тип: | Хордалилар |
| Синф: | Сут эмизувчилар |
| Оила: | Эқуидаэ |
| Уруғ: | Эқуус |
| Турлари: | Ёввойи эшак |
| Халқаро илмий номи | |
| Эқуус африcанус (Ҳеуглин & Фитзингер, 1866) | |
Тахминан 4,4-4,5 миллион йил аввал, генетикага кўра, Эқуус чизиғи пайдо бўлиб, барча замонавий отлар, зебралар ва эшакларни яратди[6].
Тавсиф
Отдан фарқли ўлароқ, эшакнинг туёқлари тош ва текис бўлмаган юзаларга мослашган. Улар хавфсизроқ ҳаракатланишга ёрдам беради, аммо тез сакраш учун эмас. Шунга кўра, айрим ҳолатларда, эшак соатига 70 км/с тезликда юра олади. Эшаклар қурғоқчилик иқлими бўлган мамлакатлардан келади. Уларнинг туёқлари нам Европа иқлимига тоқат қилмайди ва кўпинча уларнинг туёқлари яширинган чуқур ёриқлар ва тешикларни ҳосил қилади. Шу боис эшак туёғини парвариш қилиш жуда муҳимдир. Тўғри, уларга отларга қараганда камроқ тақа қоқишади.
Эшакларнинг кулранг, жигарранг ёки қора тоифасидагисини учратиш мумкин, лекин вақти-вақти билан оқ зотлари ҳам топилади. Қорин одатда оч, худди шу нарса юз кўринишининг олд қисмига ва кўз атрофига ҳам тегишли. Қулоқлари отникига қараганда анча узун. Орқасидан ингичка тўқ қорамтир чизиқ ўтган. Ба’зи кенжа турларида бир қанча чизиқлари бўлади — бири елкасида ва қолгани оёқларида.
Улар зотдорлигига қараб 90 дан 160 см гача бўлади, 2-2,5 ёшда жинсий етукликка эришадилар. Асос сифатида, жуфтлашиш бутун йил давомида давом этиш мумкин, лекин бу одатда баҳорда содир бўлади. 12-14 ойлик ҳомиладорликдан кейин бир ёки иккита бола туғилади, улар 6 ойдан 9 ойгача мустақил бўлади.
Хусусиятлари
Ёввойи эшаклар отлардан фарқи ташқи кўринишдан ташқари бир қарашда сезилмайдиган яна бир қанча хусусиятлар мавжуд. Улардан бири умуртқаларнинг сони турлича бўлиши, шунингдек, эшакларда атиги 31 жуфт хромосома бор, отларда эса бу кўрсаткич 32 та. Эшакларнинг тана ҳарорати бироз пастроқ бўлиб, ўртача 38 °C эмас, балки 37 °C ни ташкил қилади. Эшакларнинг ҳомиладорлик даври ҳам узоқроқ муддатга чўзилади.
Ёввойи эшак ва уларнинг ёввойилашган популясияси
Отларда бўлгани каби, ёввойилашган эшакларни ва ёввойи эшакдан фарқлаш керак. Бир пайтлар Африканинг шимолида ва Ғарбий Осиёда ёввойи эшакларнинг турли хил кенжа турлари яшаган, аммо хонакилаштириш натижасида улар қадимги Римликлар даврида деярли йўқ бўлиб кетишган. Бизнинг давримизда улар фақат Эфиопия, Эритрея, Жибути, Сомали ва Суданда сақланиб қолган; унинг кенжа тури Исроилдаги қўриқхонада илдиз отишига муваффақ бўлди. 1980-йилларда ёввойи эшакларнинг умумий сони 1000 тага борганлиги қайд этилган ва шундан кейин яна ҳам уларнинг сони кескин камайди. Сомалида фуқаролар уруши ва анархия натижасида ёввойи эшаклар аллақачон бутунлай қирилиб кетган, Эфиопия ва Суданда эса яқин келажакда уларни худди шундай тақдир кутмоқда. Ёввойи эшаклар сони нисбатан турғун бўлган ягона мамлакат Эритрея бўлиб, у ерда уларнинг сони 400 га яқин.
Маҳаллий ёввойи эшаклардан фарқли ўлароқ, ёввойилашган собиқ уй эшаклари дунёнинг кўплаб минтақаларида мавжуд. Уларнинг тури, шунингдек, ёввойи эшаклар мавжуд бўлган мамлакатларни ҳам ўз ичига олади, бу зоологларнинг қўрқувига кўра, иккала гуруҳ ҳам ёввойи эшакнинг "генетик тозалашга" аралаштиришга ва йўқ қилишга олиб келиши мумкин. Австралия даштларида 1,5 миллионга яқин ёввойи эшаклар кезиб юради. Америка Қўшма Штатларининг жануби-ғарбий қисмида буррос деб аталадиган 6000 га яқин ёввойи эшаклар ҳимоя остига олинган. Ёввойилашган эшакнинг Европадаги кам сонли популясияларидан бири Карпас ярим оролида, Кипрда учратиш мумкин. Улар тўқ қўнғир ёки қора ва бошқа эшакларга қараганда сезиларли даражада йирикроқдир. Уларнинг оёқларида кўпинча зебрасимонларга ўхшаш чизиқлари бор.
Манбалар
- ↑ Скалдина О. В.,Слиж Е. А.. Красная книга Земли, Красная книга. М.: Эксмо, 2013 — 78-бет. ИСБН 978-5-699-67492-3.
- ↑ Эқуус асинус Линнаэус, 1758 (англ.) по данным Объединённой таксономической информационной службы (ИТИС).
- ↑ Эқуус асинус (англ.) в базе данных Американского общества маммалогов (АСМ Маммал Диверситй Датабасе).
- ↑ Гентрй А., Cлуттон-Броcк Ж., Гровес C. П. Тҳе наминг оф wилд анимал спеcиэс анд тҳеир доместиc деривативес (англ.) // Жоурнал оф Арчаэологиcал Сcиэнcеруэн : жоурнал. — 2004. — Вол. 31, исс. 5. — П. 645—651. — ИССН 0305-4403. — дои:10.1016/ж.жас.2003.10.006
- ↑ Берон П.. Загадки зоогеографии. М.: Товарищество научных изданий КМК, 2018 — 51-бет. ИСБН 978-5-6040241-7-1.
- ↑ Реcалибратинг Эқуус эволутион усинг тҳе геноме сеқуэнcе оф ан эарлй Миддле Плеистоcене ҳорсе