Yozsiz yil

„Ёзсиз йил“ – бу Ғарбий Европа ва Шимолий Америкада ғайриоддий совуқ ҳаво бўлган 1816-йил учун қўлланган ном. Ҳозиргача об-ҳаво қайд этилганидан бери энг совуқ йил бўлиб қолмоқда.
Сабаблари
Фақат 1920-йилда америкалик физик ва иқлимшунос Wиллиам Ҳумпҳрейс „ёзсиз йил“ нинг келиб чиқишини тушунтириш учун гипотезани таклиф қилди. Унинг фикрича, иқлим ўзгариши Индонезиянинг Сумбава оролидаги Тамбора вулқонининг отилиши билан боғлиқ бўлиб, у ер шарининг жанубий қисмида жойлашган. 1920-йилгача кузатилган энг кучли вулқон отилиши бўлиб, бевосита 71 минг кишининг ҳаётига зомин бўлди, бу қурбонлар сони бўйича энг катта хавф ҳисобланган. Вулқоннинг 1815-йил апрел ойидаги отилиши вулқон отилиши шкаласи (ВЕИ) 7 дан иборат бўлиб, атмосферага 150 км³ массали кул тушиши шимолий ярим шарда бир неча йил давом этган вулканик қиш эффектига сабаб бўлган бўлиши мумкин.
Арктика музининг изотопик таркибини ўрганган Коле-Даи ва бошқалар[1] фикрига кўра (2009), яна бир портлаш олти йил олдин тропикада содир бўлган. Ёзма манбаларда отилиш қайд этилмаган бўлса-да, унинг об-ҳавога таъсири Тамбор билан солиштириш мумкин эди. Назарий жиҳатдан, бу икки отилишнинг биргаликдаги таъсири натижасида кейинги ўн йиллик (1810-1819) сўнгги 550 йил ичида энг совуқ пайтлар бўлиб чиқди[1].
Оқибатлари

Wиллиам Турнер 1815

Кулнинг ер атмосфераси орқали тарқалиши учун бир неча ой керак бўлди, шунинг учун 1815-йилда Европада вулқон отилишининг таъсири ҳали бу қадар кучли сезилмаган эди. Бироқ, 1816-йил март ойида ҳам қишки ҳарорат давом этди. Апрел ва май ойларида ғайритабиий миқдорда ёмғир ва дўл ёғди. Америкада июн ва июл ойларида совуқ ҳаво ҳукм сурган. Ню-Ёрк ва Ню-Англияда қор ёғди. Германия бир неча бор кучли бўронлардан азоб чекди, кўплаб дарёлар (шу жумладан Рейн) қирғоқлари тошиб чиқди. Швейцарияда ҳар ой қор ёғарди.
Ғайриоддий совуқ ҳосилнинг ҳалокатга олиб келди. 1817-йил баҳорида ғалла нархи ўн баравар кўтарилди, аҳоли орасида очарчилик бошланди. Британия ўз тарихида ўша йили энг кўп дон сотиб олди. Наполеон урушларининг вайронагарчиликларидан ҳануз азоб чекаётган ўн минглаб европаликлар Америкага кўчиб кетишди.
Атмосферадаги кулнинг юқори даражаси бу даврда ғайриоддий қуёш ботишига сабаб бўлди. Бу ҳолат айниқса Каспар Девид Фридрих ва Уилям Тёрнернинг расмларида тасвирланган, уларда сариқ ранглар ҳукмронлик қилган[2]. Афина расадхонасининг К. Серефос бошчилигидаги тадқиқоти 1500-1900-йиллар давомида ишлаган 181 рассомнинг 554 та расмидаги қуёш ботиши тасвирларини таҳлил қилиб, расмлардаги осмоннинг ранг интенсивлиги вулқон ҳажмига мос келади деган хулосага келди[3][4][5].
Инглиз ёзувчиси Мери Шелли 1816-йилнинг ёзини Женева кўли бўйидаги Вилла Диодати да дўстлари билан ўтказди. Жуда ёмон об-ҳаво туфайли дам олувчилар кўпинча уйдан чиқа олмаганини қайд эртган. Шундай қилиб, улар ҳар бири даҳшатли ҳикоя ёзишга қарор қилишди ва кейин бир-бирларига ўқиб беришди. Кейин Мери Шелли ўзининг машҳур „Франкенштейн ёки замонавий Прометей“ романини ва Жон Полидори – вампирлар ҳақидаги биринчи ҳикояни ёзди[5]. Байроннинг бу йил ёзган шеърлари ғамгин осмон ва тинимсиз ёмон об-ҳаво ҳақидаги нолаларга тўла[6].
Кейинги оқибатлар

Илмий-оммабоп адабиётларда Индонезиядаги портлаш билан боғлиқ бўлиши мумкин бўлган кейинги ўн йилликлардаги воқеалар ҳақида кўплаб исботланмаган тахминларни топиш мумкин.
- Дармштадтдаги очарчиликдан болалигида омон қолган кимёгар Юстус фон Либиг ўз ҳаётини ўсимликларнинг озиқланишини ўрганишга бағишлаган ва охир-оқибат биринчи минерал ўғитларни синтез қилган[7].
- Отлар учун жўхори етишмаслиги немис ихтирочиси Карл Дрезни муқобил транспорт усулларини ишлаб чиқишга илҳомлантирган бўлиши мумкин. Натижада, велосипед прототипи ихтиро қилинди, бу шахсий транспортни механизациялаш йўлидаги биринчи қадам эди[8][5].
- Ғайритабиий об-ҳаво шароити баъзан Ҳиндистонда содир бўлган вабо вибрионининг мутацияси билан боғлиқ бўлиб, Британия армиясининг бир қисмини ҳалок қилади[6]. 1830-йилга келиб Россияга етиб келган эпидемия минглаб одамларнинг ҳаётига зомин бўлди. Александр Пушкин ўзининг кўплаб асарларини Болдин мулкида ўлатни кутиб ёзди.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Жиҳонг Cоле‐Даи, Давид Феррис, Алйсон Ланcики, Жоëл Саварино, Мéланиэ Барони. Cолд деcаде (АД 1810–1819) cаусед бй Тамбора (1815) анд анотҳер (1809) стратоспҳериc волcаниc эруптион (эн) // Андоза:Нп3. — 2009. — ИССН 1944-8007. — ДОИ:10.1029/2009ГЛ040882. Архивировано 3 июн 2019 года.
- ↑ Аналогичниэ явления наблюдалис в 1883 году после извержения вулкана Кракатау и на западном побереже Соэдинённих Штатов в 1991 году после извержения вулкана Пинатубо на Филиппинах.
- ↑ „Wас диэ счöнстен Сонненунтергäнге верратен - wиссенсчафт.де“. www.wиссенсчафт.де. 2019-йил 15-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 15-декабр.
- ↑ „Живописные полотна помогут в изучении климата“. www.рсcи.ру. 2019-йил 29-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 15-декабр.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Ф. Лангер. Вулкан, которий изменил мир: Апокалипсис вчера // Гео. – 2015. – № 4. – С. 113.
- ↑ 6,0 6,1 „ББC Радио 4 - Ин Оур Тиме, 1816, тҳе Еар Wитҳоут а Суммер“ (эн). ББC. 2019-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 15-декабр.
- ↑ Аб Клинк, Аҳмед Шеикҳ, Аҳмед Қуреи, Алан МcКиннон, Амнон Липкин-Шаҳак. Бреактҳроугҳ: Фром Инноватион то Импаcт. Тҳе Оwлс Фоундатион, 2015-04-22. ИСБН 978-90-823208-0-0.
- ↑ Миcк Ҳамер. „Бримстоне анд биcйcлес“ (эн). Неw Сcиэнтист. 2019-йил 15-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 15-декабр.
Ҳаволалар
- Максим Артемев . „Аввал ва ҳозир“[сайт ишламайди]
- " Вақт шкаласи. „Ёзсиз йил“ – ББC томонидан 2005 йилда ишлаб чиқарилган ҳужжатли филм . (мавжуд ҳавола 21.01.2018 дан [2136 кунлар])</линк>
- Дунёни ўзгартирган вулқон
- 1816: „ТАБИАТНИНГ ҚУДРАТЛИ АМАЛИЙАТЛАРИ“: ЙОЗСИЗ ЙИЛНИНГ Атроф-муҳит ТАРИХИ
- 1816 йил – ёз бўлмаган ва йиртқич ҳайвонлар пайдо бўлган йил // Юлия Болчакова. 28 апрел, 2022 йил.