Yuan Shi

Юан Ши (хитойчада 元史 юáншǐ) (Юан [сулоласи] тарихи) — Хитойнинг Юан сулоласига бағишланган расман тан олинган 24-расмий тарихномаларидан бири.

Анъаналарга кўра Хитойда сулола тарихи ундан кейин келган сулола томонидан ёзилган. Юан сулоласи тарихи конфуцийчи олим ҳамда ёзувчи, Мин сулоласининг биринчи императори Хунъу (Чжу Юанчжан) (1368–1398–йилларда ҳукмронлик қилган)нинг сафдоши Сун Лян (1310–1381) бошчилигида тузилган.

Тузилиши

„Юан Ши“да Юан сулоласи императорлари давридаги маросимлар, урф-одатларнинг таърифи, бошқарув ҳолати, ҳарбий ишлари, иқтисодиёти ва савдо, географияси хронологик тартибда тасвирланган. Чингизхондан Юан империясининг охирги императори (Тўғон Темур)гача бўлган даврдаги тақвим, фан ва санъат, шунингдек, сулола билан муносабатда бўлган бошқа халқлар ҳақидаги маълумотларни ўз ичига олади. Ши сзи анъаналарига (мил.авв. И асрга оид) амал қилинган ҳолда материаллар тўртта классик бўлимда жойлаштирилган:

• 本紀 „Бенсзи“ — „Асосий хотиралар“: мўғул хонлари ҳукмронлигининг йилномаларини ўз ичига олган;
• 表 „Бяо“ — „Жадваллар“: хронологик ва генеалогик жадваллар;
• 志 „Чжи“ — „Трактаталар“: маълум бир сулола даврида давлат ҳаёти ва бошқарувининг турли соҳаларига оид рисолалар ёки монографик асарлар;
• 列傳 „Лечжуан“ —"Машҳурларнинг таржимайи ҳоли": ўша даврнинг барча таниқли шахсларининг таржимайи ҳоллари келтирилган.

„Юан Ши“ни тузувчилар, асосан, Юан даврида яратилган хитойча матнларни таҳрир қилиш ва тузиш бўйича ўзларига хос нарсаларни ёздилар. Бундан ташқари, уларнинг таҳририй ишлари баъзан минимал даражага туширилган — „Юан Ши“ матнида, Юан даврига оид кўплаб асл ҳужжатлар (императорларнинг фармонлари, ҳукумат органларининг ҳисоботлари, Юаннинг таниқли давлат арбоблари қабрларига қабр тошлари ва бошқалар) сақланиб қолган. ва бошқалар.).

Таркиби

Юан Ши матни Сун Лиан (宋濂; 1310–1381) ва Ван Вей(王禕; 1321–1372) умумий раҳбарлигида муаллифлар, муҳаррирлар ва компиляторларнинг катта гуруҳи томонидан тузилган. Иш 1369-йил март ойида, яъни мўғуллар пойтахт Даду (Пекин)дан қувилганидан бир неча ой ўтгач бошланди. Олти ой ўтгач, 159 жуандан иборат сулолавий тарих матни императорга тақдим этилди. Бироқ, бу иш этарли эмас ва тугалланмаган деб топилди, шунинг учун Юан Шини тузиш давом эттирилди — деярли барча бўлимларга эскилар билан тузилган янги жуан қўшилди ва буларнинг барчасини бирлаштириш учун таҳририят ишлари олиб борилди. Юан Шининг финал, иккинчи нашри 210 жуан бўлиб чиқди. 1370-йил июлда иш якунланди ва император томонидан тасдиқланди. Юан Шини ёзишга шошилиши кейинги танқидларга айланди: масалан, Циан Дахин 錢大昕 таъкидлаганидек, барча даврларнинг сулолавий ҳикоялари орасида „Юан Ши“ сифат жиҳатидан энг ёмонидир.

Манбалари

Компиляция қилишда шошма-шошарлик, сўнгра „Юан Ши“ ни янги қўшимча иш ва янги таҳрир қилиш зарурати, матнда тез -тез хатолар, имло хатолари, камчиликлар ва бузилишлар, шунингдек, бутун бўлимларнинг такрорланишига олиб келди. Бироқ, „Юан Ши“ хабарларида, кўпинча хитой номлари ва жой номлари учун хорижий ва ваҳшийларнинг транскрипсияси, воқеаларнинг тез -тез алмаштирилиши ва хронологияси бузилган, Чингизхон ва унинг ворислари даврининг ҳақиқий ҳужжатлари сақланиб қолган. Кўриниб турибдики, йилноманинг меҳнаткаш компиляторлари ҳар қандай жойдан олишга муваффақ бўлишди, шу жумладан душман Мўғулистонга хавфли экспедиция пайтида.

Ҳужжатларга бўлган эътибор бошқа бир хусусиятга олиб келди — машҳур шахсларнинг таржимаи ҳоли бўлимидаги маълумотлар янада маълумотли ва ишончли (албатта, „эзгу амалдорлар“ учун Хитой эпитафлари жанрининг таниқли тамғаларини тузатиш билан).) „Асосий ёзувлар“ га қараганда. Бу қисман расмий давлат хроникаси бўлимида қайд этилган миллий воқеалар кўлами таниқли, лекин алоҳида одамлар орасида бўлса ҳам, шахсий ҳаёт воқеаларига соя солгани билан боғлиқ. Аммо яна бир тушунтириш бор — Юан миллий архивига „Юан Ши“ яратувчилари кира олмасдилар, улар қонун кодексларидан фақат расман эълон қилинган маълумотлардан фойдаланганлар — масалан, „Юан диан чжанг“ (Юан ташкил топиши) тўплами. Дйнастй) "(шу кунгача сақланиб қолган), " Да Юан тун-чжи (Буюк Юаннинг умумий қонунлари) „(унинг бир қисми“ Тунг-чжи таиоге (Умумжаҳон қонунларининг кодификацияланган қоидалари) номи билан сақланиб қолган ")) ва „Жинг-ши Дадиан (Дунёни тартибга солувчи қонунларнинг умумий тўплами)“ нинг катта тўплами (1331-йил баҳорида тугалланган, 894 жуандан иборат бўлиб, унинг баъзи қисмлари бизнинг давримизга қадар сақланиб қолган, шунингдек ҳар бирининг муқаддимаси) унинг бўлимлари). Бошқа томондан, шахсий архивлар ва шахсий ҳужжатлар давлатникидан яхшироқ сақланиб қолган. Шу сабабли, Юан Шини тузувчилар хитой йилномаларини тузиш анъанаси учун ғайриоддий қадам ташладилар — улар ўша даврда яшаганларнинг таржимаи ҳоли учун материаллардан Асосий ёзувларда кўчирма қилишди.

Юан Ши, асосан, расмий қонунлар ва Юан ҳокимиятининг буйруқлари кодексларидан иқтибослар тузиш йўли билан тузилган (улар асосида жадваллар ва рисолалар бўлимлари, шунингдек, тахталар-йилномалари тузилган); шилу, яъни сарой тарихшуносларининг кундалик ёзувлари (шилу асосида „Асосий ёзувлар“, яъни ҳукмронлик йилномалари тузилган); ва „намунали асарлар“ деб номланган тўпламлардан матнлар, улар таркибига қабрлар устидаги қабр тошлари ёзувлари ва даврнинг машҳур шахсларининг Лечжуан матнлари киритилган; шунингдек, Юан Ши муаллифлари учун мавжуд бўлган бошқа юан ҳужжатлари. Шундай қилиб, Юан Ши коллекционерлари Юан „намунали асарлар“ ва Лечжуан-Су Тян-жуэ „Гуочао wенлеи (ҳукмрон сулола даврида яратилган намунали асарлар)“ ва "Гуочао минг-чен шилуэ (машҳурлар ҳақида қисқача маълумот) тўпламларидан фойдаланганлар. ҳукмдорлар) ", "Ҳоу-феи гонг-чен лечзҳуан (Императорларнинг таржимаи ҳоли, императорнинг хотинлари ва ҳурматли арбоблар) тўплами "ва Юан давридаги бошқа шунга ўхшаш тўпламлар.

Бундай иншолар учун маълумот манбалари, қоида тариқасида, расмий ёзишмалар ва оилавий архивлар бўлиб, улар профессионал ёзувчилар, қабрлар ва лечжуан қабр ёзувлари муаллифлари томонидан қайта ишланган, улар қариндошлари ёки расмий органлар томонидан буюртма қилинган. Ушбу асарлар муаллифлари ХИИИ асрга тегишли бўлган, мижозлар оилаларида ҳам, улар учун замонавий архивларда ҳам сақланган асосий манбалардан фойдаланганлар. Бу турдаги композициялар ушбу турдаги тўпламларга киритилган — намунали композициялар, Лечжуан, турли норасмий ҳикоялар ва эслатмалар тўпламлари.

Рус таржималари

"Юан Ши"нинг илк русча таржимаси 1829-йилда Иакинф Бичурин томонидан амалга оширилган. Ўша пайтда бу манба Европа тилларига таржима қилинмаганлиги унинг улкан ютуғи эди.

Кейинчалик, ХХ асрнинг бошларида А. И. Иванов мўғулларнинг Россияга қарши юришлари ва аланлар ҳақидаги маълумотларни ўз ичига олган Юан Ши парчаларининг қисмларини таржима қилди.

Кейинчалик Юан Шининг баъзи жуан ва парчаларини Е. И. Кичанов (қирғизлар ва қипчоқлар ҳақидаги маълумотларни ўз ичига олган парчалар) ва Н. С. Мункуев каби тадқиқотчилар рус тилига таржима қилишган. …

Адабиётлар

• Юан-ши // Энсиклопедический словар Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• Р. П. Храпачевский „О китайских и монголских источниках по истории Восточной Европи в ХИИИ—ХИВ вв.“ // „Золотая Орда в источниках. Том третий. Китайскиэ и монголскиэ источники“, М. 2009