Zaʼfaron

Zaʼfaron (Crocus sativus L.) — sapsarguldoshlarga mansub, koʻp yillik oʻtsimon tuganak piyozli oʻsimlik. Yovvoyi xilda uchramaydi. Tabiatda o‘zi ko‘payolmaydi — u steril o‘simlik, ya’ni urug‘ bermaydi. Faqat inson tomonidan piyozchalar orqali ko‘paytiriladi.

Hindiston, Pokiston, Xitoy, Janubiy Yevropa, Ozarbayjonda katta maydonlarda ekiladi. O’zbekistonda ham plantatsiyalari tashkil etildi.

Juda ko'plab davlatlarda u "eng qimmat gul" nomi bilan mashhur. O'zbekistonda uning 1 gramm miqdori narxi o'rtacga 100 ming so'mni tashkil qiladi

Har bir gultojdan atigi 3 ta stigma (gultoj) chiqadi -- shu sababli yig'ish juda sekin va zerikarli jarayon hisoblanadi. 90—100 ming dona gulidan 1 kg qurigan gul tumshuqchalari olinadi. Za'faron yig'ish ishlari ko'pincha ertalab juda erta (quyosh chiqmasdan) boshlanadi, chunki quyosh chiqqach, gullar yopilib qoladi.

Gulining quritilgan tumshuqchalari murabbo, tortlar rangi va taʼmini yaxshilash, oziq-ovqat (pishloq, sariyogʻ, likyor va b. rang berish uchun), parfyumeriya (atir-upa) sanoatida ishlatiladi. Xalq tabobatida za’faron o’nlab xastaliklarni davolashda ishlatilgan Abu Ali ibn Sino za’faron inson terisining rangini chiroyli, ko’zni ravshan, yurakni quvvatli, nafas a’zolarini sog’lom qilishini yozib qoldirgan.

Yana bir muhim jihati shundaki, za'faron haddan tashqari ko'p iste’mol qilinsa, u zaharli ta’sir ham ko‘rsatishi mumkin (taxminan 5 grammdan yuqori miqdor xavfli hisoblanadi).

Gul haqida biologik ma'lumotlar

• Za'faron piyozi diamteri -- 1-2 cm
• Bargi -- och sariq, 5-15ta, eni 2 mm, tuksiz
• Guli -- 1-4 ta
• Gultoji -- oqish, pastki qismi (tashqi tomondan) binafsharang, uzunligi 2-4 cm
• Changchilari -- gulqo'rg'ondan qisqa
• Ko'sagi -- cho'ziq, eni 6-7 mm
• Gullaydi -- fevral-iyun oylarida
• Meva beradi -- aprel-avgust oylarida

Kimyoviy tarkibi

Za’faronning kimyoviy tarkibi murakkab bo‘lib, u asosan karotinoidlar, glikozidlar va uchuvchan aromatik birikmalardan tashkil topgan. Eng muhim faol moddalar — krotsin, krosetin, safranal va picrocrocin hisoblanadi. Bu moddalar o‘simlikning rang, hid va biologik ta’sir xususiyatlarini belgilaydi.

Krotsin

Krotsin — suvda eruvchan karotinoid bo‘lib, za’faronning yorqin sariq-to‘q sariq rangini beradi. Kimyoviy jihatdan u diester shaklidagi krosetin kislotasi va glyukoza molekulalaridan tashkil topgan glikozid hisoblanadi. Krotsin molekulasi kuchli antioksidant xususiyatga ega bo‘lib, u hujayralarni erkin radikallar ta’siridan himoya qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, krotsin lipid peroksidlanishini kamaytiradi va nerv hujayralarini himoya qiladi.

Tibbiyotdagi o'rni haqida

Nevrologiyadagi o'rni

Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, za’faron ekstrakti, ayniqsa krotsin va safranal moddalari orqali markaziy asab tizimiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, depressiya bilan bog‘liq klinik tadqiqotlarda kuniga o‘rtacha 30 mg za'faron ekstrakti qabul qilish natijasida bemorlarning ruhiy holati sezilarli yaxshilangani aniqlangan.

Kardiologiyadagi o'rni

Za’faron yurak-qon tomir tizimiga ham foydali hisoblanadi. Krosetin qon tomirlarini kengaytirishga yordam beradi, bu esa qon aylanishini yaxshilaydi va yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Antioksidant xususiyatlari tufayli za'faron xolesterin miqdorini kamaytirishga va aterosklerozning oldini olishga yordam beradi.

Immun sistemasidagi o'rni

Za’faronning yana bir muhim jihati — uning yallig‘lanishga qarshi va immunitetni mustahkamlovchi ta’siridir. U organizmda yallig‘lanish jarayonlarini kamaytiradi va umumiy qarshilikni oshiradi. Shu sababli u xalq tabobatida ham keng qo‘llaniladi.

Onkologiyadagi o'rni

So‘nggi yillarda onkologiya sohasida ham za’faron ustida tadqiqotlar olib borilmoqda. Ilmiy izlanishlarga ko‘ra, krotsin ayrim saraton hujayralarining o‘sishini sekinlashtirishi va ularning nobud bo‘lish jarayonini faollashtirishi mumkin. Bu hali to‘liq davolash vositasi emas, ammo istiqbolli yo‘nalish sifatida qaralmoqda.

Za'faron yetishtirish

Za’faronning tibbiyotdagi qo‘llanilishi bilan birga, uni yetishtirish ham muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston sharoitida, ayniqsa Samarqand viloyati va Qashqadaryo viloyati hududlarida za’faron yetishtirish uchun qulay iqlim mavjud. Bu hududlarda yetishtirilgan za’faronlarda bioaktiv moddalar miqdori yuqori bo‘lishi kuzatilgan Yetishtirish Plantatsiya yaratishda o‘simlikning kimyoviy sifatini saqlash muhim hisoblanadi. Masalan, hosilni o‘z vaqtida yig‘ib olish va to‘g‘ri quritish krotsin va safranal miqdorini saqlab qoladi. Aks holda, noto‘g‘ri saqlash natijasida bu moddalar parchalanib ketishi mumkin.

Yetishtirish bosqichlari

1-bosqich: Avvalo quritilgan stigma qismlari maydalanadi, shunda moddalar erituvchiga oson o‘tadi.

2-bosqich: Keyin xomashyo suv yoki spirtga solinib, ekstraksiya jarayonida foydali moddalar eritmaga ajratiladi.

3-bosqich: Hosil bo‘lgan eritma filtrlanib, ortiqcha qattiq qoldiqlardan tozalanadi va quyuqlashtiriladi.

4-bosqich: Uchuvchan moddalar esa bug‘li distillatsiya orqali alohida ajratib olinadi.