Ziyosfera

Zachary Taylor

Закари Тейлор (инглизча: Зачарй Тайлор; 1784-йил 24-ноябр — 1850-йил 9-июл) Америка ҳарбий бошлиғи, 1849-йилдан то 1850-йил вафотига қадар Қўшма Штатларнинг 12-президенти бўлган. Тейлор Америка Қўшма Штатлари армиясида мансаб зобитидан генерал-маёр даражасига кўтарилган ва Мексика-Америка урушидаги ғалабалари сабабли миллий қаҳрамонга айланган. Натижада, ноаниқ сиёсий қарашларига қарамай Оқ уй сайловларида ғалаба қозонди. Унинг президент сифатидаги устувор вазифаси Иттифоқни сақлаб қолиш эди. У ўз муддатидан ўн олти ой ўтгач вафот этади, Конгрессдаги энг зиддиятли масала — қуллик бўйича ҳеч қандай муваффақиятга эриша олмади.

Закари Тейлор

Тайлор 1840-йиллар о'рталарида
12-Америка Қўшма Штатлари Президенти
Мансаб даври
1849-йил 4-март – 1850-йил 9-июл
Вице-президент Миллард Филлмор
Ўтмишдоши Жеймс Н. Полк
Вориси Миллард Филлмор
Идораси Оқ уй
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 24-ноябр 1784-йил
Барбурсвилл, Виржиния, АҚШ
Вафоти 9-июл 1850-йил(1850-07-09)
(65 ёшда)
Вашингтон, АҚШ
Ўлим сабаби Ошқозон касаллиги
Фуқаролиги AQSH bayrogʻi АҚСҲ
Сиёсий партияси Виг
Турмуш ўртоғи
Маргарет Смит (турм. 1810)
Болалари 6 нафар, Сара, Мери ва Ричард
Ота-онаси
Мукофотлари
Имзоси

Президент муҳри

(1850—1894)
Идораси
Оқ уй

Тейлор таниқли плантация эгалари оиласида туғилган ва унинг ёшлигида оиласи Виржиниядан Кентукки штатидаги Луисвиллга кўчиб ўтади; Конституция қабул қилинишидан олдин туғилган охирги президент эди. 1808-йилда АҚШ армиясига офицер сифатида тайинланади ва 1812-йилги урушда капитан сифатида ном қозонади. У ҳарбийлар сафига кўтарилади, Миссисипи дарёси бўйида ҳарбий қал’алар ўрнатди ва 1832-йилда полковник сифатида Қора калхат (Блаcк Ҳаwк Wар) урушига кирди. Иккинчи Семиноле урушидаги муваффақияти бутун халқнинг эътиборини тортади ва унга „Олд Роугҳ анд Реадй“, яъни „Эски қўпол ва тайёр“ лақабини беришади.

1845-йилда, Техас аннексияси пайтида президент Жеймс Н. Полк Тейлорни Техас-Мексика чегараси бўйича Мексика билан жангни кутган ҳолда Рио-Грандега жўнатади. 1846-йил апрел ойида Мексика-Америка уруши бошланади ва Тейлор генерал Мариано Ариста бошчилигидаги Мексика қўшинларини Пало Алто ва Ресака де ла Палма жангларида мағлуб этиб, Ариста қўшинларини Техасдан ҳайдаб чиқаради. Шундан сўнг Тейлор ўз қўшинларини Мексикага олиб борди ва у ерда Монтеррей жангида Педро де Ампудия бошчилигидаги мексикан қўшинларини мағлуб этади. Буйруқларга бўйсунмай ўз қўшинларини жанубга олиб боради ва сони жуда кўп бўлишига қарамасдан Буэна Виста жангида генерал Антонио Лопес де Санта Анна бошчилигидаги Мексика кучларига қаттиқ зарба беради. Кейинчалик унинг қўшинлари генерал-маёр Унифилд Скотт қўмондонлигига ўтказилди, шундай бўлса ҳам Тейлор ўзининг машҳурлигини сақлаб қолди.

Виг партияси ноаниқ сиёсий тамойиллари ва сиёсатга қизиқиши, хоҳиши йўқлигига қарамай Тейлорни 1848-йилги президентлик сайловларида партия номидан чиқишига ишонтирди. 1848-йилги Виг миллий конвенсиясида Тейлор партияга номзодлик учун Wинфиэлд Сcотт ва собиқ сенатор Генри Клейни мағлуб этди. У ню-ёрклик сиёсатчи Миллард Филлмор билан биргаликда Демократик партия номзодлари Люис Касс ва Улиям Орландо Бутлерни, шунингдек, собиқ президент Мартин Ван Бюрен ва Эркин тупроқ партияси аъзоси Чарлз Френсис Адамс Ср. бошчилигидаги учинчи томон ҳаракатларини мағлуб этди. Тейлор олдин ҳеч қандай сиёсий идорада ишламаган биринчи президент бўлди. Гарчи партизан кучлар  Иттифоқни бўлиш билан таҳдид қилган бўлса ҳам, Тейлор президент сифатида Конгресс ва Вазирлар Маҳкамасидан узоқлашди. Мексикадаги қуллик ҳолати бўйича мунозаралар миллий сиёсий кун тартибига қўйилди ва жанубдан ажралиб чиқиш таҳдидларига олиб келди. Жанубдан ва ўзи қулдор бўлишига қарамай, Тейлор қулликнинг кенгайишига интилмади ва бошқа барча ташвишлардан устун бўлган сексионал уйғунликни қидирди. Қуллик муаммосидан қочиш учун у Ню-Мексико ва Калифорниядаги кўчманчиларни ҳудудий босқични четлаб ўтишга ва давлатчилик учун конституция лойиҳаларини ишлаб чиқишга чақириб, 1850-йилги муросага замин яратди.

Тейлор 1850-йил 9-июлда ошқозон касаллигидан тўсатдан вафот этди, унинг ҳокимияти Клейтон-Булвер шартномасини ратификация қилишдан ташқари жуда оз нарсага эришди. Вице-президент Филлмор президентлик лавозимини эгаллади ва Тейлор муддатининг қолган қисмидан ваколатларни ўз зиммасига олади. Тарихчилар ва олимлар Тейлорни қисқа муддатга (16 ой) хизмат қилгани сабабли АҚШ президентларининг энг қуйи квартилига жойлаштиришди ва „муваффақияциз президентдан кўра унутилмас президент“ деб таъриф беришди[1].

Ёшлиги

Тайлорнинг Кентуcкй штати Лоуисвилле шаҳридаги болалик уйи

Закари Тейлор 1784-йил 24-ноябрда Виржиния штати Оранге округидаги плантацияда инглизларнинг авлоди бўлган таниқли плантаторлар оиласида туғилган[2]. Унинг туғилган жойи она томондан бобоси Уилям Стротернинг уйи, Ҳаре ўрмон фермаси бўлиши мумкин, аммо бу аниқ эмас[3]. У оиласида тирик қолган беш ўғилнинг учинчиси бўлган (олтинчиси гўдаклигида вафот этган) ва учта синглиси бор эди. Онаси Сара Дабни (Стротер) Тейлор, отаси Ричард Тейлор Америка инқилобида подполковник сифатида хизмат қилган[4].

Тейлор оқсоқол Уилям Брюстернинг авлоди эди, Бреwстер Майфлоwер келишувини имзолаган Майфлоwер муҳожири Плймоутҳ колониясининг Пилгрим раҳбари, шунингдек, мустамлакачи савдогар, полковник Исаак Аллертон Жр. ва Феар Бреwстернинг фарзанди бўлган. Тейлорнинг иккинчи амакиваччаси тўртинчи президент Жамес Медисон эди[5]. У Виржиниядаги машҳур Леэ оиласининг аъзоси ҳам бўлган ва бир пайтлар учинчи амакиваччаси Конфедерациядан генерал Роберт Э. Лини олиб ташлаган[6].

Унинг оиласи ўзларининг Виржиниядаги ерларини ташлаб, ғарбга томон кўчадилар ва Огаё дарёси атрофидаги Кентукки штати Луисвиллда жойлашадилар. Тейлор оиласи ғиштли уйга кўчиб ўтмагунча кичик ўрмонда ҳаёт кечиришади. Лоуисвилленинг тез ўсиши Тейлорнинг отаси учун бир туҳфа бўлди, у ХИХ аср бошига келиб Кентуcкй бўйлаб 10 000 акр (40 км2) ерга эгалик қиларди ва ўз мулкининг энг унумдор қисмига ишлов бериш учун 26 та қул сотиб олади. Тейлорнинг таълим олиши бир тартиб билан бўлмаган, чунки Кентуcкй таълим тизими эндигина шаклланаётган эди[7].

Онаси унга ўқиш ва ёзишни ўргатади[8] ва кейинчалик у Коннектикутдан келган ўқитувчи Элиша Аер томонидан юритилган мактабда ўқийди[9]. У, шунингдек, Мидлтаундаги асли ирландиялик олим ва Теодор ЎХаранинг отаси Кеан ЎХара томонидан классик тарзда юритилган Кентукки академиясида таҳсил олади[10]. Аер Тейлорни сабр-тоқатли ва тез ўрганувчи ўқувчи сифатида эслайди, лекин унинг дастлабки имло ва грамматика билимлари заиф бўлган[11], шунингдек, ҳуснихати ҳам ёмон эди. Гарчи унинг ҳуснихати ўқиш учун ҳар доим қийин бўлган бўлса ҳам, вақт ўтиши билан ҳаммаси яхшиланди[11].

Турмуш ва оиласи

1810-йил июн ойида Тейлор кузда Лоуисвилледа учрашган Маргарет Маккалл Смитга уйланди. „Пеггй“ Смитҳ Мериленд плантаторларининг таниқли оиласидан чиққан ва у инқилобий урушда қатнашган маёр Wалтер Смитҳнинг қизи эди[12]. Эр-хотин олти фарзанднинг ота-онаси бўлишади:

  • Margaret Smit Teylor
    Маргарет Смит Тейлор
  • Sarah Noks Teylor
    Сараҳ Нокс Тейлор
  • Richard Teylor
    Ричард Тейлор

Ҳарбий фаолияти

Дастлабки ваколатлар

1808-йил 3-майда Тейлор Кентукки еттинчи пиёдалар полкининг биринчи лейтенанти сифатида ваколат олгандан сўнг АҚШ армиясига қўшилди[19]. Чесапеаке-Леопард ишига жавобан Конгресс томонидан тайинланган янги офицерлар қаторида эди. Чесапеаке-Леопард иши Америка фрегатининг Британия ҳарбий кемаси экипажи томонидан эгалланиши ва уруш чақириқларини уйғотишини англатар эди[20]. Тейлор 1809-йилнинг кўп қисмини Янги Орлеан ва яқин атрофдаги Тер-о-Бёфс лагерларида, Орлеан ҳудудида ўтказди. Жеймс Уилкинсон қўмондонлиги остида Терре аух Боэфсдаги аскарлар касаллик ва таъминот етишмовчилигидан қаттиқ азоб чекишарди. Бу пайтда Тейлорга узайтирилган таътил берилади ва ва Луисвилл соғлиғини тиклаш учун қайтади[21].

Тейлор1810-йилнинг ноябрида капитан лавозимига кўтарилди. Унинг армиядаги вазифалари бу вақтда чекланган эди ва у шахсий молиявий ҳолати билан шуғуллана бошлайди. Кейинги бир неча йил ичида у Лоуисвилледа катта миқдордаги банк аксияларини сотиб олишни бошлайди[22]. У, шунингдек, Лоуисвилледаги плантацияларни, шунингдек, Миссисипи ҳудуди Жефферсон округидаги Cйпресс Грове плантациясини сотиб олди. Ушбу харидлар ичида қуллар ҳам бўлиб, уларнинг сони 200 дан ошарди[23][24].

1811-йил июл ойида Индиана ҳудудига чақирилди ва у ушбу ҳудуд коменданти қочиб кетганидан кейин Форт-Нохни назорат қилишни ўз зиммасига олди. Бир неча ҳафта ичида гарнизонда тартиб ўрнатишга муваффақ бўлди, бунинг учун губернатор Улиям Генри Гаррисон томонидан мақтовга сазовор бўлди[25]. Тейлор Уилкинсон учун ҳарбий судда гувоҳлик бериш учун вақтинча Wашингтонга чақирилади ва шунинг учун у 1811-йил ноябр ойида Шони бошлиғи Текумсе кучларига қарши Типпеканоэ жангида қатнаша олмайди[26].

1812-йилги уруш

АҚШ кучлари Британия империяси ва унинг ҳинду иттифоқчилари билан бўлган 1812-йилги урушда ТейлорИндиана ҳудудидаги Форт Гаррисонни Текумсе бошчилигидаги ҳиндуларнинг ҳужумидан муваффақиятли ҳимоя қилди. 1812-йил сентабр жанги Америка қўшинлари учун урушнинг биринчи қуруқликдаги ғалабасини ифодалади, бунинг учун Тейлоркўплаб мақтовга сазовор бўлди, шунингдек, бревет (вақтинчалик) рағбатлантириш сифатида маёр унвонига кўтарилди. Тарихчи Жон Эйзенхауэрнинг бу Қўшма Штатлар тарихида биринчи марта мукофотланган бревет эди.[27] Ўша йилнинг охирида Тейлоргенерал Самуэл Хопкинсга иккита экспедицияда ёрдамчи сифатида қўшилди — биринчиси Иллинойс ҳудудига, иккинчиси Wилд Cат Cреэк жангида чекинишга мажбур бўлишган Типпеcаноэ жанг майдони эди[28]. Зўравонлик тўхтагач, Тейлороиласини Форт Кнохга кўчирди.

1814-йилнинг баҳорида у бригада генерали Бенжамин Ховард томонидан яна ҳарбий хизматга чақирилди ва Ҳовард касал бўлиб қолганидан кейин Тейлор430 кишилик экспедицияга Сент-Луис Миссисипи дарёси бўйлаб  раҳбарлик қилди. Кредит ороли жангида Тейлорҳинду қўшинларини мағлуб этди, аммо ҳиндулар инглиз иттифоқчиларига қўшилгач, орқага чекинди[29]. Ўша йил октабр ойида у Иллинойс штатидаги ҳозирги Ворсо яқинидаги, Миссисипи дарёси водийсининг юқори қисмидаги АҚШ армиясининг охирги қисми Форт Жонсон қурилишини бошқарди. Бир неча ҳафта ўтгач, Ҳоварднинг ўлимидан сўнг, Тейлор қал’ани ташлаб, Ст. Лоуисга чекинишни буюрди. 1815-йилда уруш тугагач, капитан унвонига тушиб, армиядан истеъфога чиқди. У маёр сифатида ваколат олгандан бир йил ўтгач бу ишга қайта киришди[30].

Форт Ҳоwардда қўмондонлиги

Икки йил давомида Тейлор Мичиган ҳудуди Грин-Бейдаги Форт-Ховардга қўмондонлик қилди, кейин у Лоуисвиллега, оиласи олдига қайтди. 1819-йил апрел ойида у подполковник унвонига кўтарилди ва президент Жамес Монроэ ва генерал Андреw Жаcксон билан бирга тушлик қилади[31]. 1821-йил охирида Тейлор 7-пиёда аскарлар гуруҳини Қизил дарё бўйидаги Луизиана штатининг Натчиточес шаҳрига олиб борди. Генерал Эдмунд П. Гаинеснинг буйруғи билан улар Сабине дарёси чегарасига қулайроқ бўлган янги ҳарбий постни топишга киришдилар. Келаси йил мартга келиб Тейлор Натчиточеснинг жануби-ғарбий қисмидаги Шиэлд Спринг яқинида Форт Жесупга асос солади.

Ўша йил ноябрда (1822-йил) Тейлор Луизиана штати Миссисипи дарёси бўйидаги Батон-Ружга[32] кўчирилади ва у ерда 1824-йилнинг февралигача қолади[33]. У кейинги бир неча йилни ишга қабул қилувчи вазифасида ўтказди. 1826-йил охирида у ҳарбий ташкилотни мустаҳкамлаш ва яхшилаш мақсадида армия қўмитасида ишлаш учун Вашингтонга чақирилди. Бу орада Тейлор ўзининг Лоуисианадаги биринчи  плантациясини сотиб олди ва оиласи билан Батон Роугедаги янги уйига кўчиб ўтишга қарор қилди[33].

Блаcк Ҳаwк уруши

1828-йил май ойида Тейлор ҳарбий хизматга қайтарилди  ва у Мичиган ҳудуди (ҳозирги Миннесота штати) Миссисипи дарёсининг шимолидаги Форт Снеллингда бир йил, кейин эса яна бир йил давомида Форт Кроуфорд яқинида қўмондонлик қилди. Бир мунча вақт давом этган таътилида ўз ерларини кенгайтириш билан шуғулланганидан сўнг  Тайлор 1832-йил апрел ойида, ғарбда Блаcк Ҳаwк уруши бошланганда 1-пиёда полкининг полковниги лавозимига кўтарилади[34]. Тейлор генерал Генри Аткинсон қўл остида Блаcк Ҳаwк кучларини таъқиб қилиш ва кейинчалик ҳимоя қилиш учун кампания олиб борди. 1832-йил августда урушнинг тугаши Ҳиндистоннинг АҚШнинг бу ҳудудда кенгайишига якуний қаршилик кўрсатди.

Бу даврда Тейлор ўзининг 17 ёшли қизи Сара Нокс Тейлорнинг Америка Конфедератив Давлатлари бўлажак президенти лейтенант Жефферсон Девис билан учрашишига қарши чиқди. У Дависни ҳурмат қилар, лекин қизининг ҳарбийнинг хотини бўлишини хоҳламади, чунки бу оилалар учун қийин ҳаёт эканлигини билар эди. Девис ва Сара Тейлор 1835-йил июн ойида (у 21 ёшида) турмуш қуришди, лекин у уч ой ўтгач, Луизиана штатининг Сент-Френсисвилл шаҳридаги Девиснинг синглисининг уйига ташриф буюрганида безгак касаллигидан вафот этди[35].

Иккинчи Семиноле уруши

Флорида уруши, 1837-йил

1837-йилга келиб, Тейлор Флоридага юборилганда Иккинчи Семиноле уруши бошланди. Тейлор генерал-маёр Томас С. Жесупнинг катта кучлар билан Семиноле ҳудудига чуқур кириб боориш, семиноллар ва уларнинг иттифоқчиларини жангга ёки таслим бўлишга мажбурлаш учун тузоққа тушириш кампаниясини қўллаб-қувватлаш мақсадида Форт Гардинер ва Форт Басингерни таъминот омборлари ва алоқа марказлари сифатида қурдиради. У ХИХ асрнинг энг йирик АҚШ-Ҳинду жангларидан бири бўлган Окичоби кўли жангида Рождество арафасида Семиноле ҳиндулари билан жанг қилади; натижада бригадир генерали лавозимига кўтарилди. 1838-йил май ойида бригадир генерали Томас Жесуп истеъфога чиқди ва Тейлорни Флоридадаги барча Америка қўшинларига қўмондонлик қилишига имконият яратди, Тейлор икки йил давомида бу лавозимни эгаллади — унинг ҳарбий раҳбар сифатидаги обрўси ўсиб борди ва „Олд Роугҳ анд Реадй“, яъни „Эски қўпол ва тайёр“ номини олди[36]. Тейлор Семинолени кузатиш учун қонхўрлардан фойдалангани учун танқид қилинди[23].

Узоқ вақтдан давомида сўралган ёрдам берилганидан сўнг, Тейлор оиласи билан мамлакат бўйлаб саёҳат қилиш ва ҳарбий раҳбарлар билан учрашиш учун қулай шароитга эга бўлди. Бир  йил давомида у сиёсатга қизиқа бошлади ва президент Уилям Генри Гаррисон билан ёзишмалар олиб борди. 1841-йил май ойида у армиянинг ғарбий дивизияси иккинчи бўлимига қўмондон этиб тайинлананди. Ушбу  катта ҳудуд Миссисипи дарёсидан ғарбга 37-параллел шимолдан жанубга ўтган эди. Арканзасда бўлган Тейлор бир неча йилни муаммосиз ўтказди ва ҳарбий масалаларда бўлгани каби ер ҳақидаги фикрларга ҳам кўп вақт сарфлади[37].

Мексика-Америка уруши

1836-йилда мустақилликка эришган Техас Республикасининг аннексия қилинишини кутиб, Тейлор 1844-йил апрел ойида Лоуисианадаги Форт-Жесупга юборилди ва Мексиканинг ҳудудни қайтариб олишга уринишларидан эҳтиёт бўлиш буюрилди[38]. Армияда Унифилд Скотт ва Эдмунд П. Гаинес каби бу муҳим буйруқни олиши мумкин бўлган юқори мартабали генераллар бор эди. Аммо иккаласи ҳам Виг партиясининг таниқли аъзолари бўлиши, Тейлорнинг сиёсатдан ташқари обрўси ва Андреw Жаcксон билан дўстона муносабатлари уни демократ президент Жамес К. Полкни танлашга мажбур қилди[39]. Полк уни Техасдаги баҳсли ҳудудга, Мексика яқинидаги „ Рио-Гранде ёки унинг атрофини“ жанговар ҳолатга келтиришни буюрди. Тейлор Корпус-Кристида жой танлади ва унинг оккупацион армияси мексикаликларнинг ҳужумини кутиб, кейинги баҳоргача бу ерни қароргоҳ қилади[40].

Генерал Закари Тейлор Пало Алто жангида отда юрмоқда, 1846-йил 8-май

Полкнинг Мексика билан музокаралар олиб боришга уринишлари муваффақияцизликка учрагач, Тейлорнинг одамлари 1846-йил март ойида Рио Грандега йўл олишди, уруш эса яқинлашиб қолган эди. Зўравонлик капитан Сетҳ Б. Тҳорнтоннинг баъзи одамлари дарёнинг шимолида мексикалик кучлар томонидан ҳужумга учраганидан бир неча ҳафта ўтгач бошланди[41]. Торнтон иши ҳақида билиб олган Полк май ойида Конгрессга Мексика ва АҚШ ўртасида уруш бошланганини айтди[42].

Ўша ойда Тейлор Пало Алто жангида ва Ресака-де-ла-Палма жанги яқинида Америка кучларига қўмондонлик қилди. Қарши тараф жуда кўп сонли бўлса-да, генерал Мариано Ариста бошчилигидаги мексикан „Шимол армияси“ни мағлуб этди ва қўшинларни Рио-Гранде бўйлаб орқага қайтишга мажбур қилди[43]. Кейинчалик Тейлор генерал Ариста билан асир алмашишдан олдин ярадор мексикалик аскарларга инсонпарвар муносабатда бўлгани учун мақтовга сазовор бўлди ва уларга америкалик ярадорларга кўрсатилгандек ёрдам кўрсатди. Ярадорларга ғамхўрлик қилгандан сўнг, жанг пайтида ҳалок бўлган марҳум америкалик ва мексикалик аскарлар учун охирги маросимларни ўтказди[44].

Бу ғалабалар уни машҳур қаҳрамонга айлантирди ва 1846-йил май ойида Тейлор генерал-маёр унвони ва Конгресснинг расмий мақтовига сазовор бўлди[45]. Июн ойида Тейлорга генерал-маёр унвони берилди[46]. Гарчи Тейлор сайловда иштирок этиш истагини рад эцада, Миллий матбуот уни президентликка кўтарилган генераллар Георге Wашингтон ва Андреw Жаcксон билан солиштирди. „Бундай фикр ҳеч қачон миямга келмаган“, деб таъкидлаган эди у ўз мактубларининг бирида, „бирон-бир соғлом одамнинг бошига ҳам келиши мумкин эмас“[47].

Рио Гранде тоғини кесиб ўтгандан сўнг, сентабр ойида Тейлор Монтеррей жангида мексикаликларга катта талофатлар етказди ва бу шаҳарни, обрўсига қарамай, уч кун ичида эгаллаб олди. Тейлор кенг кўламли таслим бўлишганидан фойдаланиш ўрнига, „либерал“ сулҳни имзолагани учун танқид қилинди[48]. Полк Шимолий Мексиканинг босиб олиниши мексикаликларни Алта Калифорния ва Неw Мехиcони сотишга ундайди деб умид қилган эди, аммо мексикаликлар шунчалик кўп ҳудуднинг бўлинишини истамади. Полк Мексиканинг муҳим порт шаҳри Вераcрузни қамал қилиш учун Унифилд Скотт қўмондонлигида қўшин юборди,  Тейлорга эса Монтеррей яқинида қолиш буюрилди. Тейлорнинг кўплаб тажрибали аскарлари Скотт қўмондонлиги остида бўлиб, Тейлор сон ва куч жиҳатданкамроқ аскарлар билан қолади. Мексикалик генерал Антонио Лопес де Санта- Анна Скоттнинг Тейлорнинг кичикроқ кучлари ҳақидаги хатини ушлаб олди ва у Сcотт армиясига қарши туришдан олдин Тейлорнинг кучини йўқ қилиш ниятида шимолга қараб йўл олди[49].

Санта Аннанинг ёндашувини билиб, Мексика армиясининг сони кўп бўлишига қарамай, чекинишдан бош тортган Тейлор Салтилё шаҳри яқинида кучли мудофаа позициясини ўрнатди[50]. Санта Анна 1847-йил феврал ойида Буэна Виста жангида 20 000 киши билан Тейлорга ҳужум қилди ва 700 га яқин америкаликни ўлдирди, ярадор қилди, айни дамда 1500 дан ортиқ мексикалик қурбон бўлди. Мексика қўшинлари орқага чекиниб, америкаликларнинг „узоққа чўзилган“ ғалабасини таъминладилар[51]. Буэна Вистадаги ғалабасини эътироф этган ҳолда, 1847-йил 4-июлда Тейлор Ню-Ёрк Синциннати жамиятининг фахрий аъзоси этиб сайланди, жамиятнинг Виргиниа филиали Тейлорнинг отасини устав аъзоси сифатида ўз ичига олган эди. Тейлор, шунингдек, 1847-йилдаги Астеклар клуби, Мексика уруши ҳарбий жамияти аъзоси бўлган[52]. Тейлор Мексика-Америка урушидаги хизматлари учун Конгресс олтин медалини уч маротаба қўлга киритади ва уч марта медал олган ягона шахс бўлиб қолмоқда[53].

АҚШнинг „Монмоутҳ“ буғли кемасида Луизианадаги Бализеда Мексика билан бўлган урушдан ғалабалар билан қайтаётган АҚШ генерали Закари Тейлор, 1847-йил ноябр.

Тейлор 1847-йил ноябр ойининг охиригача Монтеррейда қолди, шундан сўнг уйга кетди. Кейинги йилни армиянинг бутун ғарбий бўлинмаси қўмондонлигида ўтказган бўлса-да, унинг фаол ҳарбий фаолияти самарали якунланди. Декабр ойида 1848-йилги президентлик сайловларига замин яратган Неw Орлеанс ва Батон Роугеда қаҳрамонларча кутиб олинди[54].

Улисс С. Грант бу урушда Тейлор қўл остида хизмат қилган ва унинг раҳбарлик услуби ҳақида шундай деган эди: „Яхшироқ армия, одам одам учун, эҳтимол, Мексика урушининг дастлабки икки жангида генерал Тейлор қўмондонлик қилган армия каби душманга дуч келмаган“[55].

1848-йилги сайлов

Тейлор ва Филлмор 1848-йилги кампания афишаси

Тейлор мансаб зобити сифатида 1848-йилгача на сиёсий қарашларини ҳеч қачон ошкор қилмаган, на овоз бермаган. Ўзини мустақил, мамлакат учун кучли ва мустаҳкам банк тизимига ишонган шахс деб ҳисоблар ва демократ президент Эндрю Жексон 1836-йилд Америка Қўшма Штатлари Иккинчи Банкининг қулашига йўл қўймаслиги керак эди деб ўйларди. У АҚСҲнинг ғарбий ҳудудларида қулдорликни кенгайтиришни амалий эмас деб ҳисобларди, чунки бу ерларда пахтани ҳам, шакарни ҳам (иккаласи ҳам қулдорлик натижасида кўп миқдорда ишлаб чиқарилган) плантация хўжалиги орқали осонлик билан етиштириб бўлмасди. У, шунингдек, қатъий миллатпарвар эди ва урушлар натижасида кўплаб одамлар ҳалок бўлганини кўрган тажрибаси туфайли сиёсий ҳаракатлардан ажралиб чиқиш миллий муаммоларни ҳал қилишнинг яхши усули деб ҳисобламасди.

Американинг Буэна Вистадаги ғалабасидан анча олдин Тейлорни президентликка қўллаб-қувватловчи сиёсий клублар тузилади. Унинг қўллаб-қувватловчилари орасида ғайриоддий кенг кўламли сиёсий гуруҳлар, жумладан, виглар ва демократлар, шимолий ва жанублик вакиллари, Генри Клей ва Жеймс Н. Полк каби миллий лидерларнинг иттифоқчилари ва мухолифлари бор эди. 1846-йил охирига келиб Тейлорнинг президентлик сайловларига қаршилиги заифлаша бошлади ва унинг тамойиллари Виг православлигига кўпроқ ўхшаб қолганлиги маълум бўлди[56].

Тейлор номзодини қўллаб-қувватлаш кучайиб борар экан, у иккала партия билан масофани сақлашда давом этди, лекин агар овоз берадиган бўлса, 1844-йилда виг Генри Клейга овоз беришини айтди. 1847-йил сентабрда кенг тарқалган мактубда Тейлор бир нечта масалалар бўйича ўз позициясини билдирди. У бошқа миллий банк тузишни маъқулламади, паст тарифни ёқлади ва президент қонунлар ишлаб чиқишда ҳеч қандай рол ўйнамаслиги керак деб ҳисоблади. Тейлор ҳақиқатан ҳам президент қонунларни, улар фақат конституцияга зид бўлсагина тақиқлаши мумкинлигига ишонарди[57].

Жанубдаги кўпчилик Тейлор қулликни ва унинг мексикадан тортиб олинган янги ҳудудда кенгайишини қўллаб-қувватлаганига ишонишди, баъзилар эса Тейлор агар у президент этиб сайланса, бундай кенгайишга қарши таклиф қилинган Уилмот шартига тақиқ қўймаслигини билдирганида норози бўлишди. Бу позиция унинг Шимолий АҚШ даги фаол қулликка қарши томонлар томонидан қўллаб-қувватланишини кучайтирмади, чунки улар Тейлордан Провисони қўллаб-қувватлаб, унга вето қўймаслик ҳақида қатъий гапиришини хоҳлашганди. Аксарият аболиционистлар уни қўллаб-қувватламадилар, чунки Тейлорнинг ўзи қулдорлардан бири эди.

1848-йилги сайлов натижалари

1848-йил феврал ойида Тейлор яна бир бор ҳеч қайси партиянинг президентликка номзодини қабул қилмаслигини эълон қилди. Тейлорнинг ўзини виг деб танитишни истамагани унга қимматга тушиши мумкин эди, аммо Кентуcкй штати сенатори Жон Ж. Криттенден вва бошқа тарафдорлари ниҳоят Тейлорни ўзини виг деб эълон қилишига кўндиришд[57]. Cлай виглар орасида кучли издошларини сақлаб қолган бўлса-да, Уилям Х. Севард ва Авраам Линколн каби виг етакчилари партиянинг бошқа ягона муваффақиятли президентликка номзоди Wиллиам Ҳенрй Ҳаррисоннинг ютуқларини такрорлай оладиган уруш қаҳрамонини қўллаб-қувватлашга тайёр эдилар[57].

1848-йилги Виг миллий конвенсиясида Тейлор, Клей ва  Уинфилд Скоттни мағлуб этиб, президентликка номзодликни қўлга киритди. Конвенсия вице-президентликка номзод сифатида Ню-Ёркдаги таниқли виг Миллард Филморни танлади, у Вакиллар палатасининг йўллари ва воситалари қўмитасига раислик қилган ва 1844-йилги сайловда Cлай президентлик даврида вице-президентлик номзоди учун даъвогар бўлган. Филлморнинг танлови қулдор жанублик номзодини кўрсатишдан ғазабланган шимолий виглар билан ярашувга эришув эди; партиянинг барча фраксиялари якуний қарордан норози эди[58]. Тейлор сайловчилар билан на тўғридан-тўғри учрашишни, на сиёсий қарашлари бўйича ёзишмалар олиб боришни афзал кўрди, шу орқали кампаниядаги ролини минималлаштиришда давом этди. Унинг кампанияси Cриттенден томонидан моҳирлик билан бошқарилган ва Массачусетц штати сенатори Даниэл Уэбстер томонидан қўллаб-қувватланган[59].

Демократлар вигларга қараганда унчалик яхши бирлашган эмас эди, чунки собиқ Демократик президент Мартин Ван Бюрен партиядан ажралиб чиққан ва қулликка қарши Эркин тупроқ партиясини бошқарган эди. Ван Бюрен ҳудудларда қулликни кенгайтиришга қарши бўлган кўплаб демократлар ва вигларнинг қўллаб-қувватлашига сазовор бўлди, аммо у муҳим штати Ню-Ёркда демократ номзод Люис Кассдан кўпроқ овоз олди[57].

Миллий миқёсда Тейлор Касс ва Ван Бюренни мағлуб этиб, 290 та овознинг 163 тасини олди. Оммавий овоз беришда у 47,3 %, Касс 42,5 % ва Ван Бюрен 10,1 % овоз олди. Тейлор президентликка сайланган на Демократлар партиясидан, на Республикачилар партиясидан бўлган сўнгги номзод ва АҚШ президентлигига сайланган охирги виг эди, шунингдек 1912-йилда Вудроу Вилсон сайлангунга қадар президентлик сайловларида ғалаба қозонган сўнгги жануб вакили бўлди.

Тарихчи Майкл Ф. Холт тушунтирганидек, Тейлор Виг платформасини эътиборсиз қолдирди:

Тейлор виглар узоқ вақтдан бери муҳим деб ҳисоблаган дастурларга ҳам бефарқ эди. У омма олдида ноаниқ бўлиб, банк фаолияти, тарифлар ва ички яхшиланишлар ҳақидаги фикрлари ҳақидаги саволларга жавоб беришдан бош тортарди. У шахсан беғараз эди. Миллий банк ғояси „ўлган ва менинг вақтимда қайта тикланмайди“. Келажакда тариф „фақат даромад учун оширилади“; бошқача қилиб айтганда, Вигнинг 1842-йилги ҳимоя тарифини тиклаш умиди беҳуда эди. Давлат ерларини сотишдан то штатларга тақсимлашгача ҳеч қачон ортиқча федерал маблағлар ажратилмайди ва ички ривожланишлар „президент ветоларига қарамай давом этади“. Бир неча сўз билан айтганда, Тейлор бутун Виг иқтисодий дастури учун эпитафни эълон қилганди[60].

Президентлик (1849—1850)

Ўтиш

Сайланган президент сифатида Тейлор 1849-йил январ ойининг охиригача Ғарбий дивизион қўмондонлигидан воз кечмай, Вашингтон билан масофа сақлади. Сайловдан кейинги ойларни у кабинетини шакллантиришга сарфлади. У ўз қарорларини олдиндан ўйлар, ҳамкасбларинининг норозилигига жим муносабатда бўларди. У ҳомийлик ва сиёсий ўйинлардан нафратланган бўлса-да, у ўз маъмуриятида рол ўйнашга интилаётган мансабпарастларнинг олдинга силжишларига чидади[61].

У ҳеч қандай демократларни тайинламаса ҳам, Тейлор ўз кабинети миллатнинг турли манфаатларини акс эттиришини хоҳлади. Шунинг учун ўринларни географик жиҳатдан тақсимлади. Шунингдек, Клей каби аниқ танловларни четлаб ўтиб, таниқли Wҳигларни танлашдан қочди. Криттенденни ўз маъмуриятининг пойдевори сифатида кўрди ва унга Давлат котиби лавозимини таклиф қилди, аммо Cриттенден ўзи эндигина сайланган Кентуcкй губернаторлигига хизмат қилишни хоҳлади. Тейлор унинг ўрнига Криттенденнинг яқин ҳамкори Делаwаре штати сенатори Жон М. Клейтонни олди[62].

Манбалар

  1. ↑ Толсон, Жай. „Wорст Пресиденц: Зачарй Тайлор (1849—1850)“. У.С. Неwс & Wорлд Репорт (16-феврал 2007-йил).
  2. ↑ „Зачарй Тайлор“. ПБС. Қаралди: 2022-йил 23-ноябр.
  3. ↑ Ҳенрй. „Натионал Регистер оф Ҳисториc Плаcес Инвенторй/Номинатион: Ҳаре Форест Фарм“. Виргиниа Департмент оф Ҳисториc Ресоурcес (1991-йил март).
  4. ↑ Бауэр, пп. 1-2; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 21-24, 261-262.
  5. ↑ Ҳамилтон, вол. 1, пп. 22, 259.
  6. ↑ „Фамилй релатионшип оф Генерал Роберт Э. Леэ анд Зачарй Тайлор виа Ричард Леэ.“. фамоускин.cом.
  7. ↑ Бауэр, К. Жаcк. Зачарй Тайлор: Солдиэр, Плантер, Статесман оф тҳе Олд Соутҳwест. Батон Роуге, Лоуисиана: Лоуисиана Стате Университй Пресс, 1985 — 4-бет. ИСБН 978-0-8071-1237-3. 
  8. ↑ Ноwлан, Роберт А.. Тҳе Америcан Пресиденц Фром Полк то Ҳаес. Денвер, Cолорадо: Оуцкирц Пресс, 2016 — 79-бет. ИСБН 978-1-4787-6572-1. 
  9. ↑ Зачарй Тайлор: Солдиэр, Плантер, Статесман оф тҳе Олд Соутҳwест.
  10. ↑ {{cите магазине}}: Эмптй cитатион (ёрдам)
  11. ↑ 11,0 11,1 Бауэр, пп. 2-4; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 25-29.
  12. ↑ Бауэр, пп. 8-9; Ҳамилтон, вол. 1, п. 37.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 „Зачарй Тайлор: Фаcц ат а Гланcе“. Америcан Пресидент: А Референcе Ресоурcе. Миллер Cентер (Университй оф Виргиниа) (26-сентабр 2016-йил).
  14. ↑ Бауэр, пп. 48-49.
  15. ↑ Бауэр, пп. 69-70.
  16. ↑ 16,0 16,1 Бауэр, п. 38.
  17. ↑ Бауэр, п. 243.
  18. ↑ Эисенҳоwер, пп. 138-139.
  19. ↑ „Тимелине, 1784–1815 | Тимелине | Артиcлес анд Эссайс | Зачарй Тайлор Паперс | Дигитал Cоллеcтионс | Либрарй оф Cонгресс“. Либрарй оф Cонгресс.
  20. ↑ Бауэр, п. 5; Ҳамилтон, вол. 1, п. 33.
  21. ↑ Эисенҳоwер, пп. 4-6.
  22. ↑ Бауэр, пп. 5-10; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 35-37.
  23. ↑ 23,0 23,1 АНТИ-СЛАВЕРЙ РЕПОРТЕР ВОЛ ИИИ, НО ХХХВИ, Деcембер 1, 1848, п 194-5
  24. ↑ Станлей Нелсон, Тайлор’с Cйпресс Грове Плантатион, Тҳе Оуачита Cитизен, Аугуст 6, 2014
  25. ↑ Бауэр, п. 10; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 37-38.
  26. ↑ Эисенҳоwер, пп. 7-8.
  27. ↑ Эисенҳоwер, пп. 10-11.
  28. ↑ Бауэр, пп. 13-19; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 39-46.
  29. ↑ Эисенҳоwер, пп. 13-15.
  30. ↑ Бауэр, пп. 20-30; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 47-59.
  31. ↑ Эисенҳоwер, пп. 17-19.
  32. ↑ Батон Роуге Барраcкс ат НортҳАмериcанФорц.cом, аccессед Жуне 1, 2018.
  33. ↑ 33,0 33,1 Бауэр, пп. 40-47; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 70-77.
  34. ↑ Бауэр, пп. 47-59; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 77-82.
  35. ↑ Бауэр, пп. 59-74; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 83-109.
  36. ↑ Бауэр, пп. 75-95; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 122-141.
  37. ↑ Бауэр, пп. 96-110; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 142-155.
  38. ↑ Бауэр, п. 111; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 156-158.
  39. ↑ Эисенҳоwер, пп. 30-31.
  40. ↑ Бауэр, пп. 116-123; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 158-165.
  41. ↑ Бауэр, пп. 123-129, 145-149; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 170-177.
  42. ↑ Бауэр, п. 166; Ҳамилтон, вол. 1, п. 195.
  43. ↑ Бауэр, пп. 152-162; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 181-190.
  44. ↑ Монтгомерй, 1847, пп. 176-177
  45. ↑ Фрй, пп. 186-187
  46. ↑ Фрй, п. 188
  47. ↑ Ҳамилтон, вол. 1, пп. 198-199.
  48. ↑ Бауэр, пп. 166-185; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 207-216.
  49. ↑ Эисенҳоwер, пп. 62-66.
  50. ↑ Эисенҳоwер, пп. 66-68.
  51. ↑ Бауэр, пп. 186-207; Ҳамилтон, вол. 1, пп. 217-242.
  52. ↑ Бреитҳаупт Жр., Ричард Ҳоаг. Азтеc Cлуб оф 1847 Милитарй Соcиэтй оф тҳе Мехиcан Wар. Универсал Cитй, CА: Wалика Публишинг Cомпанй, 1998 — 3-бет. ИСБН 978-1-886085-05-3. 
  53. ↑ „Футуре Пресидент Зачарй Тайлор'с Унпреcедентед Тҳреэ Cонгрессионал Голд Медалс | УС Ҳоусе оф Репресентативес: Ҳисторй, Арт & Арчивес“ (инглизча). ҳисторй.ҳоусе.гов. Қаралди: 18-июн 2020-йил.
  54. ↑ Ҳамилтон, вол. 1, пп. 248-255.
  55. ↑ Смитҳ (2001) п. 83
  56. ↑ Ҳамилтон, вол. 2, пп. 38-44.
  57. ↑ 57,0 57,1 57,2 57,3 Смитҳ 1988.
  58. ↑ Бауэр, пп. 236-238; Ҳамилтон, вол. 2, пп. 94-97.
  59. ↑ Бауэр, пп. 239-244.
  60. ↑ Ҳолт, п. 272.
  61. ↑ Бауэр, пп. 248-251.
  62. ↑ Бауэр 1985, сс. 248–251.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Zachary_Taylor" dan olindi