Zair
Заир, расмий Заир Республикаси (франсузча: Рéпублиқуэ ду Заïре) — 1971-йил 27-октябрдан 1997-йил 17-майгача Конго Демократик Республикасининг номи.
| Заир Республикаси франсузча: Рéпублиқуэ ду Заïре Тарихий давлат | |||||||||
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Шиори Паих — Жустиcе — Траваил ("Тинчлик - адолат - меҳнат") | |||||||||
| Мадҳия Ла Заïроисе «Заирлик» Файл:Заире Натионал Антҳем.огг | |||||||||
| |||||||||
| Пойтахти | Киншаса | ||||||||
| Йирик шаҳарлари | Киншаса, Мбужи-Майи, Лубумбаши, Кисангани | ||||||||
| Дини | • 50% Католик черкови • 20% Протестантизм • 10% Кимбангизм • 10% Ислом • 10% бошқалар | ||||||||
| Пул бирлиги | Заир | ||||||||
| Расмий тил(лар)и: | франсуз тили | ||||||||
| Майдони | 2,345,409 км² | ||||||||
| Аҳолиси | • 18,400,000 (1971) • 46,498,539 (1997) | ||||||||
| Бошқарув шакли | Унитар, Мобутизмга асосланган бир партияли президентлик республикаси — тоталитар ҳарбий диктатура бошқаруви остида | ||||||||
| Президент | |||||||||
| - 1965–1997 | Мобуту Сесе Секо | ||||||||
| Бош вазир | |||||||||
| - 1977–1979 (биринчи) | Мпинга Касенда | ||||||||
| - 1997 (охирги) | Ликулиа Болонго | ||||||||
| Тан олинган миллий тиллар | Лингала Китуба Суахили Цҳилуба | ||||||||
| Қонун чиқарувчи орган | Қонунчилик кенгаши | ||||||||
| Тарих | |||||||||
| - 1965-йил 25-ноябт | Давлат тўнтариши | ||||||||
| - 1971-йил 27-октябр | Ташкил этилган | ||||||||
| - 1974-йил 27-октябр | Конституция эълон қилинди | ||||||||
| - 1997-йил 17-май | Мобутунинг ағдарилиши | ||||||||
| - 1997-йил 7-сентябр | Мобутунинг ўлими | ||||||||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg)
.svg)
Тарихи
Мобутизм
Заирда Мобуту Сесе Секо томонидан шакллантирилган расмий сиёсий-идеологиядир. У 1967-йилда Н’селе манифести орқали “миллийлик, инқилоб ва Аутентиклик” тамойилларини қонунийлаштирди. Бу идеология капитализм ва коммунизмга қарши, фақат миллий инқилобни тарғиб қилди.
1971–1974-йилларда амалга оширилган Аутентиклик дастури доирасида мамлакат “Заир” деб қайта номланди, аҳолининг исмлари, кийими ўзгартирилди, ғарб костюми ўрнига “абакост” либоси жорий этилди. 1974-йилги янги Конституция Мобутизмни расмий давлат идеологияси сифатида тан олди ва МПРни ягона қонунли партияга айлантирди, барча фуқаролар автоматик равишда унинг аъзосига айланди.
Мобуту шахсий култ яратар экан, оммавий пропаганда орқали ўзини миллат даражасига кўтариб, МПРни диний даражада ҳурмат қилинадиган ташкилот сифатида намойиш қилди. Иқтисодий жиҳатдан, “заирлаштириш” сиёсати асосан коррупсияга олиб келди: миллийлаштирилган соҳаларда қўпориқ ва бошқарув танқислиги туфайли иқтисодий пасайиш рўй берди. Сиёсий эркинликлар чеклаб қўйилди, халқ намойишчилари зўравонлик билан бостирилди, минглаб инсонлар ҳуқуқий ҳимоясиз ҳибсда ушланиб, қийноққа солинди. Совуқ Уруш даврида Мобуту Ғарб давлатларидан йирик ёрдам олиб, ўз сифатида курашидан стратегик манфаатлар чиқарган.
Заирлаштириш
1970-йиллар бошида Мобуту Сесе Секо бошчилигидаги Заирда бошланган иқтисодий сиёсат бўлиб, унинг мақсади мамлакатнинг иқтисодий ресурсларини ва кичик ҳамда ўрта бизнесни чет эллик эгалардан олиб, “заирлик” эгаларга ўтказиш эди. Ушбу сиёсат расмий эълон қилинган сана 1973 йилга тўғри келади ва у Мобуту давридаги “Аутентиклик” ва миллий мустақиллик ғояларининг амалий йўналиши ҳисобланган.
Сиёсий ва идеологик асос
Заирлаштириш Мобутунинг “Аутентиклик” кампаниясининг давомидир — бу кампания орқали у ғарбий мустамлакачилик рамзларини йўқотиш, миллий рамзларни тиклаш ва ўзига хос миллий идентитетни мустаҳкамлашни кўзлаган. Бу контекстда нафақат иқтисодий мулк ва исмлар ҳам миллийлаштириш рамзи сифатида ўзгартирилган.
Амалий чоралар ва қамрови
1973-йилнинг охирларида Мобуту ҳукумат томонидан кўплаб чет мамлакат фуқаролари ва компанияларига тегишли бўлган кичик ва ўрта бизнеслар, дўконлар, плантациялар, транспорт фирмалари ва бошқа тижорат обектлари иштирокида мажбурий топширишлар бошланди. Ушбу корхоналар давлат назорати остига олинган ёки янги “заирлик” эгаларга бериб юборилган. Қонуний ҳужжат ва ижро амалиётлари орқали мулклар эгалари чиқариб юборилгач, уларнинг ўрнига кўпинча мобуту режимига яқин шахслар, ҳарбийлар ва мулозимлар келтирилган.
Таъсир ва натижалар
Дастлабки босқичда заирлаштириш оддий аҳоли орасида умид уйғотди — “маҳаллий” тадбиркорлар пайдо бўлади, бойликлар миллий қўлларга ўтади, деган умид бор эди. Аммо кўп янги эгаларда молиявий ва бошқарув тажрибаси етишмади; бир қатор ҳолларда янги эгаларнинг асосий амали — мавжуд инвентарни сотиб, корхонани ёпиб кетиш бўлди. Натижада озиқ-овқат ва кундалик товарлар таъминотида вақти-вақти билан узилишлар юз берди.
Иқтисодий инқироз ва ташқи омиллар
1973–1974 йилларда глобал иқтисодий шароитлар Заир иқтисодиётига кучли зарба берди — айниқса мис нархларининг кескин пасайиши мамлакатнинг асосий экспорт даромадларини қисқартирди. Шу билан бирга, ҳукуматнинг қарз олиш сиёсати ва бошқарувдаги носозликлар туфайли ташқи қарз тез ўсди ва инфляция, тақчиллик кучайиб борди. Заирлаштиришнинг хатолари билан биргаликда ушбу ташқи омиллар иқтисодий инқирозни чуқурлаштирди.
Сиёсий оқибатлар ва қайта кўриб чиқиш
Иқтисодий кўрсаткичларнинг ёмонлашуви ва оммавий норозиликлар натижасида Мобуту ҳукуматини 1974–1975 йилларда сиёсатни қисман қайта кўриб чиқишга мажбур қилди. Бир йилдан кейин заирлаштиришнинг баъзи элементлари давлат назоратига ўтказилди ёки собиқ эгаларга “ретроcессион” шаклида қайтариш таклиф қилинди; бироқ амалда кўплаб муаммолар туғилган: коррупсия, эгаликдаги шартга риоя қилмаслик мавжуд эди. Бунинг натижасида иқтисодий ўсиш амалга ошмади.
Демократлаштириш сиёсати
Аксарият коммунистик режимларнинг қулаши билан Заир ўзининг стратегик аҳамиятини йўқотди ва Белгия, АҚШ ва Франсия билан муносабатлари ёмонлашди. Халқаро босим остида ва мамлакатни қамраб олган оммавий намойишлардан сўнг, 1990-йил 24-апрелда Мобуту Сесе Секо кўппартиявий тизимга ўтишини э’лон қилди ҳамда “миллий мажлис”ни тузди. Ушбу мажлис унинг ҳокимиятини сезиларли даражада чеклаш, мухолифат сиёсатчиси Этена Цҳисекедини бош вазир этиб тайинлаш ва сайловлар ўтказишга чақириш ниятини билдирди. Президент ўзининг сиёсий рақиблари ўртасидаги қарама-қаршиликлардан фойдаланди. Бу рақиблар 200 дан ортиқ партия тузган бўлиб, уларнинг кўпчилигини Мобуту пора эвазига қўлга киритди. Шунингдек, у этник низолардан ҳам фойдаланар эди. У йиғилиш а’золари томонидан белгиланган ваколатларини чеклаш чораларига э’тибор бермади, сўнгра эса бутунлай Киншасадан 1500 километрдан ортиқ шимолда жойлашган Гбадолит шаҳрига кўчиб кетди ва вазирларни у ерга бориб-келишга мажбур қилди. Ўша йилнинг май ойида нома’лум босқинчилар Лубумбашидаги университет ётоқхонасида талабаларни отиб ташлади, шундан сўнг мухолифат фаолларига қарши зўравонлик ва ҳибсга олишлар тўлқини бошланди.
1991-йил 16-октабрда, пойтахтда сентябр ойида содир бўлган аскарлар қўзғолонидан сўнг, режимнинг асосий сиёсий рақибларидан тузилган коалиция томонидан илгари сурилган Цҳисекеди бош вазир лавозимини эгаллади ва дарҳол давлат раҳбари шахсий бойлик орттириш ҳамда пора бериш учун фойдаланиб келган Марказий банк устидан назорат ўрнатишга уринди. 19-октябр куни янги ҳукумат раҳбари ўз кабинети ёпиб қўйилганини кўрди, 22-октябр эса лавозимидан четлатилди. 1992-йил январ ойида беш миллионлик банкноталар муомалага киритилди. Мухолифат фаоллари пойтахтдаги дўкон эгалари банкноталарни қабул қилмасликка кўндирдилар, бундан норози бўлган ҳарбийлар эса яна қўзғолон кўтардилар. Бу қўзғолонга президент гвардияси ҳам аралашди. Бўлиб ўтган воқеаларнинг оқибатлари 1991-йил сентябр ойидагидан ҳам даҳшатли эди. 1993-йил январ ойида Заирлик аскарлар Франсия элчисини отиб ўлдирдилар. Баъзи маълумотларга кўра, у Цҳисекедига суиқасд уюштириш ҳақида маълумотга эга бўлганлиги сабабли йўқ қилинган.
Ўша йили ҳокимият ва мухолифат ўртасидаги тўқнашувлар жараёнида мамлакатда икки ҳокимиятлилик юзага келди. Йил охирига келиб вақтинчалик Олий Кенгаш тузилиши орқали бу вазият бартараф этилди, бироқ янги органда президент тарафдорлари устун мавқега эга бўлдилар. 1994-йил апрел ойида вақтинчалик конституция қабул қилинди, у Мобутуга мамлакат раҳбари лавозимида қолишга рухсат берди. Июн ойида эса Франсия кўмагида муросавий шахс сифатида Кенго ва Дондо бош вазир лавозимини эгаллади. Президент ва парламент сайловлари бир неча бор қолдирилди. 1996-йил феврал ойида Кенго содиқликда гумон қилган 23 нафар вазир исте’фога чиқарилди. Мобуту ҳокимиятининг охирига келиб, унинг амалдаги та’сири фақат пойтахт атрофидаги бир неча юз километр ҳудудгача ёйилган эди, қолган Заир эса марказий бошқарувдан анча мустақил бўлган маҳаллий элита назоратида эди.
Мобутининг ағдарилиши
1994-йилда қўшни Руандада туци халқининг хуту геноциди бошланди. Тез орада туцилар томонидан тузилган Руанда ватанпарварлик фронти ҳокимиятни қўлга олди ва қирғинлар тўхтади. Қасосдан қўрқиб, 2 миллиондан ортиқ хутуликлар Заирнинг Шимолий ва Жанубий Киву провинсияларига қочиб кетдилар, у ерда расмийлар кўмагида ўз ватанларида ҳокимиятни қайта тиклаш мақсадида қуроллана бошладилар ва Руанданинг янги ҳукумати ва Конго туциларига қарши ҳарбий юриш бошладилар. 1996-йилда доимий равишда Франсия ва Швейцарияда простата саратонидан даволанаётган Мобуту Кивуда яшовчи руанда тилида сўзлашувчи туциларни фуқароликдан маҳрум қилди. 7-октябр куни Жанубий Киву провинсияси губернатори уларни тарк этишни буюрди. 1996-йил 24-октябрда туцилар қўшинлари Увира шаҳрини эгаллади, 30-октябрда Жанубий Киву пойтахти Букавуни қўлга олди, 1-ноябрда эса Шимолий Киву пойтахти Гома шаҳрига кирди. Қочқинлар лагерларига ҳам ҳужум қилинди. Қўзғолонни қўзғолончиларни қуроллантирган ва ўқитган Руанда тайёрлаган ва фаол қўллаб-қувватлаган. Руандалик зобитлар ҳарбий операцияларни режалаштиришда қатнашган ва баъзи ҳолларда бу мамлакат қўшинлари Заирда жанг қилган. Паст жанговар руҳ ва иш ҳақларининг тўланмаганлиги ҳукумат қўшинларининг уюшган қаршилик кўрсатмаслигига олиб келди. Шунинг учун исёнчиларга қарши кураш асосан мамлакат ҳудудида жойлашган қочқин руандалик қисмлар, ёлланма аскарлар ва УНИТА жангарилари кучлари билан олиб борилди. Конго аскарлари томонидан талон-тарож қилинганидан ғазабланган маҳаллий аҳоли исённи олқишлади. 1996-йил 17-декабрда Мобуту ватанига қайтиб келди.
Қуролли мухолифатни Лоран-Дезире Кабила бошқарган, у Конгони озод қилиш учун Демократик кучлар алянси раҳбари бўлган, унинг таркибига тўрт гуруҳ, шу жумладан туци исёнчилари ҳам кирган. Дастлаб жангари қўмондонлардан бири Кисасе Нганду АДСОКда катта рол ўйнаган, қўшинларни бошқарган, аммо 1997-йил январ ойида у ўлдирилган. 1997-йил апрелига келиб Шаба ва Касаи исёнчилар қўлига ўтди, 17-майда эса Киншаса қулади. Мамлакат Конго Демократик Республикаси деб ўзгартирилди. Тўқнашув паст интенсивликдаги жанглар ва аскарлар ўртасидаги талофатлар билан ажралиб турди, аммо тинч аҳоли, айниқса ҳуту қочқинлари орасида кўп сонли қурбонлар бўлди. Собиқ президент аввал Тогога, кейин Марокашга қочиб кетди ва у ерда 1997-йил 7-сентябрда простата саратонидан вафот этди.
Давлат тузилиши
Заир — республика. Амалдаги конституция 1967-йил 24-июнда кучга кирди. Давлат ва ҳукумат раҳбари аҳоли томонидан 7 йилга сайланадиган президентдир. Президент ҳукумат а’золарини, барча ҳарбий ва фуқаролик мансабдор шахсларни тайинлайди ва лавозимидан четлаштиради, қуролли кучлар ва полициянинг олий бош қо’мондони ҳисобланади, қонун кучига эга бо’лган ордонансларни нашр этиш ҳуқуқига эга, фавқулодда ва қамал ҳолатини э’лон қилади, афв этиш ҳуқуқини амалга оширади.
Қонун чиқарувчи ҳокимиятнинг олий органи — бир палатали Миллий мажлис; умумий ва то’гридан то’ғри сайловларда яширин овоз бериш ё’ли билан 5 йилга сайланадиган 420 депутатдан иборат. Сайлов ҳуқуқи 18 ёшга тўлган барча фуқароларга берилган. Сайлов ҳар бир сайлов округида ҳукмрон партия томонидан қўйиладиган номзодларнинг ягона рўйхати бўйича ўтказилади.
Ҳукумат — Вазирлар Кенгаши фақат президент олдида мас’улдир ва президентнинг ваколат муддати тугагандан со’нг исте’фога чиқади. Вазирлар Кенгаши Вазирлар ва вазир о’ринбосарларидан иборат эди.
Провинсия губернаторлари, шаҳар ва шаҳар коммуналарида губернатор томонидан тайинланадиган бургомистрлар бошқаради. Йирик шаҳарларнинг бургомистрлари президент томонидан тайинланади, шаҳар ва коммунал кенгаш а’золари эса давлат хизматчилари ҳамда партия фаоллари орасидан губернатор томонидан тайинланади. Қишлоқ коммуналарида бошқарув анъанавий қабила бошлиқлари томонидан амалга оширилади.
Суд тизимини Олий суд, апелляция суди, округ судлари, полиция судлари ва магистр (я’ни, майда жиноят ва фуқаролик ишларига оид) судлари ташкил этади. Алоҳида суд органи — Президент томонидан тайинланадиган 9 нафар маслаҳатчидан иборат Конституциявий суд.
Маъмурий бўлиниши
Ма’мурий жиҳатдан Заир ҳудуди 9 провинсияга бо’линган (Киншаса шаҳри шаҳар атрофи билан алоҳида ма’мурий бирликка ажратилган ва провинсияга тенглаштирилган).
| Провинсиялар | Аҳолиси, минг киши (1970) | Маркази | Майдони |
|---|---|---|---|
| Киншаса | 1400 | Киншаса | 2 минг км² |
| Бандунду | 3069 | Бандунду | 299,9 минг км² |
| Юқори Заир | 3035 | Кисангани | 503,2 минг км² |
| Шарқий Касан | 1838 | Мбужи-Майи | 61,8 минг км² |
| Ғарбий Касан | 1671 | Кананга | 261,3 минг км² |
| Киву | 3393 | Букаву | 259,1 минг км² |
| Қуйи Заир | 1596 | Матади | 59,1 минг км² |
| Шаба | 2097 | Лубумбаши | 497 минг км² |
| Экваториал | 2365 | Мбандака | 402,1 минг км² |
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари
Инқилобий халқ ҳаракати (ИХҲ) (франсузча: Моувемент Популаире де ла Револутион - МПР), 1967-йил май ойида ташкил этилган. МПР Мамлакатдаги ягона ҳукмрон партия. Заир меҳнаткашлари миллий иттифоқи 1967-йил июн ойида мамлакатдаги барча касаба уюшмалари ташкилотларининг бирлашиши натижасида ташкил этилган.
Қуролли кучлари
Қуролли кучлари қуруқлик қўшинлари, ҳарбий-ҳаво кучлари, ҳарбий-денгиз кучлари ва жандармериядан иборат бўлиб, 1970-йилда улар сони 45 мингдан ортиқ кишини ташкил этган, шундан 7 минг нафари жандармерия таркибига кирган. Олий Бош қўмондон (я’ни мудофаа вазири ҳам) — президент. Армияга бевосита бош қо’мондон раҳбарлик қилади. Шахсий таркибни то’лдириш ко’нгиллиларни ёллаш асосида амалга оширилади, гарчи конституцияга ко’ра ҳарбий мажбурият мавжуд бо’лса-да, ҳақиқий ҳарбий хизмат муддати белгиланмаган. Қуруқликдаги қўшинлар (тахминан 36 минг киши) таркибида 2 та алоҳида бригада (пиёда ва ҳаво-десант) ҳамда 16 та ҳарбий гуруҳ мавжуд. Бу гуруҳлар таркибига алоҳида пиёда, ҳаво-десант, жандармерия баталёнлари, миллий гвардия баталёнлари ва хизмат кўрсатиш бўлинмалари киради. Ҳаво кучлари (тахминан 2 минг киши) 3 авиация гуруҳи ва 10 та эскирган жанговар самолётлар, 70 дан ортиқ ёрдамчи самолётлар ва 15 га яқин вертолётлардан иборат. Денгиз флотида (тахминан 200 киши) бир нечта қўриқчи катерлари мавжуд.
Спорти
1974-йилда Заир терма жамоаси футбол бўйича жаҳон чемпионатига йўл олди. Унда жамоа Шотландияга 0:2, Бразилияга 0:3 ҳисобида мағлуб бўлди, Югославия билан ўйинда эса йирик – 0:9 ҳисобида ютқазди.
- 1978 — талабномани олди
- 1982 — саралашдан ўта олмаган
- 1986 — қатнашмаган
- 1990-1994 йиллар — саралашдан ўта олмаган
- 1972 — 4-о'рин
- 1974 — чемпион
- 1976 — гуруҳ босқичи
- 1978 — қатнашмаган
- 1980 — саралашдан ўта олмаган
- 1982 — саралашдан ўта олмаган
- 1984 — талабномани олди
- 1986 — саралашдан ўта олмаган
- 1988 — гуруҳ босқичи
- 1990 — саралашдан ўта олмаган
- 1992 — ¼ финал
- 1994 — ¼ финал
- 1996 — ¼ финал
ФИФА рейтинги
- 1992 — 60-чи ўрин
- 1993 — 71-чи ўрин
- 1994–1995 йиллар — 68-чи ўрин
- 1996 — 66-чи ўрин
- 1997 — 76-чи ўрин (паст)