Ziyosfera

Zakoiy Dada afandi

Закоий Дада афанди

Закоий Дада Афанди (1825-йил, Аюбсултон - 1897-йил, Истанбул), Усмонли классик турк мусиқаси бастакори[1].

У фақат Дада афанди номи билан танилган Ҳаммомизода Исмоил Дада афандининг шогирди эди. Усмонлилар давридаги мумтоз турк мусиқасининг сўнгги буюк бастакори ҳисобланади. Кўплаб шогирдлар етиштирган сан’аткор классик репертуарни бугунги кунга етказишдаги роли билан мусиқа тарихида муҳим ўрин тутади.

У бастакор Аҳмад Ирсойнинг отаси.

Ҳаёти

Оиласи

У 1825-йилда Аюбсултонда Жадид Али пошо маҳалласидаги Жадид Али пошо масжиди ёнидаги уйда туғилган[2]. Отаси ушбу масжиднинг имом-хатиби бўлган (Кейинчалик Закоий Дада ва унинг ўғли Аҳмад Ирсой бир масжидда имомлик қилган)[3]. Отаси, имомликдан ташқари, довруқли мунший ва машҳур хаттот бўлган Ҳофиз Сулаймон афанди; онаси Хожи Ҳасан афандининг қизи Зийнети' хоним[4]. Оиланинг ягона фарзанди Закоий 1859-йилда аввал онасидан, 1863-йилда эса отасидан айрилган. 1865-дан олдин Фатма Хонимга уйланган.

Таълими

Дастлаб отаси хаттотлик, амакисимуаллимлик қилган Лаъли-зода Абдулбоқий бошланғич мактабини битиргач, отасидан хаттотликни, амакисидан Қур'онни ўрганишни давом эттирди[3]. 1843-йилнинг августида 18 ёшга тўлгач, ҳофиз бўлиб, отасидан хаттотлик гувоҳномасини олади. Кейинчалик Аюбсултон ҳудуди яқинидаги саройда яшовчи Балиқли Хожа Али афандидан мадраса сабоқларини олиб, таълимни давом эттирди. Худди шу йилларда у Айюби Маҳмуд Бейдан мусиқа сабоқларини ола бошлайди. Мусиқачи сифатидаги шуҳрати ёйила бошлаган вақтда бир йил давомида Казаскер Мустафо Иззат афандидан сулус ва насх хатларини ўрганди[3].

Бир йил Айюби Маҳмуд Бейдан сабоқ олиб, мадҳия ва қўшиқлар ёзишга киришди. Маҳмуд Бей уни Дада афандининг саройига олиб бориб, бошқа бир шогирди Ҳамди афанди билан таништирди. Даданинг илтимосига кўра, у қасрида ҳафтада бир ўз кун мустақил ва бир кун устози Маҳмуд Бей билан ёлғиз ишлай бошлади. 1844-йил июлидан 1845-йилнинг майигача Мисрга борганида 10 ой машқ қилиш имконига эга бўлди[2]. У Маҳмуд Бейнинг охирги талабаси эди. 1845-йил бошида бир куни Меҳмед Бей Сўз-и Дилдан басталаган И. ва ИИ. асарларни Дадага тақдим қилганда, Исмоил Дада бу бобнинг Оғир Самоийсини Закоий афанди ва Ўйноқи Самоийсини Ҳамди афанди басталашини илтимос қилади. Бу композиция Ҳофиз Закоий афандининг биринчи катта асари эди.

Мисрдаги йиллар

1845-йил ўрталарида Миср шаҳзодаси Мустафо Фозил Пошо билан учрашди. У ўз саройида мусиқа ўқитувчисининг таклифини қабул қилиб, бирга Мисрга борди. Бу мамлакатда араб тилидан билимларини яхшилади; диний ва маҳаллий мусиқаларни ўрганди; арабча сўзларда "Шуғл " номли мадҳиялар яратди. Мустафо Фозил бей пошолик унвони билан Истанбулга тайинлангач, у билан бирга Истанбулга қайтиб келди.

Мавлавияга кириши

Закоий афанди 1868-йилда Мавлавия тариқатига қўшилди; Истанбулда Мустафо Фозил пошонинг дўсти ва Мурод В тарафдори бўлган Еникапи даргоҳи шайхи Усмон Салоҳаддин Дадани маъқул кўриб қолади[3]. Закоий даргоҳдаги маросимларда зикр ўқиган. 1883-йилда Дарушшафақада мусиқа муаллими бўлиб, вафотигача 14 йил ўқитувчилик фаолиятини давом эттирди[2]. 1884-йил декабр ойида Ориф Дада вафот этгач, Айюб Мавлавихонасининг ноғорачилар бошлиғи ўрни бўшаб қолди ва унга таклиф қилинган мазкур ишни қабул қилиб, “Дада” унвонини олди[2]. У ўлимигача Ноғорабоши сифатида фаолият кўрсатди. Ўша кунгача “Ҳофиз Закоий афанди” номи билан танилган бўлса-да, умрининг охиригача “Закоий Дада” номи билан аталган ва тарихга шу тариқа кирган[3].

У 1897-йилда вафот этган. Қошғарий Муртазо Афанди масжиди яқинида дафн этилган[3]. Сарлавҳаси Мавлавий танга шаклида ясалган қабртоши бугунги кунгача сақланиб қолган. Ушбу тарихий қабртошининг олдида лотин ҳарфларида тартибланган янги мармар идентификация плитаси жойлашган[5]. Бир пайтлар Закоий Дада афанди истиқомат қилган Айюб, Нишанча маҳалласи, Закоий Дада кўчасидаги уй асл шаклига мос равишда таъмирланди. Бу уй ҳозирда Сиер фонди томонидан фойдаланилади.

Асарлари

Зекаи Деданинг биринчи йирик асари “Суз-и Дил”дан, биринчи бастаси ҳам шу мақомдандир[3]. Мустафо Фозил пошонинг илтимосига биноан тузилган ва унга бағишланган. 1870-йилда бир неча кун ичида тузилган бу баста 1891-йилда Баҳория даргоҳида расман илк тақдими ўтказилмаган, чунки ўша пайтда Закоий Дада мавлавий бўлмаган. Ўғли Аҳмад Ирсой отасининг 100 га яқин кор, баста ва самоий, 400 га яқин илоҳий, шуғл, қўшиқ ва марш каби 5 та баста яратганини айтган. Бизгача 5 та баста ва 95 та кор, баста ва самоий мавжуд бўлса-да, унинг кичик шаклдаги композицияларидан фақат 163 таси сақланиб қолган. Чунки Закоий Дада ўзининг кўпгина ашула ва қўшиқларини ўзининг буюк асарларидек қадрли топмаган, ноталарини билмагани учун унутилган[2]. Биринчи литургиясидан ўн беш йил ўтиб, у ўзининг сўнгги тўрт бастасини, яъни 1884-йил декабридан 1885-йил декабригача, раҳбарлигининг биринчи йилига қадар тузди. Умрининг сўнгги йилларида унинг шогирди доктрр Супҳи Эзгидан Ҳампарсум нотасини ўрганди. У ўша йилларда ғарб нотасини ҳам ўрганган. Бироқ, у ҳеч қачон ғарбий нотадан ҳам, Ҳампарсумдан ҳам фойдаланмаган[3].

Закоий Дада афандининг кўплаб қимматли шогирдлари бор эди. Шавқи Бей, Ҳусайин Фаҳриддин Дада, Аҳмад Авни Конук, Леон Хонжиён, Али Рифат Чағатой, Рауф Якто Бей, Муаллим Исмоил Ҳаққи Бей, Др. Супҳи Эзги, Аҳмад Расим, Шукру Şэнозан, Ҳусайин Садеттин Арел кабилар унинг шогирдлари бўлиссшган. Классик репертуарнинг бугунги кунга ўтишида Закоий Дада катта рол ўйнади. Унинг уч шогирди Рауф Якто Бей, Супҳи Эзги ва ўғли Аҳмет Ирсой; Дорулелҳон (Истанбул шаҳар консерваторияси) Турк Мусиқа Асарларини Таснифлаш ва Тасдиқлаш Қўмитасида асрлар давомида машқ занжири орқали узатилган ва фақат бир қисми нотага олинган асарларни аниқлаш ҳамда ноталашда муҳим тадқиқотлар олиб борди.

Унинг 177 асарининг эслатмалари 3 жилдда ўғли Аҳмад Ирсой ва шогирди Др. Супҳи Эзги томонидан Истанбул консерваторияси нашрлари ичида чоп этилган. 5 Мавлавий ойини ва баъзи тасаввуфий асарлар ҳам Аҳмет Ирсой, Супҳи Эзги билан Рауф Якто ва Али Рифат Чағатой томонидан нашр этилган. У Баёти-Буселик композициясидан фойдаланган биринчи бастакордир[3]. Муҳим асарлари орасида “ Ҳисор-Буселик ”, “ Шаҳназ-Буселик ”, “ Ҳижозкор ” боблари, “ Фараҳнок Баста ”, “ Ажам-Аширон композицияси ”, “ Суз-и Дил Самоий ” каби Мавлавий ойинлари бор.

Бастакор ҳақида чоп этилган биринчи ва энг муҳим асар Рауф Якто Бей[6] томонидан ёзилган Эсатиз-и Элхондир. Асарнинг биринчи қисми бастакор учун ажратилган. Ирфан Карадуман томонидан Маҳмуд Закоий Дада афандининг Мақом тушунчаси ва унинг турк мусиқасига таъсири мавзусида докторлик диссертацияси тайёрланди. Бастакор ижодига оид яна бир докторлик диссертацияси Қибиле Қибилжим Чифтчи[7] томонидан тайёрланган “Турк мусиқаси мақом та’лимида Маҳмуд Закоий Дада афандининг композицион асарлари қўлланиши нуқтаи назаридан таҳлили” номли тадқиқотидир.

Галерея

Манбалар

  1. ↑ „Арşивленмиş копя“. 20 оcак 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22 касıм 2015.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 „Али Сарıгüл, Зекаи Деде, Мусики Ёлу, 01.11.2005“. 3 аралıк 2011да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26 теммуз 2011.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 „Нидайи Севим, Зекаи Деде Эфенди ве Беэтҳовен, Мусикидергиси.нет“. 29 эким 2013да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26 теммуз 2011.
  4. ↑ „Мевланакаписи.нет ситеси, Зекаи Деде Эфенди сайфасı, Эриşим тариҳи 26.07.2011“. 24 теммуз 2011да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26 теммуз 2011.
  5. ↑ Севим, Нидайи: Медениетимизин Сессиз Танıкларı, Китапдосту Яй. İст. 2007, с.75
  6. ↑ Рауф Екта, Эсâтиз-и Элҳан, Маҳмуд Бей Матбаасı, İстанбул, 1900; эсерин сон басıмı иçин Рауф Екта, Эсâтиз-и Элҳан, İстанбул, 2000.. 
  7. ↑ Кибеле Кıвıлcıм Çифтçи, ТÜРК МÛСİКÎСİ МАКÂМ ЭĞİТİМİНДЕ КУЛЛАНИЛАБİЛİРЛİĞİ БАКИМИНДАН МЕҲМЕТ ЗЕКÂİ ДЕДЕ ЭФЕНДİ’НİН БЕСТЕ ФОРМУНДАКİ ЭСЕРЛЕРİНİН АНАЛİЗİ, Неcметтин Эрбакан Üниверситеси Эğитим Билимлери Üниверситеси, Яйıнланмамış Доктора Тези, Коня, 2014..  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Zakoiy_Dada_afandi" dan olindi