Zamaxshar
Замахшар, Змухшир, Зумукшир (форсча: زمخشر, туркманча: Йзмйкşир) — қадимий ва ўрта асрларда Хоразмда мавжуд бўлган шаҳар, баъзи маълумотларга кўра қишлоқ. Замахшар Ислом уламоси Маҳмуд ибн Умар Замахшарийнинг ватанидир. У ҳозирги Туркманистоннинг шимолидаги Тошҳовуз вилояти Тахта туманидаги қишлоқ ўрнида бўлган.
| Муқобил номлар | Змухшир, Зумукшир |
|---|---|
| Манзилгоҳ | Хоразм |
| Тури | Қадимий шаҳар (қишлоқ) |
| Тарих | |
| Ташкил этилган | мил. авв. ИИИ аср |
| Ташлаб кетилган | ХИВ аср |
| Даврлар | Ўрта асрлар |
| Макон қайдлари | |
| Археологлар | М. В. Воеводский (1934), Яҳё Ғуломов (1936), С. П. Толстов (1938) |
| Вазият | Вайрон қилинган |
Тарихи
Замахшар милоддан аввалги ИИИ асрдан мавжуд бўлган[1]. Милодий биринчи асрларда бу ҳудуддаги энг йирик аҳоли пунктларидан бирига айланган[2]. Замахшар савдо йўллари ва табиий суғориладиган тоғ олди ҳудудларида жойлашган қишлоқлардан бири эди[3]. Месопотамиядан савдо йўли Нисо, Қорақум ва Замахшар орқали Гурганжга ўтган, у ерда бир қанча йўллар бирлашган, сўнгра Устюрт орқали Волга ва Қора денгизнинг ўнг қирғоғигача борган[4]. Шаҳар Х асрда Ўрта Осиёда сирланган буюмлар кулолчилиги гуллаб-яшнаган даврда кулолчилик ишлаб чиқариш марказларидан бири бўлган[5][6]. Замахшарнинг энг гуллаб-яшнаган даври ИХ—Х асрларга тўғри келади[1].
Ал-Муқаддасий (Х аср) маълумотларига кўра, ўрта асрларда Замахшар кичик шаҳар (Кат, Гурганж ва минтақадаги бошқа шаҳарлардан анча кичик) бўлган[7]. Ибн Баттута (ХИВ аср) бу қишлоқ Гурганждан 4 чақирим узоқликда жойлашганлигини ёзган[8]. Замахшар Хоразмнинг 1315-йилда чингизий Бобо-ўғул (Чингизхоннинг укаси Жўжи-Хасорнинг авлоди) томонидан вайрон қилинган шаҳарлари сирасига киради[9]. ХИВ асрдан кейин ёзма манбаларда шаҳар ҳақида тилга олинмаган[8].
Ал-Муқаддасий Замахшар ҳақида ёзган[14]:
Замахшар — деворлари, ариқлари, зиндонлари, дарвозалари темир билан қопланган, ҳар кечаси кўтарилиб турувчи кўприкли кичик (қишлоқ). Катта йўл шаҳарни кесиб ўтади. Масжиди гўзал (у бозорнинг четида жойлашган).
_____________________________________________________________
Асл матн (арабча): زمخشر: صغيرة عليها حصن و خندق و محبس و أبواب محددة و الجسور ترفع كل ليلة و الجادة تشق البلد، و الجامع ظريف بطرف السوق.
— „Аҳсан ат-такасим фи марифат ал-акалим“
Замахшар араб географи Муқаддасий асарида яна шундай таърифланган: "…унча катта бўлмаган қишлоқ, унда девор, хандақ, қамоқхона, темир билан қопланган дарвозалар, ҳар кеча кўтариб қўйиладиган кўприклар бор. Уни катта йўл кесиб ўтади; жоме масжиди чиройли. У бозорнинг четига жойлашган". В. В. Бартолд фикрича, Замахшар Хивадан 80, Кўҳна Урганчдан 125 чақирим келадиган Зумукшир харобалари ўрнида бўлганТуркманлар уни Измихшир деб аташган[10].
Харобалари
Замахшар қалъаси харобалари Туркманистоннинг Тошҳовуз вилояти Гўрўғли шаҳридан 26 км ғарбда жойлашган[11]. Харобалардан унчалик узоқ бўлмаган жойда Герелде (жанубдан 0,5 км) ва Йзмикшир (ғарбдан 1,2 км) қишлоқлари жойлашган. Бу харобалар 1873-йил 4—11-августда ҳудудда разведка олиб борган чор генерали М. Д. Скобелевнинг „От Змукшира до колодсев Орта-кую“ асарида тилга олинган. Замахшар харобаларини М. В. Воеводский (1934), Яҳё Ғуломов (1936), С. П. Толстов (1938) бошчилигидаги экспедициялар текширган[12].
Қалъа деворларининг айрим қисмлари ва лой ғиштдан қурилган дарвозалари ҳозирги кунгача сақланиб қолган. Деворларнинг умумий узунлиги 1500 м ни ташкил қилади. Қалъани ўраб турган хандақнинг чуқурлиги 16 м, кенглиги 15 м гача[1].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Луcкоw Б.. Туркменистан: версункене Wüстенстäдте ан дер Сеиденстраßэ. Тресчер Верлаг, 2012 — 195-бет. ИСБН 9783897942103.
- ↑ Неразик Е. Е.. Сельское жилище в Хорезме И—ХВ вв.: Из истории жилища и семьи. Наука, 1976 — 16-бет.
- ↑ Труды южно-туркменистанской археологической комплексной экспедиции, Ашхабад, 1963 — 301-бет.
- ↑ Институт истории АН УзССР. История Хорезма: с древнейших времён до наших дней. Фан, 1976 — 70-бет.
- ↑ Пугаченкова Г. А.. Искусство Туркменистана: очерк с древнейших времён до 1917 г.. Искусство, 1967.
- ↑ История Туркменской ССР. Издательство АН ТССР, 1955 — 238-бет.
- ↑ Средневековый город Средней Азии 1973.
- ↑ 8,0 8,1 Босwортҳ C. Э. „Замак̲ҳ̲с̲ҳ̲ар“, . Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Сеcонд Эдитион.
- ↑ Бартольд В. В.. Работы по исторической географии. Восточная литература РАН, 2002 — 54-бет. ИСБН 9785020182950.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ Известия АН Туркменской ССР: Серия биологических наук. Ылым, 1982 — 40-бет.
- ↑ Ўзбек совет энциклопедияси. Ташкент: Ўзбек Совет Энциклопедияси Бош редакцияси, 1971 — 426-бет.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |