Ziyosfera

Zandonachi

Зандоначи (занданечи) — ғарбда энг кенг тарқалган мато тури, бир вақтлар таниқли тўқимачилик маркази ҳисобланмиш Бухоро яқинидаги Зандана қишлоғида (Ўзбекистон) фойдаланилган (кейинроқ, бутун Ўрта Осиё бўйлаб) безакли ипак мато нави. Мато биринчи фойдаланилган жойига кўра ўз номини сақлаб қолган.

Ўрта асрлар ислом дунёсида газламалар алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, ўша даврга оид ипак ва бошқа кийим-кечак қолдиқлари тўқувчилик ва тикувчиликнинг юксак даражада ривожланганидан далолат беради. Қадимги Бухоро воҳаси ўзининг Занданачи матолари билан машҳур бўлиб, Қанпирак-Зандана ташқи деворидаги қадимий қишлоқларидан бирининг номи билан аталган[1][2]. Бу матонинг бир нечта парчалари замонавий музейларда сақланади. Наршахийнинг ёзишича, бу газлама Ҳиндистон ва Ироққа жўнатилган, чунки у ердаги зодагонлар томонидан жуда қадрланган. Ва Бухорода солиқлар Бағдод халифаси элчилари томонидан пул билан эмас, газлама ва гиламларда йиғилган. Араб тилида ижод қилган географ ал-Мақддасий Бухородан қўшни шаҳарлардан ҳам бошқа жойларга жўнатилган турли газламалар орқали воҳага катта даромад келтирган[3].

Зандоначи нафақат ғарб ва жанубга, балки ипакнинг ватани Хитойга ҳам кенг тарқалган ўзига хос ипак мато эди[4][5]. Жумладан, бу мато 718—719-йилларда Бухородан Хитой императорига юборилгани маълум қилинган[5].

Ғарбий Европанинг бир қанча музейларида намойиш этилган Занданачи матоларининг парчалари [[ВИ аср|6]]—[[ВИИИ аср]]ларга тегишли. Белгиядаги Юн музейида сақланаётган улардан биридаги сўғд ёзуви ушбу матонинг номи ва ишлаб чиқарилган жойини аниқлашга ёрдам берди. Қадимги матолар бўйича мутахассислар аниқлаганидек, бу бой безакли ипак мато Зандана қишлоғида тайёрланган; уни ўрганиш Ғарбий Европа музейларидан занданачи ва бошқа кўплаб мато парчаларини аниқлаш имконини берди[4].

Белгиянинг Юн шаҳри музейида сақланаётган ипак матони ўрганаётган санъацҳунос Д. Шепҳерд (Франсия) унда сиёҳ билан ёзилган савдо божхона ёзувини топди. Эроншунос В. Хеннинг уни ВИИ асрга оид сўғд ёзуви, деб таърифлаган бўлиб, унда „занданечи“ деб номланган мато узунлигини ўлчаш бирлиги мавжуд. Ушбу топилма асосида бошқа музей ва депозитарийлардан Юндаги техника ва услубга ўхшаш бир қанча ипак мато намуналари топилган. Уларни А. М. Беленицкий ва И. Б. Бентовичлар атрофлича ўрганиб, кенг ўхшатишлар орқали бу газламаларнинг шубҳасиз сўғдларга тегишли бўлганлигини исботладилар ва уларни ишлаб чиқаришни Бухоронинг Зандана қишлоғи билан боғладилар. Бухоронинг кўпгина қишлоқларида худди шундай мато тўқилиб, Ироқ, Форс, Ҳиндистонга олиб кетилган. Наршахий Бухоро қалъасининг шарқий дарвозасида жойлашган йирик тўқув устахонаси ва Бухоронинг ўзидаги „Байт ат-Тураз“ни шундай таърифлайди: „у ерда Х—ХИ асрларда жуда қиммат ипак эмас, балки пахта матолари ишлаб чиқарилган ва бундай матоларни халифаликда жуда қадрланган“[5][4][1]. Археологик қазишмалар натижасида худди шундай матолар Шимолий Кавказда ҳам топилган[4].

ХИВ—ХВИ асрларда пахтадан тикилган занданачи кўп сотилган маҳсулот эга бўлиб, ўша даврдаги Ғарбий Европа шаҳарларида, жумладан Болтиқбўйида у фуқаролар учун импорт қилинадиган энг арзон матолардан бири ҳисобланган. Ўтган асрларда шу маълум бўлдики, „зенден“ номи ХВИИ асрда барча Ўрта Осиё матоларининг умумий номи сифатида ишлатилган[4][5].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Мухамеджанов 1984, с. 36—44.
  2. ↑ Ирматов 1991, с. 39—44.
  3. ↑ Фрай 2016, с. 22.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Мукминова 1995, с. 22—26.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Буряков 1997, с. 45—51.

Адабиётлар

  • Буряков Ю. Ф. Бухоро, Хуросон ва Мовароннаҳр карвон йўлларида // Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. - 1997. - Но 9-10-11.
  • Эрматов Б.М. Манбашунослик: Ёқут тилининг „Географик луғати“ материалининг жойлашуви хусусиятлари (Бухоро ҳақидаги мақола мисолида) // Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. - 1991 йил - 10-сон.
  • Муқминова Р. Г. Мовераннаҳр ва Россия: Иқтисодиёт ва маданиятнинг ўзаро та’сири // Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. - 1995. - Но 5-6-7-8
  • Мухамеджанов А. Бухоро шаҳри ҳудудида олиб борилган археологик тадқиқотлар натижалари // Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. - 1984. - 1-сон.
  • Фрй Р. Бухоро о'рта асрларда. Форс ан'аналари ва ислом маданияти туташган жойда. - М .: Центрполиграф, 2016. - 30 б. — ИСБН 978-5-9524-5207-7.
  • Йўлдошев М. Ю. ХВИ—ХВИИ асрларда Бухоро хонлигида ҳунармандчилик ишлаб чиқариш масаласига доир // Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. - 1961. - 4-сон.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Zandonachi" dan olindi