Zanj kitobi
“Занж китоби ” (ёки “Китоб ал-Зунуж ”) Шарқий Африкада келиб чиқишидан 20-аср бошларигача яшовчи занж халқларининг (Зенж, Зенги халқларининг) арабча тарихидир.
Китобнинг иккита қо'лёзмаси мавжуд бо'либ, охиргиси кенгайтирилган матнни тақдим этади. К ёки C деб номланган эскиси 1888 -йилдан кейин ишлаб чиқарилган. 1923- йилда унинг нусхаси Энрико Cерулли томонидан сотиб олинганида, у Кисмаё қози ихтиёрида эди. Л ёки W деб номланган энг кичиги 1902- йилдан кейин Wиту тилида Элис Вернер учун яратилган. У 1926 йилда Cерулли томонидан сотиб олинган [1], Иккала қўлёзма ҳам инглизчага таржима қилинган [2].
Китобнинг иккала версиясининг муаллифлари нома'лум. Матн араб тилида паст сифатли ёзилган ва муаллифнинг биринчи тил- суахили эди [1]. Матнда жуда кўп суахилизм ва суаҳили тилида битта тўртлик мавжуд [1]. Иккала муаллиф ҳам Божунда ёзган ва Пате ва Сию ҳукмдорларига хайрихоҳ эдилар. Лекин <и ид="мwЖҚ">Момбасадаги</и> Мазруъий ливалиларига қарши эдилар [1] . Китобнинг мақсади суахилиларнинг араблиги ва исломий э'тиқодини Исломнинг дастлабки кунларига бориб тақаш ва Аббосийлар аралашуви, Форс иммиграцияси ва Европа мустамлакачилиги даврларида уларнинг қат'иятлилигини намойиш этиш эди [1].
Китобнинг тарихий қиймати ноаниқ [1],Олимлардан Керулли бу қандайдир тарихий аҳамиятга эга эканлигини исботлайди, деган фикрда эди [1]. Невилл Читик, шунингдек, Шарқий Африкадаги илк Бантуснинг ҳақиқий ва аниқ ан'аналарини сақлаб қолганлигини та'кидлади[3]. Археологик тадқиқотлар бу масалага озгина ойдинлик киритди. Китобнинг иккала варианти ва шунга ўхшаш “Кавкаб ал-дуррия ли-ахбор Ифриқия”да 17-асргача деярли бир хил маълумотлар мавжуд, чунки улар бир хил ёзма манбаларга ёки бир хил оғзаки ривоятларга таянганлар. Уларнинг со'нгги воқеалар ҳақидаги ҳисоботларида ко'проқ фарқ бор. Жеймс Ритчи ва Сигвард фон Сикар Китобдаги илк тарих нима учун "ҳаёлий ёки афсонадан ко'ра ко'проқ бо'лиши мумкинлиги"нинг бешта сабабини келтиришади ва шу билан бирга, тахминлардан ташқарига чиқиш учун қо'шимча археологик ва тарихий тадқиқотлар зарурлигини тан олишади[1].
Иккала версия ҳам Сабаийлар (мил.авв ИХ-И-асрлар) ва химиярлар, жумладан, Фил йили ҳақидаги ҳисоботга о'тишдан олдин Хом ла'нати ҳақидаги ҳисоб билан бошланади [1] . Унда мижикенда халқи бўлган кушур қабилалари тасвирланган, улаЖуба дарёси бўйидаги Шунгваяда яшаган ва кўчиб келаётган Оромо томонидан жанубга олиб кетилгунга қадар; Исломни қабул қилишдан олдин ҳам, кейин ҳам Шарқий Африкага араб иммиграциясининг бир неча то'лқинлари; ва Васко да Гама бошчилигида португалларнинг келиши[3]. Китобда 1830- 1844- 1845-, 1854-1860-1861-1882- ва 1901- йиллардаги буюк кометалар қайд этилган. [1] К варианти Занзибарлик Султон Барғаш бин Саъиднинг ўлими ва 1888-йилда Халифа бин Саъиднинг ўрнига ўтиши билан тугайди [1]. Л варианти Султон Ҳамуд бин Муҳаммаднинг ўлими ва Али бин Ҳамднинг ворислиги билан тугайди. 1902 йил, иккинчиси фақат номинал суверен эканлигини та'кидлади [1].
Ричард Ф. Мортон Китобни исломий судялари ( қозīлар ) фойдаланиши учун ҳуқуқий ҳужжат деб ҳисоблаган, Читик буни рад этган[3].
Ко'чирма
К қўлёзмасидаги таҳрирнинг бошланиши қуйидагича:
Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан ва Ундан ёрдам со'раймиз, бу китоб занжлар ва Ҳинд океанининг Г'арб томон соҳилида улар ҳақида ма'лумотлардир.
Яратгувчи ва яратувчи, меҳрибон, улуғлик, саховат ва ҳурлик соҳиби, ўз махлуқотлари учун оқ, қизил ва қора рангларни яратган, ҳукмдорлик, ҳукмронлик даражасида баъзиларини бошқалардан устун қўйган Аллоҳга ҳамдлар бўлсин. ва саодат ва отаси унга қарши дуо қилган кишига унинг ва унинг зурриётининг юзи қора бо'лишини ва икки о'г'лининг зурриётига қул бо'лишини фарз қилди. Ва салом ва саломлар бўлсинки, Танланган ва ҳамдга лойиқ зотга, унинг оиласи ва саҳобаларига, руку ва сажда қилувчи қавмларга.
шу тариқа биз Ҳинд океанининг Ғарбга соҳилидаги зунуж ва Экватор ҳақида ма’лумотни жамлаб, унда Аллоҳ таоло яратган -занжи аҳолисини, Жубада асл нусхада кушурларни аниқлаб олдик. Арабча нутқ ва суаҳили тилида ВаНйика: Занж ўлкасига келиб, туман ва шаҳар ва қишлоқларда уй-жойлар қуриб, уларда жоҳилийлик давридан буён истиқомат қилган араблар ҳақида ма’лумотлар ҳам берилган[1]. . .