Захчинлар (ўз номини захчин [дзахчин] — „четдагилар“)[1] — ҳозир ғарбий Мўғулистонда (Кобдо вилояти) истиқомат қилувчи ойратлар таркибидаги гуруҳлардан бири ҳисобланади. 32 845 нафар кишидан иборат[2] (мамлакат умумий аҳолисининг 1,2 %, 2010-йилги рўйхатга кўра), Мўғулистондаги еттинчи йирик этник гуруҳдир. Улар ойрат (ойрат-қалмиқ) тилининг захчи лаҳжасида, шунингдек, мўғул (халха) тилида гаплашишади. Иймони — буддистлар, баъзилари анъанавий эътиқодларга амал қилишади.

Тарихи

ХВИИ асрнинг охирида джунгар ҳукмдорлари томонидан чегараларни ҳимоя қилиш учун ажратилган торгутлар, дербетлар ва халхалар орасидан бир неча ўнлаб оилалар кирганда „Захчинлар“ этноними (шундан „четдаги“ ном). пайдо бўлган. 1758-йилда Джунгар хонлиги мағлубиятга учрагач, манчжурлар томонига ўтган захчинлардан алоҳида хошун, сўнгра зайсанг бошчилигида мустақил „байроқ“ тузилган эди, қолганлари эса Хитойнинг Кобдо маъмуриятига бўйсунар эди.

Замонавий захчинлар анъанавий маданиятнинг айрим хусусиятларини сақлаб қолган.

2009-йилда Мўғулистон президенти этиб сайланган Цахиагийн Элбегдорж захчин халқига мансуб бўлган. Шунингдек, Мўғулистон Давлат Буюк Хуралисининг собиқ раиси (2008-2012) Дамдина Демберел ҳам захчин миллатифан бўлган.

Авлод таркиби

Захчинлар таркибида қуйидаги этник бўлинмалар (элкен) мавжуд: хереэд, бугунуд, харчин, харнууд, хиргис, хар хуухний, шангасинхан, багшийнхан, хар азаргинхан, утаанхан, тахианхан, донжааханхан, тогонбаанхан, хавзаанхан, эмчийнхан, данжинаахан, хурдийн, шуурдаанхан, турд тараачин, мухлайнхан, цог-ёндогийн, алтан шаргалдаагинхан, жанавангийнхан, гуулин, жужийнхен, зеээгийн, таваг заанихан, тарвагтайнхан, шаахлинхан, галун тавагинхан, унгшаанхан, аатиийнхан, аргалчийнхан, бооронхуугийн, цанхаринхан, хуу ноёдаанханм улаадайнхан, шамбийнхан, мангдайнхан, абсаабхан, баяранхан, дархан, бууч, заргачин, анчин, аажуудайнхан, адагсинхан, чаамгийнхан, хурмаштинхан, бох зайсангинхан, турдаанхан, хулгайч, тостинхон, ондогийнхон.[3][4]

Адабиётлар

  • Жуковская Н. Л. Захчинс // Дунё халқлари ва динлари / боблар. эд. В. А. Тишков. — М.: Буюк рус энциклопедияси, 1999-йил. — ИСБН 5-85270-155-6
  • [ҳамагмонгол.народ.ру/либрарй/кҳойт_2008_р.ҳтм Ҳойт С. ТО. 18-19-аср тадқиқотчиларининг фикрича, қалмоқларнинг антропологик хусусиятлари. // Каспий ахборотномаси: археология, тарих, этнография. № 1. Элиста: КДУ нашриёти, 2008. п. 220-243. ]
  • [ҳамагмонгол.народ.ру/либрарй/кҳойт_2012_р.ҳтм Ҳойт С. ТО. 20-асрнинг биринчи ярми антропологлари асарларида қалмоқлар. // Каспий ахборотномаси: археология, тарих, этнография. № 3, 2012. бет. 215-245. ]

Ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ Перепись 2010
  2. ↑ Кҳовд Аимак Статистиcал Оффиcе. 1983-2008 Дйнамиcс Дата Шеэт (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-07-22 санасида архивланган)
  3. ↑ Очир А., Менес Г. Этническая история народов Централной Азии и Южной Сибири. — Новосибирск, 1993. — С. 269-292.
  4. ↑ Нанзатов Б. З. Этнический состав и расселение народов Монгольского Алтая и Прихубсугулья в начале ХХ века // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Геоархеология. Этнология. Антропология. — 2013. — № 2.