Zaynab Begum sahifasining manbasini koʻrish

{{qirollik bilgiqutisi
| name = Zaynab Begum<br />{{Lang|fa|زینب بیگم}}
| spouse = [[Ali-Qolixon Shamlu]]
| father = [[Tahmosb I]]
| mother = Hurixon Xonim
| vafot_sanasi = 1640-yil 31-may
| vafot_joyi = [[Qazvin]], [[Safaviylar davlati]]
| dafn_etilgan_joy = [[Imom Rizo ansambli|Imom Rizo ziyoratgohi]], [[Mashhad]]
| dynasty = [[Safaviylar]]
| religion = [[Islom]], [[shialik]]
}}
'''Zeynab Begum'''{{Efn|Shuningdek, Zainab yoki Zaynab deb ham yoziladi.}} ({{Lang-fa|زینب بیگم}}; 1640-yil 31-mayda vafot etgan) – [[Safaviylar davlati|Safaviylar]] [[shoh]]i [[Tahmosb I|Tahmosb I ning]] ({{Hukmronlik}}1524–1576) toʻrtinchi qizi. Safaviylar davrining eng kuchli taʼsirga ega va qudratli malikalaridan biri. Ketma-ket besh nafar Safaviy hukmdori davrida yashagan va turli vazifalarni, jumladan, saltanat byurokratik tizimining eng yuqori pogʻonalaridagi vazifalarni ham bajargan. Koʻp yillar davomida saroy [[Haram|haramida]] yetakchi [[Matriarxat|matriarx]] boʻlgan. Baʼzan taxtga kim oʻtirishini belgilovchi shaxs sifatida ham harakat qilgan. Faoliyatining eng yuqori choʻqqisiga shoh [[Safiy I]] ({{Hukmronlik}}1629–1642) hukmronligi davrida erishgan. Zamondosh manbalarning koʻpida „Safaviylar saroy siyosatida siyosiy moʻtadillik va donishmandlikning tayanchi“ sifatida eʼtirof etilgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}. Oxir-oqibat, 1632-yilda Safiy I tomonidan hokimiyatdan chetlatilgan.

== Yoshligi ==
[[File:Tahmasb-1.jpg|thumb|right|180px|[[Chihil sutun]] saroyidagi Tahmosb I tasviri]]

Zaynab Begum Tahmosbning [[Gruzinlar|gruzin]] millatiga mansub xotinlaridan biri [[Huri-Khan Khanum|Hurixon Xonum]] ismli malikadan tugʻilgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}{{Sfn|Szuppe|2003|page=149}}. Tavallud sanasi nomaʼlum{{Sfn|Ghereghlou|2016}}. Yoshligida Zaynab Begumga vasiy sifatida Shoh-Qoli Beg tayinlangan. U [[Shamlu]] [[Qizilboshlilar]] guruhining yuqori martabali aʼzosi boʻlgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}. Tahmosb I 1576-yilda vafot etgach, taxtga [[Ismoil II]] ({{Hukmronlik}}1576–1577) chiqqan va Zaynab Begum [[Durmish Xon Shamlu]]ning nabirasi [[Ali-Qolixon Shamlu]]ga turmushga berilgan{{Sfn|Babaie|Babayan|Baghdiantz-McCabe|Farhad|2004|page=35}}. Ularning nikohi 1577-yil 7-dekabrdan koʻp oʻtmay boʻlib oʻtgan, biroq aftidan ular hech qachon yaqin boʻlmagan, chunki Zaynab Begum Safaviylar poytaxti [[Qazvin]]dagi saroy [[Haram|harami]]da yashashda davom etgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}{{Sfn|Babaie|Babayan|Baghdiantz-McCabe|Farhad|2004|page=35}}.

Zaynab Begum jiyani, valiahd shahzoda [[Hamza Mirzo]]ni qoʻllab-quvvatlash orqali hokimiyatda hal qiluvchi rol oʻynagan. [[Iskandar Munshiy]] bergan xabarga koʻra, 1580-yillarning oxirida boʻlib oʻtgan [[Usmoniylar–Safaviylar urushi (1578–1590)|Usmoniylar–Safaviylar urushi]] fonida imperiyani qamrab olgan shiddatli fuqarolar urushi paytida Zaynab Begum saroy haramiga bosh boʻlib turgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}. 1586-yil oxirida Hamza Mirzo suiqasd natijasida oʻldirilgach, Zaynab Begumga oʻzining shaxsiy [[vazir]]i [[Mirza Lutfulloh Sheroziy]] koʻmak bergan. Lutfulloh Sheroziy keyinchalik butun davlatning bosh vaziriga aylangan{{Sfn|Szuppe|2003|pages=153–154}}. Shundan soʻng Zaynab Begum shoh [[Muhammad Xudobanda]] ({{Hukmronlik}}1578–1587) hukmronligining soʻnggi yillarida boshlangan taxt vorisligi uchun kechgan urush davrida yosh shahzoda Abbosning (boʻlajak shoh [[Abbos I]]: {{Hukmronlik}}1588–1629) eng muhim tarafdorlaridan biri sifatida faoliyat yuritgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}.

== Hokimiyatini mustahkamlashi ==
[[File:Abbas_I_of_Persia.jpg|thumb|right|180px|Chihil sutun saroyidagi shoh Abbos I tasviri]]
Shoh [[Abbos I]] hukmronligining dastlabki yillarida Zaynab Begum u bilan yaqin sirdosh boʻlib qolgan. Italiyalik sayyoh [[Pietro Della Valle]]ning soʻzlariga koʻra, uning sut onasi vazifasini ham bajargan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}. Bu yillardan keyin ham uning hukmronligining dastlabki yigirma yili davomida Zaynab Begum Abbosning asosiy maslahatchilaridan biri boʻlib xizmat qilgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}{{Sfn|Szuppe|2003|page=160}}. U haramda yetakchi [[Matriarxat|matriarx]] boʻlib qolgan va Abbosning oʻgʻillarini tarbiyalash ishlarini nazorat qilgan. Koʻrinishidan, mahalliy hokimlar va harbiy sarkardalar shoh Abbos I huzurida ularning nomidan siyosiy aralashuv olib borishni aynan Zaynab Begumdan soʻrashgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}.

Abbos I davrida Zaynab Begum Safaviylar byurokratiyasidagi toj mulklari (''xasseh'') sektori doirasidagi turli maʼmuriy ishlar bilan yaqindan bogʻlangan. 1592–1593 va 1613–1614-yillar oraligʻida u toj mulklari sektori tarkibidagi [[Koshon]] hokimi boʻlib xizmat qilgan. Shuningdek, uning oʻrinbosarlari sifatida faoliyat olib boradigan ikki nafar amaldori ham boʻlgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}. Shu yillarda, xabarlarga koʻra, Zaynab Begum [[Yazd]] shahrining janubiy chekkalarida bir necha qishloqlarga egalik qilgan. Bu unga Abbos I hukmronligining katta qismi davomida hududdagi [[Zardushtiylik|zardushtiylar]] jamoasidan undiriladigan [[jon solig‘i]]ni yigʻib, uni oʻzi uchun saqlab qolish imkonini bergan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}. Ana shu mablagʻlar hisobidan Zaynab Begum 1601–1602-yillarda [[Isfahon]]–Koshon yoʻli boʻylab kamida bitta [[karvonsaroy]] qurdirgan. Oradan bir yil oʻtib, unga saltanat boʻylab chiqarilgan barcha shoh farmonlarida ishlatiladigan muhrni saqlash vazifasi (''mohrdār-e sharaf nafadh'') berilgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}.

1605-yilda [[Usmoniylar–Safaviylar urushi (1603–1618)|Usmoniylar–Safaviylar urushi]] paytida Zaynab Begum shoh Abbos I ga [[Sufyonda]] [[Usmoniylar imperiyasi|Usmoniylarga]] hujum qilishni maslahat bergan. Bu esa Abbos I ning faoliyatidagi eng yirik harbiy gʻalabalaridan biriga olib kelgan{{Sfn|Blow|2009|page=173}}. Zaynab Begum baʼzan eng yuqori maslahat organi boʻlgan „Davlat kengashi“ tarkibiga ham kiritilgan. 1606-yilda majlisda qatnashgan yagona ayol ham aynan Zaynab Begum boʻlgan{{Sfn|Blow|2009|page=173}}{{Sfn|Szuppe|2003|page=160}}. Portugaliyalik diplomat [[Antonio de Gouvea]]ning soʻzlariga koʻra: „U bu sharafga loyiq ekanini juda ravshan koʻrsatgan“{{Sfn|Blow|2009|page=173}}. Bir necha yil oʻtib, 1611–1612-yillarda Zaynab Begum [[Urganch]]dan boʻlgan [[Oʻzbeklar|oʻzbek]] hukmdori Vali-Muhammadxonning saroyga kelishi munosabati bilan berilgan shohona ziyofatga boshchilik qilgan. Vali-Muhammadxon [[Xorazm]]da fuqarolar urushi boshlanganidan soʻng Safaviylar mulkiga qochib kelgan edi{{Sfn|Ghereghlou|2016}}.

== Hokimiyatdan qulashi va avf etilishi ==
[[File:Zeynab's will (Safavid).jpg|thumb|110px|1629-yilda yozilgan Zaynab Begumning [[Vasiyatnoma|vasiyatnomasi]]]]

Biroq 1613–1614-yillarda Zaynab Begum koʻzdan qolgan. U haramdan haydalgan va uning barcha lavozimlari tortib olingan. Shundan soʻng [[Qazvin]]ga surgun qilingan va u yerda uy qamogʻida yashagan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}{{Sfn|Matthee|2012|pages=37, 203}}. Bu voqealar [[Isfahon]] saroyida boʻlgan yuqori martabali Safaviy amaldorlari va harbiy yetakchilarga qarshi olib borilgan bir qancha boshqa tozalash harakatlari bilan bir paytga toʻgʻri kelgan. Tarixchi [[Fazliy Xuzoniy]]ning soʻzlariga koʻra, bunga Safaviylar saroyidagi yetakchi ''[[ijtihod]]'' [[Mir Muhammad Boqir Domod]]ning harakatlari sabab boʻlgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}.

Taxminan 4 yil oʻtib, Zaynab Begumga yana saroyga qaytishga ruxsat berilgan. Pietro Della Valle oʻz qaydlarida 1617-yilda Isfahonda uni saroy harami hamrohligida koʻrganini yozgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}. Zaynab Begum 1627-yil bahorida shoh Abbos I tomonidan [[Farahobod]] va Isfahonda saroy haramining boshligʻi lavozimiga qayta tiklangan. Abbosning soʻnggi betobligi paytlarida Zaynab Begum saroy tabiblari bilan yaqin aloqada boʻlib, Farahobodda uning davolanishini nazorat qilgani aytiladi{{Sfn|Ghereghlou|2016}}. Abbos I 1629-yil 19-yanvar tongida vafot etgach, Zaynab Begum shaxsan uning jasadini Farahoboddan Koshonga koʻchirishni, shuningdek, saroy haramini Farahoboddan Isfahonga koʻchirish logistikasi ishlarini nazorat qilgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}.

Zaynab Begum shoh Abbos I davrida koʻplab holatlarda nihoyatda ulugʻ mavqe, vakolat va taʼsirga ega boʻlgan boʻlsa-da, aslida Abbos I ning vorisi shoh [[Safiy I]] ({{Hukmronlik}}1629–1642) hukmronligining dastlabki yillarida taʼsiri va qudratining eng yuqori choʻqqisiga chiqqan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}. Zamondosh saroy solnomalariga koʻra, Abbos oʻlim toʻshagida yotganida uni nabirasi Sam Mirzoni (boʻlajak shoh [[Safiy I]]) saltanat taxtiga voris etib tayinlashga koʻndirishda muhim rol oʻynagan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}. Safiy I hukmronligining dastlabki bir necha oyida Zaynab Begum har kuni mamlakatning butun maʼmuriy tizimi boshida turib, imperiya boshqaruvi ustidan toʻliq nazoratga ega boʻlgan. Oʻsha yilning oʻzida u [[Usmoniylar–Safaviylar urushi (1623–1639)|Usmoniylar–Safaviylar urushi]] chogʻida Safiy I bilan birga boʻlgan. 1630-yil 28-mayda u Marivon jangidan oldin saroy haramini [[Golpayegan]]ga boshlab borgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}.

1632-yil 12-fevralda Safiy I boshlab bergan keng koʻlamli qonli tozalashlar paytida shoh Zaynab Begumga Isfahondan Qazvinga koʻchishni buyurib, uni saroydan badargʻa qilgan{{Sfn|Szuppe|2003|page=160}}. Bu hukm Zaynab Begumning shonli va yuqori imtiyozga ega mavqeiga yakun yasagan. Oʻsha davrga oid xabarga koʻra, Zaynab Begum soʻnggi kunlarini Isfahonda oʻtkazgan. Biroq ulkan boylikka ega boʻlgan holda u siyosiy voqealarning noaniq va xavfli girdobidan chetda, nafaqada, osoyishta hayot kechirib, vafotiga qadar shu tarzda yashagan. Saroy haramidagi yetakchi matriarx sifatida uning oʻrnini [[Muhammad Boqir Mirzo]]ning bevasi [[Dilorom Xonim]] egallagan{{Sfn|Blow|2009|page=232}}. Zaynab Begum 1640-yil 31-mayda Qazvinda vafot etgan va [[Mashhad]]dagi [[Imom Rizo ansambli|Imom Rizo ziyoratgohi]]ga dafn etilgan{{Sfn|Ghereghlou|2016}}.

== Izohlar ==
{{Notelist}}

== Manbalar ==
{{manbalar|30em}}

== Adabiyotlar ==
* {{Kitob manbasi|last1=Babaie|first1=Sussan|last2=Babayan|first2=Kathryn|author-link2=Kathryn Babayan|last3=Baghdiantz-McCabe|first3=Ina|last4=Farhad|first4=Massumeh|title=Shoh qullari: Safaviy Eronining yangi elitalari|chapter = Safaviylar xonadoni qayta shakllanishi: kanizaklar, bichilganlar va harbiy qullar|date=2004|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0857716866}}
* {{Kitob manbasi| last = Blow | first = David | title = Shoh Abbos: eroniy afsonaga aylangan shafqatsiz podshoh | year = 2009 | isbn = 978-1845119898 | publisher = I. B.Tauris | location = London, UK | lccn = 2009464064 | url = https://books.google.com/books?id=K_kBAwAAQBAJ }}
* {{Encyclopædia Iranica Online| title = ZAYNAB BEGUM | last = Ghereghlou | first = Kioumars | url = http://www.iranicaonline.org/articles/zaynab-begum | year = 2016 }}
* {{Kitob manbasi|last1=Matthee|first1=Rudi|title=Inqirozdagi Fors: Safaviylar tanazzuli va Isfahonning qulashi|url=https://archive.org/details/persiaincrisissa0000matt|date=2012|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1845117450}}
* {{Kitob manbasi| title = Safaviy Eron: Fors imperiyasining qayta tug‘ilishi | year = 2008 | publisher = I.B.Tauris | last = Newman | first = Andrew J. | page = 66 | isbn = 978-0857716613 | url = https://books.google.com/books?id=KPgBAwAAQBAJ&q=false}}
* {{Kitob manbasi|last=Szuppe|first=Maria|chapter=Maqom, bilim va siyosat: XVI asr Safaviy Eronida ayollar|title=Islom yuksalishidan 1800-yilgacha Erondagi ayollar|publisher=University of Illinois Press|year=2003|isbn=978-0252071218| editor-given1 = Guity | editor-surname1 = Nashat | editor-given2 = Lois | editor-surname2 = Beck }}

== Qoʻshimcha adabiyotlar ==
{{Commons turkum|Zaynab Begim}}
* {{Ensiklopediya manbasi| title = Zaynab Begum | first1 = Vera B. | last1 = Moreen | encyclopedia = Islom olamidagi yahudiylar ensiklopediyasi | editor = Norman A. Stillman | editor-link = Norman Stillman | publisher = Brill Online | url = https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/zaynab-begum-SIM_0022580?s.num=15&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world&s.q=safavid | year = 2010}}

{{Tashqi havolalar}}

[[Turkum:16-asrda tug‘ilganlar]]
[[Turkum:1640-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Safaviy malikalari]]
[[Turkum:Safaviy amaldorlari]]
[[Turkum:16-asr eronlik ayollar]]
[[Turkum:17-asr asr eronlik ayollar]]