Zaysanlar

Зайсанлар, заисанглар (монг. заисан, заисангууд) энг қадимги мўғул оилаларидан бири. Буюк хонлар саройида зайсанлик лавозимини эгаллаган хизматчиларнинг авлодлари. Зайсан — қадимги унвон бўлиб, Юан империяси давридан бери маълум бўлиб, қабиланинг меросхўр ҳукмдори улусни билдиради.

Этноним

Этноним хитойча зăи хианг — „сзай-сян“, „канслер, буюк вазир“ сўзидан келиб чиққан.

Тарихи

Зайсан сўзи илк бор Мўғулистон Юан давлати даврида пайдо бўлган ва ички сарой ноён унвонини билдирган. Вақт ўтиши билан у буюк хоқонлар билан тингловчилар масаласи билан шуғулланувчи, хон (шоҳ) фармонларини тузувчи, таржима ва таҳрир қилувчи хизматчиларнинг умумий номига айланди. 15—18-асрнинг биринчи ярми оралиғида зайсанлар мўғул хонлари ва буюк шаҳзодалар хизматида банд бўлган кишилар эди. Улар ўз хўжайинларининг жамият субектларига мас’ул бўлганлар, уларнинг хўжалик ишлари, хусусан, яйловларни тақсимлаш ва мажбурий тўловларни йиғиш билан шуғулланганлар. Бошқа бир ҳолатда, қурбонлик қилувчиларнинг вазифаларини бажарган одамларни зайсанлар деб аташган. ХВИИИ — ХХ аср бошларида зайсан сўзи мўғул олий хутуктлари (хутукта — будда руҳонийларининг олий мартабаси) ва хошун идоралари тобеларининг ишлари билан шуғулланувчи амалдорларни билдирган. Юқорида тилга олинган зайсанларнинг айрим авлодлари мансабдор шахслар номи билан ўзларининг заисан уруғини ташкил қилганлар.

Маълумки, баъзи зайсанларнинг боржигинлар билан оилавий алоқаси бўлган. Сеценхан вилоятининг Хошун Илден дзасакида (ҳозирги Шарқий вилоятнинг Халхгол сомони) заисангууд кости боржигид уруғи вакиллари қайд этилган.

Бурятлар орасида заисаннинг мавқеи

Зайсан / зайҳан — инқилобдан олдинги Бурятияда кичик маъмурий мансаб, қадимги унвон. Зайсанликлар ирсий мулк сифатида жамоанинг, баъзан улуснинг бошида турганлар.

Бурятия Россия таркибига қўшилгач, давлат узоқ вақт бурятларнинг ички ишларига аралашмади, уларнинг анъанавий ўзини ўзи бошқариш тизимини ўзгаришсиз қолдирди. 18-асрнинг 40-йилларида Россия давлатида бурятларнинг янги ўзини ўзи бошқариш органлари — дашт идоралари жорий этилди, уларга бурят „авлодлари“ негизида тузилган бўлимлар раҳбарлик қилди. Иккинчиси (бир неча авлоддан ташкил топган) йирик ҳудудий бирлашмалар эди. Идоралар бошида „авлодлар“ ни бошқарган собиқ „асосий аждодлар“ қўйилган, улар кейинчалик "бош тайшалар " номи билан машҳур бўлган. Тайшанинг ёрдамчиси зайсан- ноён деб аталган.

Тарқалиши

Мўғулистонда қуйидаги умумий фамилияларнинг ташувчилари яшайди:

• Зайсан — Улан -Баторда ва Мўғулистоннинг деярли барча вилоятларида, Баян-Улғий , Дорнод ва Увс вилоятларидан ташқари ;
• Зайсангууд — Улан- Батор ва Дархон-Оул ва Гов-Сумбер вилоятларида ;
• Боржигон Зайсан Умногови вилоятида.

Заисангууд кости боржигид уруғи вакиллари Дорнод вилоятининг Халхгол сомони ҳудудида рўйхатга олинган.

Яна қаранг

• Мўғул халқлари
• Ченсян