Зайтун мойи – бу Европа зайтун меваларидан олинган ўсимлик мойи (зайтун, лотинча: Олеа эуропаэа).Ёг 'кислотаси таркибига кўра, жуда кўп миқдорда олейк кислотаси эстерлари бўлган ёғ кислотаси триглицеридлари аралашмасидир. Унинг ранги жигарранг-сариқдан яшил-сариқгача ва енгил аччиқ таъмга эга. Мойнинг келиб чиқишига қараб эриш нуқтаси +7 +10 °C.

Қадим замонлардан бери, бу ёғ Ўрта ер денгизи диэтасининг ажралмас қисми бўлган. Қадим замонлардан бери ибодатхоналар ва масжидларни ёритишда, шунингдек, насроний ва яҳудий маросимларини бажаришда ишлатилган. Россияда ХИХ асрнинг охиригача олий навли зайтун мойи Прованс, паст навли зайтун мойи эса ёғоч [1] деб аталган.

Тарихи

Двиратдаги нефт заводи

Зайтун Ўрта ер денгизининг шимоли-шарқий қисмида, жумладан Кичик Осиёда ёввойи ҳолда ўсади. Дарахтни хонакилаштириш жойи ва вақти турли мамлакатлар олимлари ўртасида узоқ давом этган баҳс-мунозаралар мавзусидир. Маълумки, зайтун мойи ишлаб чиқариш Миноан цивилизацияси фаровонлигининг мустаҳкам таянчи бўлиб хизмат қилган [2].Критда топилган зайтун мойи учун энг қадимги идишлар (протоампҳоралар) милоддан аввалги 4-минг йилликнинг ўрталарига тўғри келади.

Қадимги Миср зайтун мойини Крит ва Канъондан сотиб олган. Бу нефт Эбла архив ҳужжатларида (милоддан аввалги 3-минг йиллик ўрталари) қайд этилган. Ёг 'нафақат озиқ-овқат учун, балки терини парвариш қилиш (совун базаси) ва ибодат (мой лампалари учун ёқилғи) учун ҳам ишлатилган. Милоддан аввалги ВИИИ асрда Карфагенлик Финикияликлар зайтунни Испания қирғоқларига, қадимги юнонлар эса Италияга олиб келишган. Ўсимликнинг лотинча номи (олеум) қадимги юнонча ἔлион [3] дан олинган.

Олива – юнонларнинг миллий дарахти [4] Бу дарахт Афина томонидан яратилган деб ишонилган. Афина шаҳри, афсонага кўра, бу маъбуда номи билан аталган, чунки Аттика аҳолиси Посейдон уларни йўлдан оздирмоқчи бўлган тузли булоқдан кўра унинг бу совғасини афзал кўришган[5]. Зайтун шифобахш хусусиятлари Гиппократ томонидан тан олинган. Бутун эллинистик дунёнинг гимназияларидаги спортчилар бу мой билан ишқаланишган. Бироқ, Плиний Италиядан нефтни афзал кўрди.

Франсуз Пер-Жозеф Амореух ўзининг „Траитé де л’оливиэр“Монпеллиэр, китобида зайтун дарахти тарихи ва ёғни олишнинг турли усуллари ҳақида ўша пайтда тўпланган маълумотларни жамлаган. Бугунги кунда Франсия, Испания, Греция ва бошқа Ўрта эр денгизи мамлакатларида фаолият юритадиган ихтисослаштирилган музейлар ушбу маҳсулотнинг тарихи ҳақида батафсил маълумот беради.

Тарқатиши

2010-йилда дунёдаги зайтун мойининг деярли 44% Испанияда, асосан жанубий Андалусия ҳудудида ишлаб чиқарилган [6] .Испан шоири Федерико Гарсиа Лорка : „Мен сенинг сеҳрингни биламан, зайтун, сен дунё учун ердан қон оласан“.Италия ишлаб чиқарилган нефтнинг асосий қисмини истеъмол қилади ва қўшимча равишда уни бошқа мамлакатлардан импорт қилади. Греция зайтун мойининг учинчи йирик ишлаб чиқарувчиси ҳисобланади. Юнонлар италияликлар ва испанларга қараганда сезиларли даражада кўпроқ зайтун мойини истеъмол қиладилар – йилига киши бошига 20 литрдан ортиқ [7] .Европадан ташқарида зайтун мойининг асосий ишлаб чиқарувчилари Тунис, Марокаш ва Суриядир [8] .

Бош қароргоҳи Мадридда жойлашган Халқаро Зайтун Кенгаши (ХОҚ) барча зайтун мойининг 95% ишлаб чиқаришни назорат қилади [9] Европа Иттифоқи томонидан қўллаб-қувватланадиган ушбу ташкилот бутун дунё бўйлаб маҳсулотни тарғиб қилишга қаратилган. Ушбу фаолият натижасида зайтун мойини Европадан ташқарида истеъмол қилиш ҳар йили барқарор равишда ошиб бормоқда. Дунёда зайтун мойини ишлаб чиқариш ва истеъмол қилиш статистикаси:

Мамлакат Ишлаб чиқариш, минг тонна (2014) ишлаб чиқариш, % (2005) Истеъмол, % (2005 [10]) Бир киши бошига ўртача йиллик истеъмол, кг [11]
</имг> Испания 1738,6 36 йигирма 13.62
</имг> Италия 294,9 25 ўттиз 12.35
</имг> Греция 208.9 ўн саккиз 9 23.7
</имг> курка 73.9 5 2 1.2
Surinam bayrogʻi Суринам</имг>Surinam bayrogʻi Суринам 100.6 тўртта 3 6
</имг> Тунис 179,7 саккиз 2 9.1
</имг> Марокаш 137.4 3 2 1.8
</имг> Португалия 66.5 битта 2 7.1
</имг> АҚСҲ саккиз 0,56
Fransiya bayrogʻi Франсия</имг>Fransiya bayrogʻi Франсия тўртта 1.34

Ишлаб чиқариш

Марокашда зайтун мойи қазиб олиш

Зайтун дарахтининг ўртача умри 500 йил, лекин баъзи дарахтлар 1500 йил ёки ундан кўпроқ яшайди. Қуддусдаги Зайтун тоғидаги дарахтларнинг ёши 2000 йилдан ортиқ [12] деб ишонилади.

Сантрифугадан мойни қабул қилиш

Хом зайтун меваси ейилмайди, чунки у жуда аччиқдир. Бу аччиқлик фақат бир неча ҳафта давомида махсус шўр сувда намлангандан кейин йўқолади. Ҳатто олий навли зайтун мойи таркибида олеуропеин мавжудлиги сабабли аччиқ таъмга эга.

Зайтун мойи яшилдан пишган қора ёки бинафша ранггача бўлган турли даражадаги этукликдаги мевалардан ишлаб чиқарилади. Пишмаган зайтун мойи одатда кучли таъмга эга, этук зайтун мойининг таъми юмшоқроқ ва ҳосилдорлиги юқори бўлади [13] Зайтун дарахти мевасининг хамири 55% гача ёғни ўз ичига олиши мумкин [14] .

Таркиби ва физик-кимёвий параметрлари [14]
Ёг 'кислоталарининг таркиби, %:



</бр> бой



</бр> тўйинмаган:



</бр> олейк



</бр> линолеик




</бр> 9-12



</бр>



</бр> 64-85



</бр> 4-12 (20 гача)
Скуален, мг/100 г 484-826
15 °C да зичлик, кг/м³ 914-929
Синиши индекси 1.466-1.471
Тўкиш нуқтаси, °C 0 дан −6 гача
Ёд рақами 72-89
Совунланиш рақами 185-200
Рейхерт-Меисл рақами 0,2-1

Тижорат навлари

Зайтун мойи қуйидаги турларга бўлинади:

  • табиий (инглизча: виргин) нефт кимёвий тозалашсиз фақат физик усуллар ёрдамида олинишини билдиради. Ёг 'ишлаб чиқаришга ишора қилувчи бокира ёг' атамаси чакана шиша ёрлиқларидаги Виржиния ёғидан фарқ қилади (пастга қаранг). кейинги кичик бўлим);
  • тозаланган (тозаланган)инглизча: рефинед) ёғнинг кучли таъмни (бу нуқсон деб ҳисобланадиган) ва кислота таркибини (эркин ёғ кислоталари) йўқ қилиш учун физик-кимёвий жараёнлар ёрдамида тозаланганлигини англатади. Умуман олганда, тозаланган нефт табиийга қараганда пастроқ сифатга эга деб ҳисобланади; бокира зайтун мойи ва тоза зайтун мойининг чакана навлари таркибида тозаланган ёғ аралашмалари бўлмаслиги керак;
  • торт (инглизча: помаcе оливе оил) кимёвий эритувчилар, одатда гексан ва ҳарорат таъсирида экстракциядан олинган ёғни билдиради.
Зайтун мойининг манбаи – зайтун
Бозордаги зайтун мойи

Манбалар

  1. ↑ См. словар Даля, статю „Масло“.
  2. ↑ Ф. Р. Рилей, „Оливе Оил Продуcтион он Бронзе Аге Cрете: Нутритионал пропертиэс, Проcессинг метҳодс, анд Стораге лифе оф Миноан оливе оил“, Охфорд Жоурнал оф Арчаэологй 21:1:63-75 (2002).
  3. ↑ Греческоэ слово, в свою очеред, могло бит позаимствовано у финикиян, на язике которих эл’ён означаэт „наилучшеэ“. Английскоэ слово „оил“, означающээ любоэ жидкоэ масло, согласно словарю Вебстера, происходит от латинского „олеум“, означающэго оливковоэ масло
  4. ↑ „Энcйcлопедиа оф Анcиэнт Греэcе — Нигел Гуй Wилсон — Гоогле Книги“. 2020-йил 6-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 30-сентябр.
  5. ↑ С. Б. Охотников. Никоний и античний мир Северного Причерноморя. Одесса, 1997. Стр. 155.
  6. ↑ Оливе Оил продуcтион ин тонс статистиcс – Cоунтриэс cомпаред – НатионМастер[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  7. ↑ „Виргин Оливе Оил — Викториа Ҳассоуна — Гоогле Книги“. 2017-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 30-сентябр.
  8. ↑ „Фаостат“. 2011-йил 20-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 16-феврал.
  9. ↑ „Интернатионал Оливе Cоунcил“. 2005-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 14-март.
  10. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед ун_статистиcс
  11. ↑ „Cалифорниа анд Wорлд Оливе Оил Статистиcс (ПДФ)“ (эн). cесонома.уcдавис.эду. 2006-йил 25-февралда асл нусхадан архивланган.
  12. ↑ „По материалам официального российского сайта Международного совета по оливкам (ИОC)“. 2011-йил 8-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 18-август.
  13. ↑ Тойбнер К. „Оливковое масло“, . ФоодКултур. Графе унд Унзер Верлаг ГМБҲ, 2012 — 7-бет. 
  14. ↑ 14,0 14,1 Касторных М. С., Кузьмина В. А., Пучкова Ю. С. и др. „Оливковое масло“, . Товароведение и экспертиза пищевых жиров, молока и молочных продуктов. М.: ИЦ "Академия", 2003 — 61—62-бет. ИСБН 5-7695-1340-3.