Ziyosfera

Zehra Say

Зеҳра Сай (1906 — 1990) — турк рассоми ва 1926-йилги Фуқаролик никоҳи тўғрисидаги қонунга биноан расман турмушга чиққан биринчи турк аёли. У аёллар тенглиги ҳақидаги замонавий қарашлари билан Отатуркка Туркиянинг эркин аёлларидан бири сифатида танилган[1]. Рассом сифатида у табиат, гуллар ва меваларни ишлаган расмлари билан машҳур. Унинг табиатга бўлган буюк муҳаббати унинг расмларида ўз аксини топди, чунки у Истанбулни бошқача тасвирлайди. Унинг ижоди табиатнинг реал талқини сифатида тасвирланган. У рассом Эмел Сайнинг онаси ва пианиночи Фозил Сайнинг бувиси.

Фатма Зеҳра Билгин Сай
Таваллуди 1906-йил 18-феврал
Вафоти 1990-йил 16-декабр (84 ёш)
Истанбул, Туркия
Миллати Турк
Усмонли империяси
Соҳаси Рассомчилик, Сан'ат ўқитувчиси
Оқим Натурализм

Ҳаёт

Зеҳра Сай 1906-йилда Анқарада туғилди. Унга Фатма Зеҳра Билгин деб исм қўйишган[2]. 1925-йилда Измир ўқитувчилар мактабини тамомлаган. Ўрта мактабни тугатгач, у 1926-йил 18-февралда математика ўқитувчиси Фуат Сайга турмушга чиқди. Бу биринчи расмий тўй эди, шунинг учун Сай расман турмушга чиққан биринчи турк аёлига айланди. Уларнинг иккита фарзанди бўлган: Эмел ва Аркан Сай.

Турмушга чиққанидан сўнг Истанбул Тасвирий Санъат Академиясида (туркча: İстанбул Девлетлет Гüзел Санатлар Академиси) ўқишни давом эттирди (İДГСА). Академиянинг Рассомлик факултетининг Намиқ Исмоил ателесида таҳсил олган ва уни 1929-йилда тугатган. Шундан сўнг унга расм ўқитувчиси дипломи берилди. Истанбул Cағалоғлу қизлар лицейида рассомлик фанидан дарс берганида, Тасвирий санъат академиясининг Декоратив санъат бўлимида ҳам ўқишини давом эттирди. У 36 йил давомида санъатдан дарс берган ва 1960 ва 1970-йиллар орасида бир мунча вақт АҚШга бориб, у ерда расм чизиш устида ишлади.

Сай узоқ вақт давомида кўргазма очмаган, унинг биринчи кўргазмаси 1982-йилда Истанбулдаги А Галерида бўлган. Кейинчалик у бошқа кўргазмаларни ҳам ўтказди[3]. Улар орасида ўнта шахсий кўргазмалар ва кўплаб аралаш кўргазмалар мавжуд.

Алцгеймер касаллиги туфайли у Мауи Адасı („Мауи ороли“) номли расмни тугата олмади. У қизи Эмел Сайдан расмни кимдир тугатиб қўйишини сўради. Ўша пайтда Эмел Сай ҳали рассом эмас эди, лекин у расмни тугатди ва у кўргазмада намойиш этилди, у ерда таниқли ҳайкалтарош Гурдал Дуяр томонидан кўриб чиқилди ва у Эмелни қобилиятини ижобий баҳоланган. Шундай қилиб қизи ҳам ижодини рассомчиликдан бошлаган.

Зеҳра Сай 1990-йилда вафот этган[4][5]. У пианиночи Фазил Сайнинг отаси томонидан бувиси эди.

Никоҳ

20 ёшда бўлган Зеҳра ўқитувчи бўлиб ишлаб юрганда, у ўқитувчи бўлган эри Фуат Сайни учратди. 1926-йил 18-февралда ун[6] га турмушга чиқди. Никоҳ тўғрисидаги Туркия фуқаролик қонуни уларнинг никоҳидан бир кун олдин 1926-йил 17-февралда қабул қилинган. Уларнинг никоҳ гувоҳномаси эски турк тилида ёзилган. Отатурк 1928-йилда янги алифбони жорий қилади. Никоҳ гувоҳлари Болу депутати ва Каваклıдере шаробининг эгаси Тунали Ҳилми ва Эрзурум ноиби (Эрзурум Мебусу) Маҳмут Бей томонидан Бу никоҳ Туркия Республикаси тарихидаги биринчи расмий никоҳ сифатида танилган[7][8][9].

Янги Фуқаролик Қонунидаги расмий тўйлар ҳақидаги мақола (туркча: „ресми никаҳла эвленилмеси“) Туркиянинг биринчи Адлия вазири Маҳмут Эсат Бозкурт томонидан тайёрланган.

Измир халқаро ярмаркасидаги Никоҳ идораси кираверишида иккита кабутар тасвирланган ҳайкал 2002-йилда Измир шаҳар ҳокимияти томонидан Зеҳра ва Фуат Сай шарафига биринчи расмий турмуш қурган жуфтлик бўлгани учун ўрнатилган. Оқ мармар пойдеворга ўрнатилган ҳайкал қуйма бронзадан ясалган бўлиб, шунингдек, никоҳдаги аёл ва эркакнинг бирлигини ифодаловчи бир-бирига боғланган иккита никоҳ узукларини тасвирлайди. Ҳайкал Измирда туғилган ҳайкалтарош Биҳрат Мавитан томонидан яратилган.

Расм

Сай Истанбулни табиат нуқтаи назаридан тасвирлаши билан машҳур. Унинг машҳур асарлари, жумладан, асосан натюрморт ва ландшафт расмлари[10] табиатнинг реал талқини сифатида тасвирланган. Шу каби талқин соҳасида бошқа турк рассомлари орасида Шукрие Дикмен, Аднан Варıнcа Наиле Акıнжи, Şэреф Бигалı, Жемил Эрен, Каинат Баркан Пажонк, Муаммер Öнер, Ибраҳим Бозкуш, Оя Кıнıкли, Фаҳреттин Байкал ва Айсу Кочак бор.

Эътирофлар

Авни Акёл Туркия ёшлар ва спорт вазири бўлган даврда Сайни турк санъатидаги 50 йиллик хизматлари учун фахрий ёрлиқ билан тақдирлади[7].

Тарик Аканнинг 2016-йилги ҳужжатли филми, Отатурк'üн Алев Чичеклери, Туркия Республикасининг ташкил этилиши даврида аёллар билан боғлиқ ислоҳотлар ҳақида бўлиб, Туркия Республикаси аёлларининг биринчи авлодининг ҳикояларини ифодалайди. Жумҳуриятнинг дастлабки йилларида Сабиҳа Гўкчен, Муаззез İлмие Чиг, Нузҳет Гокдўған, Жале Инан, Ҳалет Чамбел ва Афет İнан каби бошқа аёллар қаторида Зеҳра Сайнинг ҳикоясини намойиш этади[11].

Кўргазмалар

Шахсий

  • А Галери, Истанбул (1982)
  • Мода Дениз Кулüбü Санат Галериси (1985-йил 2-феврал)[12][13][14]
  • Ҳоби санъат галереяси, Истанбул (1985-йил 18-октябр — 7-ноябр) (5)[15]
  • Танак санъат галереяси, Истанбул, (1986-йил 23-апрел — 10-май)[16]
  • Севги ва табиат [Севги ва табиат], Танак санъат галереяси (1989-йил декабр)[17]
  • Санатяпıṃ Атöле & Галери, Анқара[18]

Ҳамкорлик

  • Яратıcı Тüрк Кадıнıндан Эсинтилер [Ижодкор турк аёллари шамоли], Отатурк маданият маркази (1987-йил 8-11-апрел)[19]
  • 20. Йüзйıлıнда İлк Ярıсıнда Тüрк Кадıн Рессамларıндан [20-асрнинг биринчи ярмидаги турк аёл рассомлари], Юлдуз университети Юксел Сабанжи санъат маркази (1992-йил 21-апрел)[19]

Манбалар

  1. ↑ „Ресми никâҳла эвленен илк Тüрк кадıнı Зеҳра Сай“ (туркча). Cумҳуриет (14-июн 1987-йил), с. 6. 6-июл 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-август 2022-йил. „Сеэ:Талк:Зеҳра Сай“.
  2. ↑ Cикар, Жутта. Тüркисчер Биограпҳисчер Индех. Wалтер де Груйтер, 1-январ 2004-йил — 884-бет. ИСБН 3110965771. 
  3. ↑ „Минятüрде Гемилер“ (туркча). ҲорҲор (1991). 20-апрел 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-апрел 2018-йил.
  4. ↑ „Йüзйıл баşларıнда 21 кадıн рессам“ (туркча) (21-апрел 1992-йил), с. 11. 1-ноябр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-май 2018-йил.
  5. ↑ „Ресми никâҳ öнcüсü“ (туркча). Миллиет (22-май 1990-йил), с. 1. 2018-йил 13-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-май 2018-йил.
  6. ↑ Öздил, Йıлмаз. „90 йиллик энказ ойле ми?“ (туркча). Сöзcü (2-март 2016-йил). Қаралди: 5-май 2018-йил.
  7. ↑ 7,0 7,1 Баки Сарıсакал (тр). ТÜРКİЕ CУМҲУРİЕТİ'НДЕ İЛК РЕСМİ НİКÂҲ (Репорт). Арчивед фром тҳе оригинал он 25-октабр 2018-йил. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20181025081735/ҳттп://www.бакисарисакал.cом/туркиеcумҳуриетиндеилкресминикаҳ.пдф. Қаралди: 5 Май 2018. 
  8. ↑ Айдоğан. „Тüркие'деки İлк Ресми Никаҳ“ (туркча). толгаайдоган.cом (2017). 2018-йил 6-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-май 2018-йил.
  9. ↑ Уйсал, Эрҳан. „Cумҳуриет тариҳимизде илк ресми никâҳ“ (туркча). Барış (2-август 2017-йил). 2018-йил 6-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-май 2018-йил.
  10. ↑ „Зеҳра Сай“. алтасанат.cом. Алта Санат (2016). 2018-йил 13-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-май 2018-йил.
  11. ↑ „Ататüрк'üн Алев Çиçэклери“ (туркча). камерааркаси.орг. Нâзıм Ҳикмет Кüлтüр ве Санат Вакфı. Қаралди: 12-май 2018-йил.
  12. ↑ „УМİТ1 Авустралялı Наıф Рессам ЗЕҲРА САЙ Ретннетфcтиф С Оcак 2 Сутот 1985 МОДА Дентз Кулубу Галенс“ (туркча). Cумҳуриет (9-январ 1985-йил), с. 5. 13-май 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-май 2018-йил.
  13. ↑ „ЗЕҲРА Сай'ıн Мода Дениз Кулüбü'ндеки...“ (туркча). Cумҳуриет (21-январ 1985-йил), с. 4. 13-май 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-май 2018-йил.
  14. ↑ „Мода Дениз Кулüбü Санат Галериси“ (туркча). истанбул.нет.тр (29-январ 2013-йил). Қаралди: 12-май 2018-йил.
  15. ↑ „Беşинcи киşисел сергисийле Зеҳра Сай...“ (туркча). 1985-йил октабр. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге ()
  16. ↑ „Натüрмортларı иле Зеҳра Сай“ (туркча). 1986-йил апрел. 44-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге ()
  17. ↑ „Севги ве доğа“. 24-декабр 1989-йил. 76-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  18. ↑ Зеҳра Сай ресиṃ сергиси 15-28 Нисан̈, Анкара: Санатяпıṃ Атöле & Галери, 4-бет
  19. ↑ 19,0 19,1 ГÜВЕНЕР 2015. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Zehra_Say" dan olindi