Zemstvo

Земство - 1864-йилги ислоҳотга мувофиқ Россия империясида ташкил этилган маҳаллий о'зини о'зи бошқариш органи. Дастлаб, земство фақат Россиянинг Европа қисмининг айрим вилоятларида жорий этилган. Рус подшоси саройи земство орқали давлатнинг монархия тузилишини Европа бошқарув тизимига мослаштиришни мақсад қилган. Россия ҳукумати земствога фақат округ ёки вилоятдаги иқтисодий масалаларни ҳал қилиш ҳуқуқини берди. Унинг маблаг'лари асосан ко'чмас мулк солиг'идан иборат эди. Унинг земство мажлисида сайланган ижро этувчи органлари - вилоят, туман земство бошқармалари губернатор томонидан тасдиқланди. Улар губернаторнинг маъмурий назорати остида бўлиб,ўз ҳуқуқларини очиқ ҳимоя қилишга уринган баъзи земстволар ҳокимият томонидан тарқатиб юборилди. Земство институтлари касалхоналар, дорихоналар очди, шифокорларни ишга таклиф қилди, тиббий ва акушерлик курсларини ташкил этди. У жойларда бошланғич мактаблар, гимназиялар, ўқитувчилар семинариялари очди, муҳтож ўқувчиларга стипендиялар ажратди. Деҳқончиликнинг илғор тажрибаларини тарғиб қилди, қишлоқ хўжалиги кўргазмаларини ташкил этди. Қишлоқ хўжалиги мактаблари, тажриба стансияларини очди.

1-Жаҳон Земство

Биринчи жаҳон уруши арафасида Россиянинг Европа қисмидаги 43 та вилоятда земство институтлари мавжуд эди. 1914-йил июл ойида Бутунроссия Земство иттифоқи тузилди.1867—68 ва 1886—91 йилларда қозоқ ерларини бошқариш тўғрисидаги низомга кўра,қозоқлар земство солиғини тўлаган,лекин Туркистон ва Чўл ўлкасида земство муассасалари очилмаган.Шунинг учун 19-аср охири — 20-аср бошларидаги Қозоғистондаги миллий озодлик ҳаракати дастурларида минтақада земство институтларини ташкил этиш асосий масалалардан бири бўлган.Машҳур Қарқорали юрисдикцияси Россия ҳукуматини ички ҳудудлардан қозоқ даштларига кўчириш сиёсатини тўхтатишга,қозоқларни Оренбург диний бошқармаси таркибига киритишга ва ҳ.к. Муаммолар билан бирга вилоятда земство институтларини ташкил этиш ҳам талаб қилинарди.1905-йилда ташкил этилган Қозоқ Конституциявий демократик партияси дастурида ҳам қозоқ заминида земство институтларини ташкил этиш зарурлиги қайд этилган.Миллий-озодлик ҳаракати етакчиларининг фикрича,Қозоғистонда земство институтларининг ташкил этилиши,биринчидан,қозоқларни Россия фуқароси сифатида қонуний ҳимоя қилиш, иккинчидан, аҳолини, соғлиқни сақлаш ва иқтисодиётни ўқитиш, учинчидан, қозоқ жамоат ҳаётини жонлантириш ва уларни тайёрлаш имконини беради. о'зини о'зи бошқариш учун..

Земство қозоқ заминида

Қозоғистондаги Земство институтлари чор ҳукумати қулагандан сўнг Муваққат ҳукуматнинг 1917-йил 17-июндаги “Ақмола,Семей,Жетису,Тўрғай ва Уралск вилоятларида земство муассасаларини очиш тўғрисида”ги қарорига асосан ташкил этилган.Шу муносабат билан И Умумқозоғистон қурултойи земство масаласини кўтариб,қозоқларнинг земство институтларини ташкил этишда фаол иштирок этишига алоҳида э’тибор қаратди.Земство нафақат қозоқлар,балки минтақадаги руслар учун ҳам умумий эканлигини ҳисобга олиб,қозоқ ҳукумати қозоқларнинг ўзиники қилиб қўймасликлари учун земство ҳай’атларига кимни а’зо қилиб сайлаш ҳақида кўрсатма берди.Қозоқ заминидаги биринчи земство муассасаси 1917-йил 16-октабрда Тўрғай туманида очилган.Унинг бошқаруви раиси этиб А.Биримжонов сайланди.Қозог'истонда 1918-йил январ ойида вилоят даражасидаги земство идоралари ташкил этилган Р.Марсеков 1918-йил 17-январда очилган Семипалатинск област земствосининг раиси бўлган. Х.Дўсмуҳамедов Урал вилояти земство раиси этиб сайланди.Қозоқ заминида вилоят ва туман миқёсида очилган земство муассасалари аҳоли иқтисодиётини тартибга солиш,та’лим-тарбия ишларини ташкил этишда катта ишларни амалга оширди.Ўқитувчилар тайёрлаш курслари,бошланғич мактаблар очди,талабаларга стипендиялар ажратди.О'ша пайтда Семипалатинск о'қитувчилар семинариясида таҳсил олган Ж.Аимаутов ва М.Ауэзовлар ҳам Семипалатинск вилоят земствосининг стипендияларини олишган.1918-йилда Семипалатинск вилоят земство бошқармаси қозоқ талабаларига 110 та стипендия ажратди ва 25300 рубл ажратди.Болшевикларнинг ҳокимият тепасига келиши Қозоғистонда ҳозир кучайиб бораётган земство институтларининг кучайишига имкон бермади. Масалан, 1918-йил январ ойида Тўрғай вилояти деҳқонлар, ишчилар ва солдатлар депутатлари кенгаши земство бошқармалари тугатилганлигини э’лон қилди. Бироқ земство институтлари фуқаролар уруши давридаги сиёсий кучларнинг ўзгариши сабабли ёпилди ва қайта очилди ва 1919-йил охиригача ўз фаолиятини давом эттирди.