Зҳорес Иванович Алферов (русча: Жоре́с Ива́нович Алфёров 1930-йил 15-март — 2019-йил 1-март) совет ва рус[2][3] физиги ва академиги бўлиб, замонавий гетероструктурали физика ва электроникани яратишга катта ҳисса қўшган. У оптоэлектроника учун яримўтказгичли гетеробоғланишни ишлаб чиққани учун 2000-йилда физика бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлган. У шунингдек, кейинги ҳаётида сиёсатчига айланди, 1995-йилдан бери коммунистик партиянинг аъзоси сифатида Россия парламентининг қуйи палатаси — Давлат Думасида хизмат қилди.

Зҳорес Алферов
Алферов, 2012-йил
Таваллуд
Зҳорес Иванович Алферов


(1930-03-15)15-март, 1930-йил[1]

Вафоти 1-Марч, 2019-йил(2019-03-01) (88 ёшда)[1]

Фуқаролиги Совет иттифоқи (1991-йилгача) / Россия (1991-йилдан сўнг)
Илмий фаолияти Гетеротранзисторлар
Мукофотлари Глобал энергия мукофоти (2005)

Илғор технологиялар бўйича Киото мукофоти (2001)

Физика бўйича Нобел мукофоти (2000)

Демидов мукофоти (1999)

Иоффе мукофоти (Россия Фанлар академияси, 1996)

СССР Давлат мукофоти (1984)

Ленин мукофоти (1972)

Стюарт Баллантин медали (1971)

Ленин ордени (1986)

Илмий фаолияти
Соҳаси Амалий Физика
Институтлар Иоффе Физика-Техника Институти

Дастлабки йиллари

Алферов Совет Иттифоқининг Белоруссия ССР, Витебск шаҳрида яҳудий оиласида таваллуд топган. Отаси беларус, завод директори Иван Карпович Алферов онаси Анна Владимировна Росенблум эд. У франсуз социалисти Жан Жаурес шарафига, акаси эса Карл Маркс шарафига Маркс деб номланган. Алферов 1947-йилда Минскдаги ўрта мактабни тугатди ва Беларус Политехника академиясига кирди. 1952-йилда Ленинграддаги В.И. Улянов (Ленин) электротехника институтида бакалавр даражасини олди. 1953-йилдан бошлаб Алферов Совет Иттифоқи Фанлар академиясининг Иоффе номидаги физика-техника институтида ишлади. Институтда у бир нечта илмий даражаларни олди: 1961-йилда техника фанлари номзоди ва 1970-йилда физика-математика фанлари доктори[1].

Алферов 1987-йилдан[1] 2003-йилгача Иоффе институти директори лавозимида ишлаган. 1972-йилда Совет Иттифоқи Фанлар академиясининг мухбир аъзоси, 1979-йилда эса ҳақиқий аъзо этиб сайланган. 1989-йилдан СССР Фанлар академиясининг вице-президенти ва унинг Санкт-Петербург илмий марказининг президенти бўлиб фаолият кўрсатди. 1995-йилда Россия Федерацияси Коммунистик партияси рўйхати бўйича Давлат Думасининг аъзоси бўлди. 

Тадқиқотлари

Алферов 1953-йилда Иоффе институтида иш бошлаган 1967-йилда Иоффе институтининг директори Владимир Тучкевич бошчилигидаги гуруҳ билан радио қабул қилувчиларда фойдаланиш учун планар ярим ўтказгичли кучайтиргичлар устида ишлаган[4]. Ушбу планар яримўтказгич кучайтиргичлари ҳозирги кунда транзисторлар деб аталади. Алферовнинг ректификатор сифатида фойдаланиш учун германий диодлари устида иш олиб борган.

1960-йилларнинг бошларида Алферов Иоффе институтида яримўтказгичли гетероструктураларни ишлаб чиқиш бўйича саъй-ҳаракатларни амалга оширди. Яримўтказгичли гетеро -бўғинли транзисторлар замонавий мобил телефон ва сунъий йўлдош алоқаларида муҳим рол ўйнайди. Алферов ва унинг ҳамкасблари ГаАс ва АлАс ИИИ-В гетеро-бирикмалар устида ишладилар. Хона ҳароратида лазер нурланишига олиб келувчи яримўтказгичли лазерларни яратиш учун гетеродукциялардан фойдаланиш алоҳида эътибор қаратди. 1963-йилда Алферов иккита гетероструктурали лазерларни таклиф қилиш учун патентга ариза топширди; Ҳерберт Кроэмер ҳам бир неча ойдан кейин мустақил равишда АҚШ патентини топширди[5][6]. 1966-йилда Алферов лабораторияси гетероструктураларга асосланган биринчи лазерларни яратди. Кейин 1968-йилда Алферов ва унинг ҳамкасблари хона ҳароратида ишлайдиган биринчи узлуксиз тўлқинли яримўтказгичли гетеро-бирикма лазерини ишлаб чиқардилар[7]. Бу бир ой кейин Белл Лабораториясидан Изуо Ҳаяши ва Мортон Паниш ҳам доимий тўлқинли хона ҳароратидаги гетеро-бўғинли лазерни ишлаб чиқарди[8].

Айнан шу иши учун Алферов 2000-йилда Ҳерберт Кроэмер билан биргаликда „юқори тезликда ва оптоэлектроникада ишлатиладиган яримўтказгичли гетероструктураларни ишлаб чиққанлиги учун“ физика бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди[9].

1960-1970-йилларда Алферов Иоффе институтидаги лабораториясида яримўтказгичли гетероструктураларнинг физикаси ва технологияси бўйича ишини давом эттирган. Алферовнинг яримўтказгичларнинг инжексия хусусиятларини ва унинг лазерлар, қуёш батареялари, ЛЕДлар ва эпитаксиа жараёнларини ривожлантиришга қўшган ҳиссаси бўйича тадқиқотлари замонавий гетеробоғланиш физикаси ва электроникасини яратишга олиб келди[10]. Яримўтказгичли гетеродуксияларнинг ривожланиши яримўтказгичлар дизайнида инқилоб қилди ва ЛЕДлар, штрих-кодларни ўқийдиганлар ва компакт дискларни ўз ичига олган бир қатор тезкор тижорат иловаларига эга эди[10]. Нобел мукофотларини топширувчи Швеция Қироллик Фанлар академиясидан Ҳерманн Гриммеисс шундай дейди: „Алферовсиз сунъий йўлдошлардан Ерга барча маълумотларни узатиш ёки шаҳарлар ўртасида шунчалик кўп телефон линияси бўлиши мумкин эмас эди[11]“.

Алферов гетероструктуралар ҳақида шундай ёзади: „Кўплаб олимлар бу ажойиб тараққиётга ҳисса қўшдилар, бу нафақат қаттиқ жисмлар физикасининг келажак истиқболларини белгилаб беради, балки маълум маънода инсоният жамиятининг келажагига ҳам ўз таъсирини кўрсатади“.

Илмий бошқарув

1987-йилда Алферов "Лоффе" институтининг бешинчи директори бўлди. 1989-йилда Алферов ҳозирги Санкт-Петербург илмий маркази деб аталадиган Ленинград илмий марказининг раиси ма'мурий лавозимига эга бўлди. Ленинград вилоятида ушбу илмий марказ 70 та муассаса, ташкилот, корхоналар ва илмий жамиятларни ўз ичига олган кенг қамровли ташкилот эди.  Директор ва раис сифатида Алферов сиёсий ва иқтисодий шароитларнинг ўзгариши даврида илмий тадқиқотларни қўллаб-қувватлашни та'минлашга ҳаракат қилди.

Сиёсий фаолият

Алферов Владимир Путин билан

Алферов 1995-йилда Россия парламенти Давлат Думасига „Бизнинг уйимиз — Россия“ сиёсий партиясидан депутат этиб сайланган. У президент Борис Елцин сиёсатини қўллаб-қувватлаган. 1999-йилда у яна, бу сафар Россия Федерацияси Коммунистик партияси рўйхатига сайланди. У 2003-йилда ва яна 2007-йилда қайта сайланган, ўшанда у партиянинг федерал сайлов рўйхатида Геннадий Зюгановдан кейин иккинчи ва Николай Харитоновдан ўзиб кетган, гарчи у партия аъзоси бўлмаса ҳам.

У Россия Фанлар академияси аъзоларининг Россиянинг клерикализациясига қарши Президент Владимир В. Путинга йўллаган очиқ хатини имзолаганлардан бири эди[12]. Шунингдек Алферов атеист эди ва диний қарашларга эътироз билдирган[13].

Нотижорат хизмат

Алферов CРДФ Глобал маслаҳат кенгашида ишлаган[14].

Вафоти

2018-йил ноябр ойидан бошлаб Алферов гипертония билан оғриган. Таниқли олим 2019-йил 1-мартда 88 ёшида вафот этди[15]. Алферовнинг рафиқаси Тамара Дарская ва уларнинг икки фарзанди, қизи Олга ва ўғли Иван қолди[15].

Мукофотлар

Алферов Россиянинг 2020 маркасида
Алферов, 2010-йил ноябр, Москвада Нанотехнология халқаро форумининг очилишида нутқ сўзлади.
Россия ва Совет мукофотлари
  • "Ватанга хизматлари учун" ордени :
    • 1-даражали (2005-йил 14-март) — миллий илм-фан ривожига қўшган улкан ҳиссаси ва қонун ижодкорлигидаги фаол иштироки учун;
    • 2-синф (2000);
    • 3-даражали (1999-йил 4-июн) — Россия Фанлар академиясининг 275 йиллиги муносабати билан миллий фанни ривожлантириш ва юқори малакали кадрлар тайёрлашга қўшган улкан ҳиссаси учун;
    • 4-даражали (2010-йил 15-март) — давлатнинг миллий илм-фан ривожига қўшган ҳиссаси ва кўп йиллик самарали фаолияти учун
  • Ленин ордени (1986)
  • Октабр инқилоби ордени (1980)
  • Меҳнат Қизил Байроқ ордени (1975)
  • "Шон-шараф белгиси" ордени (1959)
  • Россия Федерациясининг фан ва техника соҳасидаги Давлат мукофоти (2001-йил 5-август) „Квант нуқталари билан ҳетероструктураларнинг шаклланиши ва хусусиятларини фундаментал тадқиқотлар ва улар асосида лазерларни яратиш“ иши учун.
  • Ленин мукофоти (1972) — яримўтказгичлар бўйича фундаментал тадқиқотлар ва улар асосида янги қурилмаларнинг ҳетеро-бўғинли яратилиши учун
  • СССР Давлат мукофоти (1984) — А3Б5 яримўтказгич бирикмаларининг тўртламчи қаттиқ эритмалари асосида изопериодик ҳетероструктураларни ишлаб чиқиш учун
Хорижий мукофотлар
  • Франциск Скарина ордени (Беларус, 2001-йил 17-май) — физика фанини ривожлантиришга, Беларус-Россия илмий-техникавий ҳамкорлигини ташкил этишга, Беларус ва Россия халқлари ўртасидаги дўстликни мустаҳкамлашга қўшган улкан шахсий ҳиссаси учун.
  • Княз Ярослав Донишманднинг 5-даражали ордени (Украина, 2003-йил 15-май) — Украина ва Россия Федерацияси ўртасидаги ижтимоий-иқтисодий ва гуманитар соҳалардаги ҳамкорликни ривожлантиришга қўшган шахсий ҳиссаси учун
  • Фахрий легион ордени офицери (Франсия)
Бошқа мукофотлар
  • Физика бўйича Нобел мукофоти (Швеция, 2000; Герберт Кроэмер ва Жек Килби билан) — юқори тезликдаги оптоэлектроника учун яримўтказгичли ҳетероструктураларни ишлаб чиқиш учун
  • Ник Ҳолоняк мукофоти (АҚШ оптик жамияти, 2000)
  • ЭПС Эурофизика мукофоти (Европа физика жамияти, 1978) — ҳетеро-бирикмалар соҳасидаги янги ишлар учун
  • АП Карпинский мукофоти (Германия, 1989) — физика ва ҳетероструктуралар технологиясига қўшган ҳиссаси учун
  • АФ Иоффе мукофоти (РАН, 1996) — „Гетероструктуралар асосида қуёш нурланишининг фотоэлектрик конверторлари“ иши учун.
  • Демидов мукофоти (Демидов илмий жамғармаси, Россия, 1999-йил)
  • Киото мукофоти (Инамори жамғармаси, Япония, 2001) — хона ҳароратида узлуксиз режимда ишлайдиган яримўтказгичли лазерларни яратишдаги муваффақияти учун — оптоэлектроникада кашшоф қадам
  • Вернадский мукофоти (НАС, 2001)
  • „Россия Миллий Олимпи“. „Тирик афсона“ унвони (Россия, 2001)
  • Халқаро " Глобал энергия мукофоти " (Россия, 2005)
  • Х. Уэлкер Олтин медали (1987) — ИИИ-В гуруҳларнинг бирикмаларига асосланган қурилмалар назарияси ва технологияси бўйича кашшоф ишлари учун
  • Стюарт Баллантин медали (Франклин институти, АҚШ, 1971) — хона ҳароратида узлуксиз режимда ишлайдиган кичик ўлчамдаги лазер ёруғлик манбалари томонидан яратилган икки томонлама ҳетероструктурали лазерни назарий ва экспериментал тадқиқотлари учун.
  • Попов олтин медали (Фанлар академияси, 1999)
  • СПИЭ олтин медали (2002)
  • ГаАс мукофоти симпозиуми (1987) — ИИИ-В бирикмаларига асосланган яримўтказгичли ҳетероструктуралардаги кашшоф ишлар ва диодли лазерлар ва фотодиодларни гуруҳли ишлаб чиқиш учун.
  • Америка ютуқлари академиясининг Олтин пластинка мукофоти (2002)
  • ХЛИХ Менделеэв ўқувчиси — 1993-йил 19-феврал
  • Тампере Технология Университетининг фахрий доктори (2007)
  • Медал ва МИПТ фахрий профессори (2008)
  • Москва табиацҳунослар жамиятининг фахрий аъзоси (2009)
  • Россия-Арман (славян) университетининг фахрий доктори (Россия-Арман (славян) университети давлат таълим муассасаси, Арманистон, 2011-йил)

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Зҳорес Алферов. Энcйcлопæдиа Британниcа
  2. ↑ Меисснер, Дирк. Эмергинг Течнологиэс фор Эcономиc Девелопмент. Спрингер Интернатионал Публишинг, 2019 — 65-бет. ИСБН 978-3-030-04368-1. 
  3. ↑ Петрова-Коч, Весселинка. Ҳигҳ-Эффиcиэнт Лоw-Cост Пҳотоволтаиcс: Реcент Девелопменц. Спрингер, 2020 — 11-бет. ИСБН 978-3-030-22864-4. 
  4. ↑ Жосепҳсон, Паул Р.. Ленин'с Лауреате: Зҳорес Алферов'с Лифе ин Cоммунист Сcиэнcе. МИТ Пресс, 2010. ИСБН 978-0-262-29150-7. 
  5. ↑ Попов, Юри (2004). „Он тҳе ҳисторй оф тҳе инвентион оф тҳе инжеcтион ласер“. Пҳйсиcс-Успекҳи. 47-жилд, № 10. 1068–1070-бет. дои:10.1070/ПУ2004в047н10АБЕҲ002077.
  6. ↑ Cасей, Ҳораcе Cраиг. Ҳетероструcтуре ласерс: Фундаментал принcиплес. Аcадемиc Пресс, 1978 — 5–6-бет. ИСБН 978-0-12-163101-7. 
  7. ↑ Жосепҳсон, Паул Р.. Ленин'с Лауреате: Зҳорес Алферов'с Лифе ин Cоммунист Сcиэнcе. МИТ Пресс, 2010. ИСБН 978-0-262-29150-7. 
  8. ↑ Ҳечт, Жефф. Cитй оф лигҳт : тҳе сторй оф фибер оптиcс, Рев. анд эхпандед, Охфорд [у.а.]: Охфорд Унив. Пресс, 2004 — 151–155-бет. ИСБН 9780195162554. 
  9. ↑ „Тҳе Нобел Призе ин Пҳйсиcс 2000“. Нобел Фоундатион. Қаралди: 2-март 2019-йил.
  10. ↑ 10,0 10,1 „Тҳе Нобел Призе ин Пҳйсиcс 2000“. Нобел Фоундатион. Қаралди: 2-март 2019-йил.
  11. ↑ „Руссиан анд Америcанс шаре ҳи-теч Нобел“. ББC Неwс (10-октабр 2000-йил). Қаралди: 26-июн 2008-йил.
  12. ↑ „"Великий по всем меркам": умер Жорес Алферов“. Газета.Ру. Қаралди: 2-март 2019-йил.
  13. ↑ "Проминент Руссианс: Зҳорес Алферов". РТ (ТВ нетwорк). Ретриэвед 21 Април 2012. Ин публиc лифе тҳе сcиэнтист wас а стронг суппортер оф cоммунисм, ан атҳеист стронглй обжеcтинг то адванcемент оф религиоус эдуcатион ин Руссиа, анд пропонент оф сcиэнcе анд кноwледге ас тҳе меанс то сеэ а беттер футуре.
  14. ↑ „Др. Зҳорес И. Алферов“. CРДФ Глобал. 30-январ 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-март 2011-йил.
  15. ↑ 15,0 15,1 Меллоw, Cраиг. „Зҳорес Алферов, 88, Диэс; Нобел Wиннер Павед Wай фор Ласер Течнологй“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2-март 2019-йил).

Ҳаволалар