Зираворлар - бу уруғ, мева, илдиз пўстлоғи ёки бошқа ўсимлик моддаси бўлиб, асосан озиқ-овқатга хуш бўйлик таратиш ёки ранг бериш учун ишлатилади.Улар ўсимликлардан ажралиб туради, яъни ўсимликларнинг барглари, гуллари ёки поялари таъм бериш ёки безак сифатида ишлатилади. Зираворлар айрим вақтларда тиббиётда, диний маросимларда, косметика ёки парфюмерия ишлаб чиқаришда ишлатилади. Масалан, ванил одатда атирлар ишлаб чиқаришда ишлатилади[1].

Зираворларнинг бир нечта хиллари мавжуд: янги, тўлиқ қуритилган ёки олдиндан қуруқ. Одатда, зираворлар қуритилади. Қулай бўлиши учун улар кукунга айлантирилади. Бутун қуритилган зираворларни узоқ муддатга сақлаш мумкин, шунинг учун уни кўпроқ миқдорда сотиб олишга бўлади ва бу ҳар бир хизмат учун арзонроқ бўлади. Масалан, зираворлардан занжабил қуритилганига қараганда янгиси кўпроқ мазали бўлади, лекин янги зираворлар қимматроқ ва сақлаш муддати анча қисқароқ. Баъзи зираворлар ҳар доим ҳам янги ёки бутунлай топиш осон эмас масалан, зердечал кўпинча табиий шаклида сотиб олиниши керак. Арпабодиён ва хантал уруғлари каби майда уруғлар кўпинча тўлиқ ва кукун шаклида қўлланади.

2019-йил ҳолатига қараганда, зираворларни истеъмол қилиш инсон саломатлигига таъсир қилишини кўрсатадиган клиник далиллар етарли эмас[2].

Этимология

Спиcе сўзи ўрта инглиз тилидан[3] келиб чиққан бўлиб, қадимги франсузча эспеcе сўзларидан келиб чиққан эспис(c)э.[4]эспис(c)э Ўрта инглизча луғатга кўра, қадимги франсуз сўзлари инглиз-франсуз тилидан келган;[4] Мерриам Wебстерга кўра, эски-франсузча сўзлар инглиз-франсуз эспеcе ва эспис дан келган[3]. Иккала нашр ҳам инглиз-франсузча сўзларнинг лотин спеcиэс олинганлигига рози[3][4]. Ўрта инглиз спиcе биринчи марта ХИИИ асрда от сифатида ишлатилган[3].

Тарих

Қадимги тарих

Зираворлар савдоси бутун Ҳиндистон ярим оролида[5] ва Яқин Шарқда милоддан аввалги 2000-йилга келиб долчин ва қора қалампир, Шарқий Осиёда эса ўтлар ва қалампир билан ривожланган. Мисрликлар ошхона ва мумиялаш учун ўтлардан фойдаланганлар. Уларнинг экзотик зираворлар ва ўтларга бўлган талаби жаҳон савдосини рағбатлантиришга ёрдам берди.

Чинни гуллар Месопотамияда милоддан аввалги 1700-йилга келиб ишлатилган [ноте 1]. Зираворлар ҳақидаги энг қадимги ёзма маълумотлар қадимги Миср, Хитой ва Ҳиндистон маданиятларига тегишли. Милоддан аввалги 1550-йилга оид Эберс папирусида саккиз юзга яқин турли хил ўсимлик дори воситалари ва кўплаб доривор муолажалар тасвирланган[9].

Милоддан аввалги 1000-йилгача  ўтларга асосланган тиббий тизимларни Хитой, Корея ва Ҳиндистонда топиш мумкин эди. Илк фойдаланиш сеҳр, тиббиёт, дин, урф-одат ва сақлаш билан боғлиқ эди[10].

Индонезия савдогарлари Хитой, Ҳиндистон, Яқин Шарқ ва Африканинг шарқий қирғоқлари бўйлаб саёҳат қилишди. Араб савдогарлари Яқин Шарқ ва Ҳиндистондан ўтиш йўлларини осонлаштирдилар. Бу Мисрнинг Искандария порт шаҳрининг зираворлар учун асосий савдо маркази бўлишига олиб келди. Европа зираворлар савдосидан олдинги энг муҳим кашфиёт муссон шамоллари эди (милодий 40-йил). Шарқий зираворлар етиштирувчилардан Ғарбий Европа истеъмолчиларига сузиб бориш, бир пайтлар Яқин Шарқ араб карвонлари томонидан осонлаштирилган қуруқликдаги зираворлар йўлларини аста-секинлик билан алмаштирди[10].

Зираворлар қадимги дунёда етарлича машҳур бўлиб, улар Эски Аҳдда айтиб ўтилган. Ибтидо китобида Юсуфнинг акалари томонидан зираворлар савдогарларига қулликка сотилган. Чиқишда манна ташқи кўринишида кориандерга ўхшашлиги тасвирланган. Сулаймоннинг қўшиғида эркак ҳикоячи ўз севгилисини кўплаб заъфарон, должин ва бошқа зираворлар билан таққослайди.

Қадимги ҳинд эпоси Рамаянада чинни гуллар ҳақида гапиради.

Тарихчиларнинг фикрига қараганда, Жануби-Шарқий Осиёдаги Банда оролларидан келиб чиққан мускат ёнғоғи Европага милоддан аввалги ВИ асрда киритилган[11]. Милодий И асрда римликларда чинни гуллар бор эканлигини оқсоқол Плиний ёзган[12].

Ўрта ёш

"Муллус" қалампир йиғмоқда. Марко Полонинг саёҳатлари франсуз нашридан олинган расм.

Зираворлар Ўрта асрларда Европада мавжуд бўлган энг кўп талаб қилинадиган ва қимматбаҳо маҳсулотлардан бири бўлган[5] энг кенг тарқалганлари қора қалампир, должин (ва арзонроқ алтернатив кассия ), зира, мускат ёнғоғи занжабил ва чинни гуллар эди. Ўрта асрда тиббиётининг асосий юморизм назариясини ҳисобга олсак, зираворлар ва ўтлар озиқ-овқатдаги "ҳазиллар" ни мувозанатлаш учун зарур бўлган, [6] такрорланувчи пандемия даврида соғлиқ учун ҳар куни истеъмол қилинган. Ўрта аср тиббиётидан фойдаланадиганлар томонидан орзу қилинганидан ташқари, Европа элитаси ҳам Ўрта асрларда зираворлар бўлган ва "жаннат" билан алоқаси борлигига ишонишган[13]. Европа аристократиясининг зираворларга бўлган талабига мисол ХИИ асрда зираворларни Испанияга олиб келиш учун Арагон қироли катта маблағ сарфлаган. У, айниқса, шаробга қўйиш учун зираворлар қидирган ва ўша пайтда Европа монархлари орасида зираворларга деген талаб борлиги аниқланган[14].

Зираворлар Осиё ва Африкадаги плантациялардан олиб келинганлиги сабабли қиммат бўлган. ВИИИ асрдан ХВ асргача Венеция Республикаси Яқин Шарқ билан зираворлар савдосида монополияга эга бўлиб, бу мавқеидан фойдаланиб, қўшни Италия денгиз республикалари ва шаҳар-давлатларида ҳукмронлик қилди. Савдо ҳудудни бой қилди. Тахминан 1000 тонна қалампир ва 1000 тоннага яқин эканлиги тахмин қилинган  бошқа умумий зираворлар кеч ўрта асрларда ҳар йили Ғарбий Европага импорт қилинган. Бу товарларнинг қиймати 1,5 миллион кишининг йиллик дон захирасига тенг эди[15]. Энг эксклюзиви заъфарон бўлиб, у ўзининг ёрқин сариқ-қизил ранги учун ҳам, таъми учун ҳам ишлатилган. Европа ошхонасида энди номаълум бўлиб қолган зираворлар қаторига жаннат доналари киради, бу кардамоннинг қариндоши бўлиб, у асосан ўрта асрларда шимолий франсуз ошхонасида қалампир ўрнини босган, узун қалампир, сойма, бошоқ, галангал ва куб[16].

Қадимги замонавий давр

Испания ва Португалия Осиёдан зираворлар ва бошқа қимматбаҳо маҳсулотлар билан савдо қилишнинг янги йўлларини излашдан манфаатдор эди. Савдо йўллари ва зираворлар ишлаб чиқарадиган ҳудудларни назорат қилиш португалиялик денгизчи Васко да Гаманинг 1499-йилда Ҳиндистонга сузиб кетишининг асосий сабабларидан бири эди[8]. Васко Да Гама Ҳиндистонда қалампир бозорини кашф қилганда нархи Венеция томонидан талаб қилинганидан кўра у қалампирни арзонга сотиб олишга муваффақ бўлди[14]. Тахминан бир вақтнинг ўзида Кристофер Колумб Янги Дунёдан қайтиб келди. У инвесторларга у ерда мавжуд бўлган янги зираворларни тасвирлаб берди. 

ХВ-ХВИ асрларда зираворлар савдосидаги рақобатнинг яна бир манбаи Хорватия жанубидаги Дубровник денгиз республикасидан келган Рагусанлар эди[17]. Афонсо де Албукеркенинг (1453—1515) ҳарбий маҳорати португалларга Ҳиндистонга борадиган денгиз йўлларини ўз назоратига олиш имконини берди. 1506-йилда Қизил денгиз оғзидаги Сокотра оролини, 1507-йилда Форс кўрфазидаги Ормуз оролини эгаллади. Ҳиндистон вице-қироли бўлганидан кейин у 1510-йилда Ҳиндистондаги Гоани ва 1511-йилда Малай ярим оролидаги Малаккани эгаллади. Португалияликлар энди Сиам, Хитой ва Малуку ороллари билан бевосита савдо қилишлари мумкин эди.

Янги дунёнинг очилиши билан янги зираворлар, шу жумладан, хушбўй қалампир, чили қалампири, ванил ва шоколад пайдо бўлди. Ушбу ривожланиш зираворлар савдосини сақлаб қолди, Америка ўзининг янги зираворлари билан кечикиб келган ва ХИХ асргача яхши даромад келтирди. 

Функция

Chili powder, mustard seeds, turmeric powder, cumin seeds
Зердечал кукуни, хантал уруғи, чили кукуни, зира уруғи

Зираворлар биринчи навбатда озиқ-овқат таъми ёки хилма-хиллик яратиш учун ишлатилади[18]. Шунингдек улар косметика ва тутатқи парфюмерия учун ишлатилади. Турли даврларда кўплаб зираворлар ўсимлик тиббиётида ишлатилган. Ва ниҳоят, улар қиммат, ноёб ва экзотик товарлар бўлгани сабабли, уларнинг кўзга кўринган истеъмоли кўпинча бойлик ва ижтимоий синфнинг рамзи бўлиб келган[16].

Кўпинча зираворлар озиқ-овқат консервантлари сифатида ёки бузилган гўштнинг таъмини маскалаш учун, айниқса, Европа ўрта асрларида ишлатилган деб даъво қилинади[16][19]. Бу ёлғон[20][21][16]. Аслида, зираворлар тузлаш, чекиш ёки қуритиш билан солиштирганда консервант сифатида самарасиз ва бузилган гўштнинг таъмини қоплашда самарасиз[16]. Бундан ташқари, зираворлар ҳар доим нисбатан қиммат бўлган: ХВ асрда Оксфордда бутун чўчқанинг нархи бир фунт энг арзон зираворлар, қалампир билан бир хил эди[16].Замонавий ошхона китобларида бундай фойдаланиш ҳақида ҳеч қандай далил йўқ: "Эски ошхона китоблари зираворлар консервант сифатида ишлатилмаганлигини аниқ кўрсатмоқда. Улар одатда пишириш жараёнининг охирига келиб зираворлар қўшишни таклиф қилишади, бу ерда улар ҳеч қандай консервант таъсирга эга бўлмаслиги мумкин"[22]. Дарҳақиқат, Cристофоро ди Мессисбуго ХВИ асрда қалампир бузилишни тезлаштириши мумкинлигини айтди[22].

Баъзи зираворлар витро микробларга қарши хусусиятларга эга бўлсада, [23] қалампир энг кенг тарқалган зираворларга нисбатан самарасиз ва ҳар қандай ҳолатда ҳам анча арзонроқ бўлган туз ҳам анча самарали[22].

Таснифи ва турлари

Ҳинд ўтлар ва зираворлар товоқ

Пазандалик ўтлар ва зираворлар

Канада Қўшма Штатлардаги уй ошхонаси учун умумий зираворлар тўплами
Қалампир тегирмони

.

Озиқ-овқат ва фармацевтика идораси томонидан 2007–2009-молиявий йиллар давомида Қўшма Штатларга зираворлар жўнатилиши бўйича ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, жўнатилганларнинг тахминан 7% салмонелла бактерияси билан ифлосланган, уларнинг баъзилари антибиотикларга чидамли[24]. Аксарият зираворлар хизмат қилишдан олдин пиширилганлиги сабабли, салмонелла билан заҳарланиш кўпинча таъсир қилмайди, лекин баъзи зираворлар, қалампир кўпинча хом ҳолда истеъмол қилинади ва қулай фойдаланиш учун столга берилади. Мексика ва Ҳиндистоннинг йирик ишлаб чиқарувчиси бўлган юклар энг кўп ифлосланган[25]. Озиқ-овқат нурланиши бу хавфни минималлаштириши айтилади[26][27].

Ишлаб чиқариш

Ҳиндистоннинг Гоа шаҳридаги дўконда зираворлар ва ўтлар
Зираворлар ишлаб чиқарувчи етакчи мамлакатлар



</бр> (метрик тоннада)
Даража Мамлакат 2010 йил 2011 йил
1 Ҳиндистон 1 474 900 1 525 000
2 Бангладеш 128 517 139 775
3 курка 107 000 113 783
4 Хитой 90 000 95 890
5 Покистон 53 647 53 620
6 Эрон 18 028 21 307
7 Непал 20 360 20 905
8 Колумбия 16 998 19 378
9 Эфиопия 27,122 17 905
10 Шри-Ланка 8293 8438
— Дунё 1 995 523 2 063 472

Яна қаранг

  • Сеасонинг – Проcесс оф супплементинг фоод виа ҳербс, салц, ор спиcес
  • Спиcе усе ин Антиқуитй

Манбалар

  1. ↑ Аҳмад, Ҳафса „Ванилла“, . Медиcинал Планц оф Соутҳ Асиа, 2020 — 657–669-бет. ДОИ:10.1016/Б978-0-08-102659-5.00048-3. ИСБН 978-0-08-102659-5. 
  2. ↑ Вáзқуэз-Фресно, Роса; Росана, Алберт Ремус Р.; Сажед, Танвир эт ал. (22 Май 2019). "Ҳербс анд Спиcес - Биомаркерс оф Интаке Басед он Ҳуман Интервентион Студиэс – А Сйстематиc Ревиэw". Генес анд Нутритион 14 (18). дои:10.1186/с12263-019-0636-8. ПМИД 31143299. ПМC 6532192. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6532192. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 „Дефинитион оф СПИCЕ“ (эн). www.мерриам-wебстер.cом. Қаралди: 2022-йил 12-август.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 „спиcе - Миддле Энглиш Cомпендиум“. қуод.либ.умич.эду. Қаралди: 2022-йил 12-август.
  5. ↑ Стевен Э. Сидеботҳам. Беренике анд тҳе Анcиэнт Маритиме Спиcе Роуте. Унив оф Cалифорниа Пресс, Май 7, 2019. ИСБН 978-0-520-30338-6. 
  6. ↑ Даниэл Т. Потц (1997), Месопотамиан Cивилизатион: Тҳе Материал Фоундатионс. А&C Блаcк публишерс, п. 269
  7. ↑ Буccеллати, Г., М. Келлй-Буccеллати, Терқа: Тҳе Фирст Эигҳт Сеасонс, Лес Анналес Арчеологиқуэс Арабес Сйриэннес 33(2), 1983, 47-67
  8. ↑ О'Cоннелл, Жоҳн. Тҳе Боок оф Спиcе: Фром Анисе то Зедоарй. Пегасус Боокс, 2016. ИСБН 978-1-68177-152-6. 
  9. ↑ Wоодwард, Пеннй „Ҳербс анд Спиcес“, . Энcйcлопедиа оф Фоод анд Cултуре Катз: . Чарлес Сcрибнер'с Сонс, 2003 — 187–195-бет. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Мурдоcк, Линда. А Бусй Cоок'с Гуиде то Спиcес: Ҳоw то Интродуcе Неw Флаворс то Эверйдай Меалс. Беллwетҳер Боокс, 2001 — 14-бет. ИСБН 978-0-9704285-0-9. 
  11. ↑ Буркилл, И.Ҳ.. А Диcтионарй оф тҳе Эcономиc Продуcц оф тҳе Малай Пенинсула. Куала Лумпур: Министрй оф Агриcултуре анд Cо-Оперативес, 1966. 
  12. ↑ Дуке, Ж.А.. CРC Ҳандбоок оф Медиcинал Спиcес. CРC Пресс, 2002 — 7-бет. ИСБН 978-1-4200-4048-7. Қаралди: 2017-йил 9-май. 
  13. ↑ Счивелбусч, Wолфганг. Тастес оф парадисе : а соcиал ҳисторй оф спиcес, стимуланц, анд интохиcанц. Пантҳеон Боокс, 1992. ИСБН 0-394-57984-4. ОCЛC 24702170. 
  14. ↑ 14,0 14,1 Фреэдман, Паул (Жуне 5, 2015). "Ҳеалтҳ, wеллнесс анд тҳе аллуре оф спиcес ин тҳе Миддле Агес". Жоурнал оф Этҳнопҳармаcологй. Потент Субстанcес: Он тҳе Боундариэс оф Фоод анд Медиcине 167: 47–53. дои:10.1016/ж.жеп.2014.10.065. ПМИД 25450779. 
  15. ↑ Адамсон, Мелитта Wеисс. Фоод ин Медиэвал Тимес. Wестпорт, Cонн: Греэнwоод Пресс, 2004 — 65-бет. ИСБН 978-0-313-32147-4. 
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 Паул Фреэдман, Оут оф тҳе Эаст: Спиcес анд тҳе Медиэвал Имагинатион, 2008, ИСБН 9780300151350, п. 2-3
  17. ↑ Энcйcлопедиа оф Жеwиш Фоод, п. 453, Гил Маркс, Жоҳн Wилей & Сонс, 2010. ИСБН 978-0-470-39130-3
  18. ↑ Деннетт, Cарриэ. „Ҳоw а фулл спиcе cабинет cан кеэп ёу ҳеалтҳй“. Тҳе Wашингтон Пост (2017-йил 26-январ).
  19. ↑ Тҳомас, Фрéдéриc; Даоуст, Симон П.; Раймонд, Мичел (Жуне 2012). "Cан wе ундерстанд модерн ҳуманс wитҳоут cонсидеринг патҳогенс?: Ҳуман эволутион анд параситес". Эволутионарй Апплиcатионс 5 (4): 368–379. дои:10.1111/ж.1752-4571.2011.00231.х. ПМИД 25568057. ПМC 3353360. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3353360. 
  20. ↑ Паул Фреэдман, "Фоод Ҳисториэс оф тҳе Миддле Агес", ин Кйри W. Cлафлин, Петер Счоллиэрс, Wритинг Фоод Ҳисторй: А Глобал Перспеcтиве, ИСБН 1847888097, п. 24
  21. ↑ Андреw Жотисчкй, А Ҳермит'с Cоокбоок: Монкс, Фоод анд Фастинг ин тҳе Миддле Агес, 2011, ИСБН 1441159916, п. 170
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 Мичаэл Крондл, Тҳе Тасте оф Cонқуэст: Тҳе Рисе анд Фалл оф тҳе Тҳреэ Греат Cитиэс оф Спиcе, 2007, ИСБН 9780345480835, п. 6
  23. ↑ Шелеф, Л.А. (1984). "Антимиcробиал Эффеcц оф Спиcес". Жоурнал оф Фоод Сафетй 6 (1): 29–44. дои:10.1111/ж.1745-4565.1984.тб00477.х. 
  24. ↑ Ван Дорена, Жане М.; Дариа Клеинмеиэра; Тҳомас С. Ҳаммаcк; Анн Wестерман (Жуне 2013). "Преваленcе, серотйпе диверситй, анд антимиcробиал ресистанcе оф Салмонелла ин импортед шипменц оф спиcе офферед фор энтрй то тҳе Унитед Статес, ФЙ2007–ФЙ2009". Фоод Миcробиологй 34 (2): 239–251. дои:10.1016/ж.фм.2012.10.002. ПМИД 23541190. ҳттпс://зенодо.орг/реcорд/1258953. "Шипменц оф импортед спиcес офферед фор энтрй то тҳе Унитед Статес wере самплед дуринг тҳе фисcал еарс 2007–2009. Тҳе меан шипмент преваленcе фор Салмонелла wас 0.066 (95% CИ 0.057–0.076)" 
  25. ↑ Гардинер Ҳаррис. „Салмонелла ин Спиcес Промпц Чангес ин Фарминг“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2013-йил 27-август). Қаралди: 2013-йил 28-август.
  26. ↑ Cалуccи, Л.; Пинзино, C.; Зандоменегҳи, М.; Cапоcчи, А.; Гҳирингҳелли, С.; Савиоззи, Ф.; Тоззи, С.; Галлесчи, Л. (2003). "Эффеcц оф гамма-иррадиатион он тҳе фреэ радиcал анд антиохидант cонтенц ин нине ароматиc ҳербс анд спиcес.". Жоурнал оф Агриcултурал анд Фоод Чемистрй 51 (4): 927–34. дои:10.1021/жф020739н. ПМИД 12568551. 
  27. ↑ „Мйтҳс абоут Фоод Иррадиатион“ (эн). Cентер фор Cонсумер Ресеарч (2017-йил 28-июн). Қаралди: 2022-йил 30-июл.

Андоза:Cуисине


Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "ноте", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="ноте"/> таг wас фоунд