Ziyosfera

Akhtar Abdur Rahman

Акҳтар Абдур Раҳман (урдуча: اختر عبد الرحمن‎‎; 1924-йил 11-июн – 1988-йил 17-август) – Покистон армияси генерали, Хизматлараро разведка еттинчи бош директори (1979-1987), Штаб бошлиқлари қўмитаси бешинчи раиси (1987-1988)[2][3].

Акҳтар Абдур Раҳман
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 11-июн 1924-йил
Пешовар, Британия мустамлакасидаги Ҳиндистон[1]
Вафоти 17-август 1988-йил(1988-08-17)
(64 ёшда)
Бахавалпур, Покистон
Ўлим сабаби Самолёт ҳалокати
Турмуш ўртоғи Рашида Акҳтар Кҳан
Болалари Акбар Акҳтар Кҳан, Ҳумаюн Акҳтар Кҳан, Ҳароон Акҳтар Кҳан, Гҳази Акҳтар Кҳан
Алма матер Говернмент Cоллеге Университй Фаисалабад
Касби Генерал, зобит
Мукофотлари Ситара-э-Басалат
Ҳарбий хизматлари
Жанглари Иккинчи Ҳиндистон-Покистон уруши
Ҳиндистон — Покистон уруши
Афғон уруши (1979—1989)
Ҳиндистон-Покистон уруши

Ҳаёти

Акҳтар Абдур Раҳман 1924-йил 11-июнда Пешоварда истиқомат қилувчи пуштун миллатига мансуб оилада туғилган[4][2][5]. Унинг отаси Абдур Раҳман Кҳан шифокор бўлиб[1] ва ўғли 4 ёшлигида вафот этган. Отасининг вафотидан сўнг у онаси билан Панжобга кўчиб ўтган. Дастлаб Ҳиндистоннинг Химачалпрадеш штатидаги Шимла шаҳрида жойлашган Бишоп Cоттон мактабида ўқиган[6], кейинчалик 1941-йилда Говернмент Cоллеге Университйга ўқишга кирган. 1945-йилда фан ва статистика бўйича бакалавр даражасини[2], 1947-йилда эса иқтисодиёт бўйича магистр даражасини олган[7].

Ҳарбий фаолияти

Мартабага кўтарилиши

Дастлаб, Акҳтар Абдур Раҳман 1946-йилда Британия-Ҳинд армиясида хизмат қилган, орадан уч йил ўтиб, Покистон армиясига қўшилган ҳамда капитан лавозимига кўтарилган. Ҳиндистон ва Покистон Бўлиниш давридаги даҳшатли воқеаларга гувоҳ бўлганидан сўнг, Абдур Раҳман Ноwшера шаҳридаги Артиллерия мактабига ўқитувчи сифатида ишга кирган. Кейинчалик, Британия армияси билан пиёда қўшинларини ўқитиш курси учун танланган ва Буюк Британияга курсни тамомлаш учун хизмат сафарига юборилган. Покистонга қайтгач, Абдур Раҳман маёр лавозимига кўтарилиб, 1954-йилнинг апрелидан 1954-йилнинг октябрига қадар Шарқий Покистон армиясида ҳарбий маслаҳатчи сифатида ишлаган[8]. Абдур Раҳман 1956-йил апрел ойидан 1957-йил феврал ойига қадар штаб зобити сифатида Умумий жанговар штабга (инглизча: Генерал Ҳеадқуартерс ёки ГҲҚ) қайта кўчирилган. 1965-йилги Иккинчи Ҳиндистон-Покистон урушида фаол иштирок этиб, ИВ Корпусда операцион майдон зобити этиб тайинланган. 1965-йилги урушда Абдур Раҳман Лоҳор секторини мардларча ҳимоя қилган, бу эса уни подполковник унвонига кўтарилишига олиб келган, лекин Лоҳордаги артиллерия полкининг иккинчи қўмондони бўлиб қолган. 1965-йил сентябр ойидаги оташкесимдан кейин янги тайинланган подполковник Абдур Раҳман ўзининг 45-Филд Артиллерия полкига қўмондонлик қилиб, уни 1966-йил февралигаc қадар Сундра секторидаги урушга жойлаштирилган Покистон эгаллаган ҳудудларга олиб ўтган. Урушдан сўнг, Абдур Раҳман ИВ корпусда хизматда бўлган ҳолда полковник унвонига кўтарилган. Кейинчалик, бригадир унвонига ҳам тайинланиб, мамлакатнинг шимолий ҳудудларига ўтказилган ва у ерда Озод Кашмир урушида пиёдалар бригадасига қўмондонлик қилган[7].

1971-йилги Ҳиндистон-Покистон урушида, генерал-маёр лавозимига тайинланишидан олдин Абдур Раҳман яна ўзининг 45-Филд Артиллерия полкини Ҳуссаиниwала секторида жанг қилган, у ерда катта жасорат кўрсатиб, Қасар-и-Ҳинд қал’асида ғалабага эришган. Унинг 45-Филд Артиллерия полки кейинчалик Армиялар штаби томонидан Фатеҳ Қасар-и-Ҳинд 1971- жанговар унвони билан тақдирланган, Абдур Раҳман Ҳиндистоннинг Қаисер-э-Ҳинд қал’асини эгаллашда муҳим рол ўйнаган[9]. Кейинчалик, Абдур Раҳман икки юлдузли генерал унвони – генерал-маёр унвонига кўтарилиб, Муррайда жойлашган 12-пиёда дивизияси қўмондони (ГОC) бўлиб ҳам хизмат қилган. 12-пиёда дивизияси ГОC лавозимида генерал Абдур Раҳман Бош вазир Зулфикар Али Бхуттога жуда яқин деб ҳисобланар эди ва Бхутто 12-дивизион қўмондонлик идорасига ташриф буюрганида шахсан ўзи уни кутиб оларди[10][11]. Аҳтар 1977-йилги ҳарбий тўнтаришда иштирок этмаган ва Бош вазир Бхуттони ҳокимиятдан четлаштириш учун жорий этилган ҳарбий ҳолатга шахсий қарши чиққан. 1977-йилги ҳарбий тўнтаришдан олти ой ўтиб, Аҳтар икки йил давом этган Умумий штабдаги аджутант генерал лавозимига тайинланган. Шу вақт ичида генерал Абдур Раҳман Х Корпуснинг лейтенант-генерали Фаиз Али Чишти, генерал Зия ул-Ҳақнинг яқин ҳамкори, яширинча исёнкор бўлиб, мамлакатда ҳарбий тўнтариш қилишни режалаштирган фитнадан хабардор бўлган. 1979-йил бошларида Абдур Раҳман генерал Чиштидан қўнғироқ олиб, Чаклала ҳарбий округидаги (CМД) офисида учрашган. Бу учрашувда генерал Чишти унга генерал Зия ул-Ҳақни ағдаришга қаратилган фитнани айтиб берган ва унинг ёрдамини сўраган. Неwс Интернатионал разведка бўлимига кўра, Чишти Абдур Раҳман кўтарилмаганлиги сабабли бу таклифни қабул қилади, деб ўйлаган. Айниқса, фитна муваффақиятли амалга оширилгандан сўнг, у нафақат лавозимида кўтарилган, балки янги режимнинг устунларидан бирига айланади, деб ваъда қилинган. ГҲҚга қайтгач, генерал Абдур Раҳман генерал Зия ул-Ҳақ билан боғланиб, Зияга қарши фитнани фош қилган. 1979-йил июн ойида қарши тўнтариш фош қилинганидан сўнг, президент генерал Зия ул-Ҳақ генерал Абдур Раҳманни лейтенант генерал унвонига кўтариб, ИСИ бош директори лавозимига тайинлаган[7].

Совет-Афғон уруши

Совет Иттифоқи ўзининг армиясини Афғонистонга жойлаштирганида, Абдур Раҳман бошчилигидаги Покистоннинг энг юқори ҳарбий қўмондонлиги Совет Иттифоқининг кейинги нишони Покистон бўлиши мумкинлигига ишонган эди. Улар Покистоннинг стратегик жойлашуви ва Араб денгизидаги илиқ сув портларига эга эканлиги сабабли, келажакда босқинчилик учун асосий мақсад бўлиши мумкин деб ҳисоблади. Советларнинг Афғонистонни босиб олиши Покистон миллий хавфсизлигига таҳдид солаётганини ҳисобга олиб, Покистоннинг бош разведка агентлиги – ИСИ (Интер-Сервиcес Интеллигенcе), генерал Абдур Раҳман раҳбарлигида, афғон мужоҳидларига молиявий, ҳарбий ва стратегик ёрдам кўрсата бошлади. ИСИ Марказий разведка бошқармаси (CИА) ва Саудия Арабистонидан миллиардлаб долларлик ҳарбий ёрдам олди ва бу маблағлар афғон исёнчиларини тайёрлаш ва бошқаришда ишлатилди, мақсад Совет Иттифоқини мағлуб қилиш эди. Бу яширин операция „Сиклон операцияси“ деб номланиб, CИА томонидан маблағ ва қурол етказилган, ИСИ эса афғон мужоҳидларини тайёрлаб, уларни қўмондонлик қилган. Мужоҳидлар Советларга қарши партизан урушини олиб бориб, охир-оқибат Совет қўшинларининг Афғонистондан чиқиб кетишига сабаб бўлди. Шу вақт ичида генерал Абдур Раҳман АҚШдаги муҳим шахслар, жумладан CИА директори Wиллиам Ж. Cасей ва конгрессмен Чарлиэ Wилсон билан самарали ҳамкорлик алоқаларини ривожлантирди.

Генерал Абдур Раҳман ҳали ҳам ИСИ бошлиғи бўлганида, унинг Покистоннинг ядровий қурол дастурига таъсири ошади ва Абдур Раҳман ИСИни мамлакатнинг ички ва ташқи сиёсатига таъсир кўрсатадиган ташкилотга айлантириш учун қаттиқ меҳнат қилиб, ўз атрофида қатъиятли ҳамкасбларини тўплайди. Айнан унинг раҳбарлиги даврида ИСИ дунёдаги энг қудратли разведка агентликларидан бирига айланади. 1987-йилда Афғон урушидаги ажойиб ютуқлари ва Покистон ядровий дастурини ҳимоя қилгани учун генерал Абдур Раҳман ўз фаолиятининг энг юқори чўққисида бўлган ва тўрт юлдузли генерал унвонига кўтарилиб, Покистон Қуролли Кучларидаги энг юқори лавозим – Бирлашган штаб бошлиқлари қўмитаси раиси лавозимини эгалайди[7].

Вафоти

Генерал Акҳтар Абдур Раҳманнинг қабри

Акҳтар Абдур Раҳман 1988-йил 17-августда Покистоннинг олтинчи ва амалдаги президенти Муҳаммад Зиёул-Ҳақ, АҚШнинг Покистондаги элчиси Арнолд Леwис Рапҳел ва бошқа бир қатор юқори мартабали генераллар билан самолёт ҳалокати натижаси вафот этади. У Бахавалпур шаҳрига АҚШнинг М1 Абрамс танкини намойишини кўриш учун президент Муҳаммад Зиёул-Ҳақнинг Лоcкҳеэд C-130 Ҳерcулес самолётида ҳамроҳлик қилган[12]. Улар намойишдан сўнг, Бахавалпур аэропортидан Исломобод халқаро аэропортига учишлари керак бўлади. Самолётнинг ҳавога кўтарилиши муваффақиятли ўтади, бироқ парвознинг тахминан 2+1⁄2 дақиқасидан сўнг, назорат минораси самолёт билан алоқани йўқотиб қўяди. Самолётни ҳавода кўрган гувоҳларнинг айтишича, у нотекис учган ва бирдан бурун қисми билан пастга шўнғиб, ерга урилганда портлаб кетган[13]. Натижада, самолёт ичидаги 31 нафар йўловчининг барчаси ҳалок бўлган. Ҳалокатдан кўп ўтмай, сенат раиси Гҳулам Ишақ Кҳан президентлик лавозимини эгаллаб, радио ва телевидение орқали президент Муҳаммад Зиёул-Ҳақнинг вафот этганини эълон қилади. Турли давлат разведка хизматлари, жумладан АҚШ Марказий Разведка Бошқармаси, СССР Давлат хавфсизлик қўмитаси, Ҳиндистон РАW, Исроил Моссад ва Афғонистон КҲАД ёки бу тўртта разведка хизматлариининг Покистон армиясидаги мухолиф гуруҳлар билан биргаликдаги иттифоқи ушбу ҳодисада иштирок этгани ҳақида тахминлар мавжуд.

Кўп ўтмай, тергов қилиш учун махсус комиссия тузилади. У ҳалокатнинг энг эҳтимолий сабаби самолётда содир этилган саботаж ҳаракати эканлигини аниқлади. Шунингдек, йўловчилар ва экипажнинг ҳаракациз бўлиб қолишига сабаб бўлган заҳарли газлар чиқарилганини ҳам тахмин қилди, бу эса нега ёрдам сигналининг берилмаганини тушунтиради. Тергов тафсилотларига оид бошқа маълумотлар ҳақида ҳам тахминлар бор. Масалан, самолётда қора қути ўрнатилган бўлишига қарамай, у ҳалокатдан кейин топилмаган. Бугунги кунгача самолёт ҳалокатининг сабаби номаълум бўлиб қолмоқда ва бу кўплаб фитна назарияларига сабаб бўлган[14].

Оиласи

Акҳтар Абдур Раҳман 1951-йилда Рашида Акҳтар Кҳан исмли аёл билан турмуш қуради. Уларнинг Акбар Акҳтар Кҳан (1953), Ҳумаюн Акҳтар Кҳан (1955), Ҳароон Акҳтар Кҳан (1957) ва Гҳази Акҳтар Кҳан (1959) исмли фарзандлари бор.

Зиддиятлар

Порахўрлик айбловлари

Тҳе Неw Ёрк Тимес томонидан олиб борилган суриштирувлардан бирида генерал Акҳтар Абдур Раҳман, Покистон разведка агентлиги раҳбари сифатида афғон мужоҳидларини Совет Иттифоқига қарши курашишларини қўллаб-қувватлаш мақсадида АҚШ ҳамда бошқа мамлакатлардан миллиардлаб доллар маблағ ва бошқа ёрдамларни ўтказишга ёрдам бергани айтилган. Бундан ташқари ҳисоботда 1985-йилда унинг 3 ўғли номига Cредит Суиссе банкида ҳисоб рақами очилгани қайд этилган. Бир неча йил ўтиб, ушбу ҳисобда $3,7 миллион маблағ тўплангани кўрсатилган. Ушбу ҳисоботга изоҳ бериш сўрови билан боғланганида, унинг ўғиллари изоҳ беришдан бош тортишди. Кенжа ўғли Ғози Акҳтар Хон матнли хабарда ҳисоб рақамлар ҳақидаги маълумотлар „тўғри эмас“лигини ва „тахминий“ эканлигини таъкидлаб ўтган. Ушбу даъволар ҳанузгача тасдиқланмаган[15].

Мукофотлари

Нишан-э-Имтиаз

(Ҳарбий)

(Олий даражадаги орден)

Ҳилал-э-Имтиаз

(Ҳарбий)

(Олий даражадаги ярим ой)

Ситара-э-Басалат

(Олий хулқ юлдузи)

Тамгҳа-э-Имтиаз

(Ҳарбий)

(Олий даражадаги медал)

Тамгҳа-э-Диффа

(Генерал хизмат медали)

Ситара-э-Ҳарб 1965 уруши

(Уруш юлдузи 1965)

Ситара-э-Ҳарб 1971 уруши

(Уруш юлдузи 1971)

Тамгҳа-э-Жанг 1965 уруши

(Уруш медали 1965)

Тамгҳа-э-Жанг 1971 уруши

(Уруш медали 1971)

Пакистан Тамгҳа

(Покистон медали 1947)

Тамгҳа-э-Сад Саала Жашан-э-

Wиладат-э-Қуаид-э-Азам

(Муҳаммад Али Жинна таваллудининг 100 йиллиги)

Тамгҳа-э-Жамҳуриа

(Республика хотираси медали)

1956

Ҳижри Тамгҳа

(Ҳижри Медал)

1979

Акҳтар Абдур Раҳман ҳақида ёзилган китоблар

  • Фатеҳ бй Ҳароон-ур-Рашеэд
  • Силент солдиэр бй Моҳаммад Ёусаф
  • Тҳе Беар Трап бй Моҳаммад Ёусаф анд Марк Адкин
  • Чарлиэ Wилсонъс Wар бй Георге Cриле
  • Гҳост Wарс бй Стеве Cолл
  • А Cасе оф Эхплодинг Мангўс Моҳаммад Ҳаниф
  • Профилес оф Интеллигенcе бй Бригадиэр Сед А. И. Тирмизи

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Ген Акҳтар Абдул Раҳман, тҳе ман беҳинд тҳе Совиэт дефеат ин Афгҳанистан“ (2019-йил 17-август).
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Стафф репорт. „Генерал Акҳтар Абдул Реҳман (Шаҳеэд)“ (2010-йил 17-август). 2013-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 13-сентябр.
  3. ↑ Адамеc, Лудwиг W.. Ҳисториcал Диcтионарй оф Афгҳанистан, 4тҳ Ревисед, Сcареcроw, 2011 — 41-бет. ИСБН 978-0-8108-7815-0. 
  4. ↑ Раҳи, Арwин „Wҳй Афгҳанистан шоулд леаве Пакистани Паштунс алоне“ (эн-УС). Тҳе Эхпресс Трибуне (2020-йил 25-феврал). 2020-йил 3-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 26-июн.
  5. ↑ Шаҳ, Мариам. „Ан Унсунг Ҳеро оф Модерн Ҳисторй: Ген Акҳтар Абдур Реҳман“ (2012-йил 12-август). 2017-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 24-июн.
  6. ↑ Гҳуман, Жагмеэт Й. „Бишоп Cоттон Счоол Cелебратес Сесқуиcентенниал Амидст Муч Фанфаре“ (эн-УС). Ҳилл Пост (2009-йил 7-октябр). Қаралди: 2023-йил 25-апрел.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Кҳан, Салман. „Генерал Акҳтар Абдул Раҳман Шаҳеэд (1924–1988)“ (2012-йил 17-август). 2015-йил 5-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 13-сентябр.
  8. ↑ „Ҳумаюн Акҳтар Кҳан Генерал Акҳтар Абдур Реҳман ин 1955 ин Эаст Пакистан“ (2010-йил 11-август).
  9. ↑ Тҳе Баттле оф Ҳуссаиниwала анд Қаисер-И-Ҳинд: Тҳе 1971 …. 
  10. ↑ Бй Ҳумаюн Акҳтар Кҳан „Мажор Генерал Акҳтар Абдур Реҳман wитҳ Приме Министер Зулфиқар Али Бҳутто ин Мурреэ ин 1975“ (2006-йил 9-январ).
  11. ↑ Бй Ҳумаюн Акҳтар Кҳан „Генерал Зиа – ул – Ҳақ анд Мажор Генерал Акҳтар Абдур Реҳман wитҳ Зулфиқар Али Бҳутто ин Мурреэ, 1976“ (2006-йил 9-январ).
  12. ↑ Али, Назиҳа Сед. „Даwн инвестигатионс: Мйстерй стилл сурроундс Ген Зиа'с деатҳ, 30 еарс он“ (эн). ДАWН.CОМ. Исламабад: Даwн Неwспапер. Даwн Неwспапер (2018-йил 17-август). Қаралди: 2018-йил 17-август.
  13. ↑ Даwн инвестигатионс: Мйстерй стилл сурроундс Ген Зиаъс деатҳ, 30 еарс он
  14. ↑ Cроссетте, Барбара (Фалл 2005), „Wҳо Киллед Зиа?“, Wорлд Полиcй Жоурнал, ХХИИ (3)
  15. ↑ Жессе Друcкер, Бен Ҳуббард.. „Васт Леак Эхпосес Ҳоw Cредит Суиссе Сервед Стронгмен анд Спиэс“ (2022-йил 20-феврал). Қаралди: 2022-йил 20-феврал. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Akhtar_Abdur_Rahman" dan olindi