Ali ibn Makula

Абу Наср Али ибн Ҳибат Аллоҳ ибн Жаъфар ибн Аллакон ибн Муҳаммад ибн Дулаф ибн Абу Дулаф ал-Қосим ибн Иса ал-Ижлий (1030/31—1082/83), фамилияси Саъд ал-Мулк юқори даражада эътиборга сазовор бўлган араб муҳаддиси ва тарихчиси бўлиб, бир қанча асарлар ёзган. Шунингдек, Ибн Макула (арабча: ابن ماكولا‎‎) номи билан ҳам машҳур бўлган. Асосий асари исломий исмлар этимологияси ва орфографияси ҳақидаги биографик-генеологик тарихга бағишланган Ал-Икмал номли асар эди.

Ҳаёти

Абу Наср ибн Макула Бағдод шаҳридан шимолда, Дажла дарёси бўйида жойлашган Укбара қишлоғида зодагон араб оиласида дунёга келган. Басра шаҳрининг бувайҳий ҳукмдори Жалол уд-Давланинг вазири бўлган Ҳибатиллоҳ ибн Макуланинг ўғли бўлган. Али ибн Макула ал-Амир ёки шаҳзода унвонини қўлга киритган. Мазкур унвон эҳтимол ўз ҳуқуқига кўра ёки машҳур аждоди Абу Дулаф эл-Ижжига нисбатан берилган бўлиши мумкин. Унинг оиласи дастлаб Эроннинг Ҳамадон ва Исфаҳон шаҳарлари ўртасида жойлашган Жарбозакондан келиб чиққан. Бироқ, амакиси Бағдодда муҳаддис ва қози бўлиб ишлаган. Шу сабабли Ибн Макула ушбу шаҳарда ўқишни бошлаган. Таълимни давом эттириб, Ироқ, Хуросон, Сурия, Миср ва Форс бўйлаб минтақавий таълим марказларига саёҳат қилган. Умрининг сўнгги йилларида Салжуқийлар империясининг маъмурий бошқарувидаги турли расмий лавозимларда фаолият юритган ва бир марта янги Аббосий халифа ал-Муқтадий ҳукмронлигини тан олдириш учун Бухорога юборилган элчилик гуруҳига раҳбарлик қилган.

Бир ривоятга кўра, Ибн Макула грамматик ал-Ахфаш ал-Асғар (ёки ал-Ахфаш Кичик) номидан вазир Абулҳасан Али ибн Исодан нафақа сўраб шахсан мурожаат қилган экан. Афтидан, бу сўров ғазаб билан рад этилган ва олим қашшоқликда қолган.

Ибн Макулага сўнгги суиқасд уюштирилиши ҳақидаги маълумотларда манбалар жой ва сана тафсилотлари бўйича турли фикрлар билдирилган. Афтидан, суиқасд ҳижрий 475-йилда (1082/83) ёки ҳижрий 479 (1086/87) йилларнинг бирида Хуросонга сафар чоғида ўзининг мамлук қўриқчилари томонидан ўлдирилган ва талон-тарож қилинган. Бу воқеа Гулистон устонидаги Журжонда, Хузистондаги Аҳвозда ёки Эрондаги Кирмон шаҳрида содир бўлган.

Адабиётлар

• Броcкелманн, Cарл. Ҳисторй оф тҳе Арабиc Wриттен Традитион Волуме 1. БРИЛЛ, 2016. ИСБН 978-90-04-32626-2. 
• Атҳīр (Ибн ал-), Абū ал-Ḥусайн 'Алī. Ал-Кāми фī ал-Та'рикҳ (Чрониcон Қуод Перфеcтиссимум Инсcрибитур.) (ар). Брилл, 1862. 
• Багҳдāдī (ал-), ал-Кҳатиб Абū Бакр Аḥмад ибн 'Алī. Таʾрīкҳ Багҳдāд (ар). Ал-Са’āдаҳ Пресс, 1931 — 80-бет. 
• Катҳīр (Ибн), Исмаил. Китāб ал-Бидāя Wа'л-Ниҳāя (ар). Риядҳ, 1966 — 18, 22, 24, 32, 46, 123-бет. 
• Кҳалликāн (Ибн), Аḥмад ибн Муḥаммад. Ибн Кҳалликāн'с Биограпҳиcал Диcтионарй (транслатион оф Wафайāт ал-А'йāн wа-Анбā' ал-Замāн). W.Ҳ. Аллен, 1843 — 248–250-бет. 
• Мāкūлā (ибн), 'Алī. Китāб ал-Икмāл, 1962 — 1–61-бет. 
• Мāкūлā (ибн), 'Алī. Таҳдҳīб мустамирр ал-аwҳāм : ʻалá дҳаwī ал-маʻрифаҳ wа-ūлī ал-афҳāм (ар). Дāр ал-Кутуб ал-ʻИлмīяҳ, 1990. 
• Тагҳрīбирдī (Ибн), Абū ал-Маḥāсин Йūсуф. ал-Нужūм ал-зāҳираҳ фī мулūк Миṣр wа-ал-Қāҳираҳ. Дāр ал-Кутуб ал-Миṣрīяҳ, 1956. 
• Вадет, Ж.-C . „Ибн Мāкūлā.“ Энcйcлопаэдиа оф Ислам, сеcонд эдитион. Эдитед бй: П. Беарман, Тҳ. Бианқуис, C. Э. Босwортҳ, Э. ван Донзел, W. П. Ҳеинричс. Брилл Онлине, 2016. Референcе. Жуне 7, 2016 ҳттп://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2/ибн-макула-СИМ_3280
• Йāқūт, Шиҳаб ал-Дīн 'Абд Аллāҳ ал-Ḥамаwī. Иршāд ал-Арīб алā Ма'рифат ал-Адīб (Яқут'с Диcтионарй оф Леарнед Мен), Одабāʾ. Брилл, 1927 — 435–40-бет. 
• ал-Зириклī, Кҳайр ал-Дīн. Ал-Аʻлāм, қāмūс тарāжим ли-ашҳар ал-рижāл wа-ал-нисāъ мин ал-ʻАраб wа-ал-мустаʻрибīн wа-ал-мусташриқīн, 17 (ар), Дāр ал-ʻИлм лил-Малāйīн, 2007.