Ziyosfera

Altun Kupri

Алтун Купри (арабча: التون كوبري‎‎[3], туркча: Алтıнкöпрü[4], курдча: پردێ[5][6]) Ироқнинг Киркук муҳофазотидаги шаҳарча. Аҳолиси асосан туркманлар. Араблар ва курдлар камчилик аҳолини ташкил қилади[7][8][9]. Шаҳарча Кичик Заб соҳилида ва Эрбил – Киркук йўлида жойлашган[10][11]. Шаҳарча „ўзига хос стратегик аҳамиятга эга“ деб таърифланади ва баҳсли ҳудуд ҳисобланади[12][13].

Алтун Купри
Шаҳарча
Skyline of Altun Kupri
Мамлакат Ироқ
Муҳофазот Киркук муҳофазоти
Туман Дибис тумани
Маркази баландлиги 284[2] м
Аҳолиси
 (2013)
 9,275[1]
Алтун Купридаги Туркменели ёдгорлиги харитаси.
Алтун Купрининг маҳаллий аҳолиси миллий туркман либосларида.

Этимологияси

Алтун Купри Ироқ туркманларининг стандарт туркчасида „алтун кöпрü“ сўзининг кўриниши бўлиб, ўзбекчада „Олтин ко'прик“ маъносини англатади[4]. Шаҳар номи ҳақида турли хил назариялар мавжуд. Баъзилар „Олтин ко'прик“ деганда шу номдаги турк ёки курд аёлни назарда туца, бошқалар бу шаҳар ва ундаги кўприкдан ўтган ҳамда Мосул ва Бағдод ўртасидаги йўлда қатнаган турли карвонларни назарда тутади, деб ҳисоблашади[14].

Тарихи

Усмонли султони Мурод ИВ шаҳарда иккита кўприк қурдириб, шаҳарнинг аҳамиятини оширди. Унга кўплаб эвропалик саёҳатчилар ташриф буюришган ва манзаралари билан машҳур бўлган[14].

18-аср охирига келиб Алтун Куприда 400 тадан 500 тагача хонадон бор эди. Мирзо Абу Толиб Хон 1799-йилда шаҳарга ташриф буюриб, уни деҳқончилик билан банд бўлган курдлар ва туркманлар аралаш яшайдиган катта қишлоқ деб таърифлаган. Қолаверса, Курдистон ва Бағдод ўртасида анжир, узум ва бошқа қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари савдоси маркази ҳам бўлган. Соранлик Муҳаммад Пошо (1813-1836) даврида ҳудуд шаҳарга айланди ва Бағдоддаги Усмонли ҳокимини ўз назоратини тан олишга мажбур қилди[15]. 1906-йилда шаҳарда 4000 киши яшаган[16]. Усмонлилар 1918-йилда шаҳарнинг тошдан қурилган машҳур кўприкларини бузиб ташлаб, унинг ўрнига замонавий темир конструксиялар ўрнатдилар[14].

1925-йилда шаҳар аҳолиси асосан туркманлар эди[17].

Шаҳарда Саддам даврида араблашув амалга оширилди ва шимолдаги қўзғолонларнинг Киркук томон ёйилишига қарши туриш учун шаҳар кучли ҳарбийлаштирилди[18].

1991-йилда Ироқ армияси томонидан Форс кўрфази уруши пайтидаги Алтун Купри қирғинида юздан ортиқ туркманлар ҳалок бўлган[19].

Демография

1947-йилги аҳолини рўйхатга олишда курдлар аҳолининг 70% қисмини ташкил этган бўлса, 1957-йилда 50% га камайган. 1965-йилги аҳолини рўйхатга олишда курдлар улуши 25,7% га камайиб, 1977-йилда яна 75,6% гача кўтарилган[20]. 2005-йилги сайловларда ДПАК Алтун Купри туманидан 80% овоз олган[21].

Манбалар

  1. ↑ „Wорлд Газеттеэр # Алтун купри“. 2013-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 19-сентябр.
  2. ↑ „Мапс, Wеатҳер, анд Аирпорц фор Алтун Кубри, Ирақ“. Фаллинграин.cом. Қаралди: 2019-йил 3-апрел.
  3. ↑ „تركمان العراق يحييون الذكرى الـ28 لمجزرة "ألتون كوبري"“. Анадолу Агенcй (2019-йил 28-март). Қаралди: 2020-йил 29-октябр.
  4. ↑ 4,0 4,1 Блаcкиэ, Чристина. Геограпҳиcал Этймологй: А Диcтионарй оф Плаcе-намес Гивинг Тҳеир Дериватионс (эн). Жоҳн Муррай, 1887-01-01. 
  5. ↑ „ناحیەی پردێ جارێكی دیكە ئاگر لە دەغڵودانی جوتیاران بەربوو“ (ку). Хелк.орг. 2019-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 21-декабр.
  6. ↑ „Пêşмерге: Ли Пирдê пêşмергеян êрîşêн дагиркеран тêк şикандин“ (ку). Рупелану.cом (2018-йил 20-октябр). Қаралди: 2019-йил 21-декабр.
  7. ↑ „Cлашес бетwеэн Курдиш анд Ирақи форcес неар Эрбил“. Тҳе Натионал Неwс (2017-йил 20-октябр). Қаралди: 2020-йил 29-октябр.
  8. ↑ „Ирақ афтер ИСИЛ: Киркук“. Қаралди: 2020-йил 26-октябр.
  9. ↑ „Репорт : Ирақ: Сеcуритй ситуатион анд интерналлй дисплаcед пеопле ин Киркук провинcе“. Ландинфо.но (2015-йил 1-июн). Қаралди: 2022-йил 9-март.
  10. ↑ „Алтун Купри тоwн, датед Жулй 1919 / Cаталог Реcорд Онлй“. Либрарй оф Cонгресс (1919). Қаралди: 2020-йил 29-октябр.
  11. ↑ „Киркук – Эрбил роад ре-опенс дайс афтер бридге маинтенанcе“. Курдистан24 (2019-йил 8-апрел). Қаралди: 2020-йил 29-октябр.
  12. ↑ „Репорт: Алтун Купри тоwн сеизед фром Курдиш Пешмерга“. Ал Жазеэра (2017-йил 20-октябр). Қаралди: 2020-йил 29-октябр.
  13. ↑ Книгҳц, Мичаэл. „Киркук ин Транситион Cонфиденcе Буилдинг ин Нортҳерн Ирақ“. Полиcй Фоcус (2010), с. хи. 2020-йил 12-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 26-октябр.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 Лонгригг, С.Ҳ. (24 Април 2012). "Алти̊̊н (Алтūн) Кöпрü". Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Сеcонд Эдитион. дои:10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_0568. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2/алтин-алтун-копру-СИМ_0568. 
  15. ↑ Гҳалиб, Сабаҳ Абдуллаҳ (2011-10-13) (эн). Тҳе Эмергенcе оф Курдисм wитҳ Спеcиал Референcе то тҳе Тҳреэ Курдиш Эмиратес wитҳин тҳе Оттоман Эмпире 1800-1850. ҳттпс://оре.эхетер.аc.ук/репоситорй/ҳандле/10036/3676. 
  16. ↑ Расоул, Расоул Муҳаммед (2017). Ҳисторй оф Киркук фром тҳе Бегиннинг оф тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй унтил Беcоминг Парт оф тҳе Ирақи Монарчй ин 1925. Университй оф Эрфурт. пп. 6–7. ҳттпс://cоре.аc.ук/доwнлоад/пдф/224744195.пдф. 
  17. ↑ Қуэстион оф тҳе Фронтиэр бетwеэн Туркей анд Ирақ - Леагуэ оф Натионс, 1925 — 38-бет. 
  18. ↑ Книгҳц, Мичаэл. „Киркук ин Транситион Cонфиденcе Буилдинг ин Нортҳерн Ирақ“. Полиcй Фоcус (2010), с. 9. Қаралди: 2020-йил 26-октябр.
  19. ↑ „28 еарс он, Ирақ'с Киркук ремемберс Туркмен массаcре“. Анадолу Агенcй (2019-йил 27-март). Қаралди: 2020-йил 29-октябр.
  20. ↑ Иҳсан, Моҳаммад, Административе Чангес ин Киркук анд Диспутед Ареас ин Ирақ 1968-2003, 24–25-бет
  21. ↑ Кане, Сеан „Ирақ'с Диспутед Территориэс“ (2011). Қаралди: 2020-йил 24-октябр.
Викиомборда „Алтун Купри“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Altun_Kupri" dan olindi