An-Nosir Muhammad madrasasi
An-Nosir Muhammad madrasasi — Misrning Qohira tumanidagi Bayn al-Qasrayn mavzesida, Al-Muizz ko'chasida joylashgan tarixiy madrasa va maqbara. U mamluk sultoni An-Nosir Muhammad nomi bilan bog‘liq bo‘lib, uning qurilishi 1294–1295-yillarda sulton An-Nosir Muhammadning birinchi va ikkinchi hukmronlik davrlari oralig‘ida taxtga o‘tirgan sulton Al-Odil Kitbugʻa davrida boshlangan[1][2]. An-Nosir Muhammad 1299-yilda taxtga qaytgach, 1303-yilda qurilish to‘liq yakunlanguniga qadar unga rahbarlik qilgan[2]. Ushbu majmua qadimiyroq Qalovun majmuasi va keyinroq qurilgan Sulton Barquq madrasasi yaqinida joylashgan.
مدرسة الناصر محمد بن قلاوون | |
 Madrasaning umumiy ko‘rinishi | |
Xalqaro nomi |
Madrasa of al-Nasir Muhammad |
|---|---|
| Turi | Madrasa va maqbara |
| Asos solingan sanasi | 1295-yil |
| Asoschisi | Al-Odil Kitbugʻa va An-Nosir Muhammad ibn Qalovun |
| Manzili |
Al-Muizz ko'chasi, Bayn al-Qasrayn , , Qohira muhofazasi , 30°02′59″N 31°15′40″E / 30.049750°N 31.261063°E |
| Tili | Arab tili |
Tarixiy fon
An-Nosir Muhammad Misrning to‘qqizinchi mamluk sultoni, sulton Qalovunning kenja o‘g‘li bo‘lib, 1285–1341-yillarda yashagan. U uch marta — 1293–1294, 1299–1309 va 1309–1341-yillarda sulton sifatida taxtga o‘tirgan. 1293-yil dekabrida An-Nosir Muhammadning katta akasi sulton Al-Ashraf Xalil o‘ldirilgach, taxt 9 yashar An-Nosir Muhammadga qoladi. Uning dastlabki ikki hukmronligi davrida yosh bo‘lgani sababli davlatni amalda noib sultonlar va vazirlar boshqargan. Uchinchi hukmronligiga kelib esa An-Nosir Muhammad 24 yoshga to‘ladi va Mamluklar sultonligini to‘liq o‘z qo‘liga oladi. Bu davr hech qanday yirik ziddiyatlarsiz o‘tib, Misrda mamluklar qudratining eng yuqori cho‘qqisini belgilab berdi. Sulton kanallar, maydonlar, madrasalar va masjidlar kabi ko‘plab jamoat ishoratlarini amalga oshirdi.
Mazkur madrasa qurilishini 1294–1296-yillarda hukmronlik qilgan sulton Al-Odil Kitbug‘a boshlab bergan, biroq uning ikkinchi hukmronligi davrida An-Nosir Muhammad uni o‘z nazoratiga olib, oxiriga yetkazgan. Islom tarixchisi An-Novayriyning yozishicha, Al-Odil Kitbug‘a maqbara va namozxona-iyvonni qurdirgan, An-Nosir Muhammad esa binoning qolgan qismini tugatib, minora qo‘shgan[2]. Shuningdek, yana bir tarixchi Al-Maqriziyning xabar berishicha, Al-Odil Kitbug‘a binoni bitiklar tasmasigacha bo‘lgan qismigacha qurilishini boshqargan, qolgan qismini esa An-Nosir Muhammad bajargan[2]. Inshoot minora qo‘shilgan holda 1303-yilda rasman ochilgan[2][1]
An-Nosir Muhammad o‘z nomi bilan ataluvchi ushbu maqbaraga dafn etilmagan. U o‘limidan keyin amirlar o‘rtasidagi raqobat sababli tartibsizliklar kelib chiqishidan qo‘rqib, otasining maqbarasiga — Sulton Qalavun maqbarasiga maxfiy ravishda dafn qilinishini vasiyat qilgan.[2] Shunga qaramay, mazkur maqbara uning onasi Bint Sukbay va o‘g‘li Anukning qabri hisoblanadi.[3]
Meʼmorchiligi
Umumiy tavsif
An-Nosir Muhammad madrasasi Bayn al-Qasrayn mavzesida otasi sulton Qalavun va keyingi davr sultonlaridan biri Barquq maqbaralari majmualari yonida joylashgan. U g‘ishtdan bunyod etilgan bo‘lib, tashqi va ichki devorlari ganch o‘ymakorligi hamda bitiklar bilan bezatilgan. Fasoddagi yozuv An-Nosir Muhammad nomiga bitilgan, biroq oxirida asl poydevor qo‘yilgan sana — 1296-yil ko‘rsatilgan[2]. Bu shuni ko‘rsatadiki, An-Nosir Muhammad 1299-yilda taxtni qaytarib olgach, yozuvning ikkinchi qismini o‘zgartirmasdan, faqat Al-Odil Kitbug‘a nomini o‘ziga almashtirgan[2].
Madrasa Qohirada sunniy mazhablarining to‘rttasini ham o‘z ichiga olgan uchta madrasadan biridir[3]. Inshoot Misrdagi so‘nggi ganchdan yasalgan bo‘rtma naqshli va teshikchali bezaklarga ega bo‘lgan o‘ziga xos mehrobga ega[3]. Ushbu uslub Mo‘g‘ullar davridagi Elxoniylar hukmronligi ostida Tabriz, Eronda ishlab chiqarilgan ganch o‘ymakorligiga juda o‘xshab ketadi. Tarixchilar uning eronlik yoki tabrizlik ustalar tomonidan yasalganini taxmin qilishgan[2][1][4]. Mehrobdan tashqari, madrasaning ichki bezaklaridan juda oz qismigina saqlanib qolgan[1].
Gumbazli maqbara madrasadan asosiy kirish yo‘lagi orqali ajratilib, unga shu yo‘lakdan kiriladi[3]. Asosiy kirish yo‘lagi bo‘ylab madrasa va maqbarani o‘zaro vizual bog‘lab turuvchi derazalar mavjud.[3] Ushbu reja qo‘shni joylashgan sulton Qalavun majmuasining tuzilishiga juda o‘xshaydi. Maqbaraning gumbazi 1870-yilda qulab tushgan va qayta tiklanmagan, hozirda faqat [gumbaz barabani saqlanib qolgan. Gumbaz o‘rnini oddiy yog‘och tom qoplab turibdi.
Kirish qismi (portal)
An-Nosir Muhammad madrasasining eng o‘ziga xos jihati — 1291-yilda salibchilarga qarshi kurashda Al-Ashraf Xalil g‘alaba qozongach, Akkra shahridagi cherkovdan keltirilgan gotik uslubdagi marmar portalidir[2]. Cherkovning aniq qaysi biri ekanligi bo‘yicha bahslar mavjud: ba'zi manbalar uni Akkradagi Avliyof Andrey cherkovi, boshqalari esa Avliyo Agnes cherkovi yoki Avliyo Ioann cho‘mdiruvchi cherkovi deb ataydi[5][6][7]. O‘rta asrlar musulmon tarixchisi Al-Maqriziyning yozishicha, jangdan so‘ng Xalil o‘z amiri ‘Alam ad-Din Sanjar ash-Shujo‘iy al-Mansuriyga shahar devorlarini buzish va cherkovlarini vayron qilishni buyurgan[8][9]. Amir darvoza vazifasini bajaruvchi ushbu portalga duch kelgach, uni to‘liqligicha Qohiraga ko‘chirtirishga qaror qiladi[8]. Portal Xalilning hukmronligi davrida ham, An-Nosir Muhammadning birinchi hukmronligi davrida ham amir qo‘lida qolgan, biroq sulton Al-Odil Kitbug‘a tomonidan tortib olinib, ushbu madrasaga o‘rnatilgan[8].
Portal "har ikki tomonida uchtadan ingichka ustunlar bo‘lgan uch qavatli chuqurlashtirilgan o‘tkir ravoqdan iborat"[2]. Kamar tepasiga "Alloh" so‘zi o‘yib yozilgan. Al-Maqrizi ushbu portal mahoratini yuqori baholab, shunday degan: "Uning darvozasi Odam bolalari yaratgan eng ajoyib narsalardan biridir, chunki u shakli jihatidan mukammal va yasalish mahorati yuksak bo‘lgan bir parcha oq marmardan yasalgan".[8] Qohiradagi boshqa masjid va madrasalarda ham diqqatga sazovor portallar mavjud bo‘lsa-da, bu darvoza musulmonlarning salibchilar ustidan qozongan g‘alabasining ramziy trofeyi sifatida katta tarixiy ahamiyatga ega.
Minora
Minoraning pastki to‘g‘ri burchakli qismidagi nafis va bezatilgan ganch naqshlari madrasaga o‘ziga xos ko‘rk bag‘ishlaydi. Bu Qohirada saqlanib qolgan yagona ganch minoralardan biri bo‘lib, medalyonlar, kildasimon kiyimniqoblar (nisha) hamda geometrik va o‘simlik naqshlari bilan bezatilgan[2]. Medalyonlar Fotimiylar va Ayyubiylar davri bezaklariga o‘xshab ketadi. Quyi dekorativ arkada bo‘ylab kufiy yozuvi, to‘g‘ri burchakli qismning tepasida esa suls yozuvida yirik yozuv joylashgan[2]. Ba'zi tarixchilar ganch ishlarining sifati bu yerda mag‘riblik yoki andaluslik ustalarning ishtirok etganidan darak berishini ta'kidlashgan[1][4].
Minoraning yana bir g‘ayrioddiy jihati shundaki, u bevosita kirish portali va asosiy kirish yo‘lagi ustiga qurilgan bo‘lib, bu mustahkamlikni ta'minlash uchun minoralarni kirish joyidan alohida tayanch ustunlarga o‘rnatadigan mamluk me'morchiligi uchun kamdan-kam uchraydigan holatdir[2].
Faqatgina pastki to‘g‘ri burchakli qism asl nusxa bo‘lib, uning ikkinchi qavati katta ehtimol bilan Burjiylar tomonidan qo‘shilgan[2]. Uning sakkiz qirrali o‘qi va kildasimon ravoqlari atrofiga yashil shisha yoki keramika elementlari o‘rnatilgan[2]. Yuqori qismi esa katta ehtimol bilan Usmoniylar davriga to‘g‘ri keladi[2].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Williams, Caroline. Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide, 7th, Cairo: The American University in Cairo Press, 2018 — 225–226-bet. .
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 Behren-Abouseif. Cairo of the Mamluks: A History of its Architecture and its Culture. I. B. Tauris & Co Ltd, 2007 — 152–156-bet.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 „Madrasa wa-Qubbat al-Nasir Muhammad ibn Qalavun“. ArchNet Digital Library. Massachusetts Institute of Technology. Qaraldi: 2011-yil 8-mart.
- ↑ 4,0 4,1 O'Kane, Bernard. The Mosques of Egypt. Cairo: The American University in Cairo Press, 2016 — 66–70-bet.
- ↑ Sárközi, Júlia „The Impact of the Crusades on the Architecture of Cairo“, . Bridge of Civilizations: The Near East and Europe c. 1100–1300 (en). Archaeopress Publishing Ltd, 2020 — 172-bet. ISBN 978-1-78969-328-7.
- ↑ Mayer, Wolgang „The Madrasa of Sultan al-Nasir Muhammad: the Portal“, . A future for the past: restorations in Islamic Cairo 1973-2004 (en). Mainz: Verlag Philipp Von Zabern, 2007 — 95–98-bet.
- ↑ Jacoby, David „Society, Culture, and the Arts in Crusader Acre“, . France and the Holy Land: Frankish Culture at the End of the Crusades (en). JHU Press, 2004 — 133-bet. ISBN 978-0-8018-7823-7.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 „Madrasa of Al-Nasir Muhammad“. Al-Maqrizi (2009). Qaraldi: 2011-yil 8-mart.[sayt ishlamaydi]
- ↑ Steenbergen, Jo Van „Ritual, Politics, and the City in Mamluk Cairo: The Bayn al-Qasrayn as a Mamluk 'lieu de mémoire', 1250-1382“, . Court Ceremonies and Rituals of Power in Byzantium and the Medieval Mediterranean: Comparative Perspectives (en). Brill, 2013 — 255-bet. ISBN 978-90-04-25815-0.
Havolalar
Vikiomborda „Madrasa of al-Nasir Muhammad“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.