Anglo-Misr Sudani
Англо-Миср Судани — 1899-йилдан 1956-йилгача Миср ва Буюк Британия кондоминиуми (я’ни қўшма бошқаруви) бўлган ҳудуд.
| Англо-Миср Судани арабча: السودان الأنجلو مصري ас-Сūдāн ал-Инглīзī ал-Маṣрī Кондоминиум | |||||||||
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
 Яшил: Англия-Миср Судани Оч яшил: 1919-йилда Италян Ливияси ҳудудига берилган ҳудуди Тўқ кулранг: Миср ва Буюк Британия | |||||||||
| Пойтахти | Хартум | ||||||||
| Тил(лар)и | Расмий тиллар • Инглиз тили • Араб тили Маҳаллий тиллар • Нубия тили • Бежа • Судан арабчаси • Нуэр • Динка • Дур • Шиллук | ||||||||
| Дини | Асосан: • Суннийлик Озчиликлар: • Христианлик • Африканинг анъанавий динлари | ||||||||
| Пул бирлиги | Миср фунти | ||||||||
| Тарихий эра | Британия империяси | ||||||||
| Майдони | 2,505,800 км² (1951) | ||||||||
| Аҳолиси | 8,079,800 (1951) | ||||||||
| Монархия | |||||||||
| - 1899–1901 (биринчи) | Виктория | ||||||||
| - 1952–1956 (охирги) | Елизавета ИИ | ||||||||
| Генерал-Губернатор | |||||||||
| - 1899–1916 (биринчи) | Режиналд Уингейт | ||||||||
| - 1954–1956 (охирги) | Нокс Ҳелм | ||||||||
| Бош вазир | |||||||||
| - 1952–1954 | Абд ул-Раҳмон ал-Маҳди | ||||||||
| - 1954–1956 | Исмоил ал-Азҳари | ||||||||
| Тарих | |||||||||
| - 1899-йил 19-июн | Ташкил топган | ||||||||
| - 1952-йил 22-октябр | Ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқи | ||||||||
| - 1956-йил 1-январ | Мустақиллик | ||||||||
_crowned.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
Миср билан иттифоқ
1820-йилда Миср волийси Муҳаммад Али Шимолий Суданни босиб олди. Бу минтақа қадимдан Миср билан тил, маданият, дин ва иқтисодий жиҳатдан ўхшашлик ва алоқаларга эга бўлиб, кўпинча Фиръавнлар давридан бери Миср ҳукмронлиги остига кириб чиқиб турган. Муҳаммад Али ўз ҳокимиятини кенгайтиришга фаол интилиб, Усмонли империяси таркибидан чиқишни ва Суданни ўз мулкига айлантиришни истаган. У ва унинг ворислари ҳукмронлиги даврида Миср ва Судан Нил водийсидаги “ягоналикни сақлаш” мақсадида ягона бутун давлат сифатида бошқарилган. Бу сиёсат сақлаб қолинди ва айниқса Исмоил Пошо даврида янада кучайтирилди, унинг ҳукмронлиги даврида Суданнинг қолган қисмининг катта қисми забт этилди.
Британия иштироки
1869-йилда Сувайш канали очилгач, Миср ва Суданнинг иқтисодий ҳамда стратегик аҳамияти сезиларли даражада ортди ва бу йирик давлатлар, хусусан Буюк Британиянинг э’тиборини тортди. Ўн йил ўтиб, 1879-йилда Исмоил пошо ҳукуматининг улкан ташқи қарзи уни лавозимидан четлатиш ва Товфиқни давлат раҳбари этиб тайинлаш учун баҳона бўлди. Товфиқнинг хорижий давлатлар ёрдамида ҳокимиятга келиши мисрлик ва суданлик миллатчиларни ғазаблантирди — улар мамлакат ишларида Европа ҳукуматлари ва савдогарларининг тобора кучайиб бораётган та’сиридан норози эдилар. Охир-оқибат Араби Пошо қўзғолонига сабаб бўлди. Товфиқ Буюк Британиядан ёрдам сўради. Британияликлар йирик порт шаҳар — Искандарияга ҳужум қилиб, сўнгра мамлакатга бостириб кирдилар. 1882-йилда британ қўшинлари Араби Пошо ҳукуматини ағдариб, Миср ва Суданнинг қолган қисмини ҳам забт этишни давом эттирдилар. Товфиқ ҳокимияти тикланганига қарамай, британияликлар аслида Миср ва Судан ишларига тобора кўпроқ аралаша бошладилар.
Маҳдийлар қўзғалони
Товфиқнинг Британия босқинига розилиги бутун Миср ва Суданда чидаб бўлмас ҳолат сифатида қабул қилинди. Британия қўшинларининг катта қисми Мисрнинг шимолида, жумладан Искандария, Қоҳира ва Сувайш канали ҳудудида тўпланган эди. Аммо Суданда қўшинлар кам бўлгани учун у ерда қўзғолон бошланди. Қўзғолонга ўзини маҳдий деб э’лон қилган Муҳаммад Аҳмад бошчилик қилди. Бу қўзғолон ҳам сиёсий, ҳам диний характерга эга эди. У инглизларни қувиб чиқаришни, ўрнатилган монархияни ағдаришни ва исломий ҳукумат тузишни истар эди. Муҳаммад Аҳмад аввало суданлик миллатчи бўлса-да, у мисрликларни ҳам ўз томонига оғдириб, Товфиқ ва британияликларга қарши чиқди. Қўзғолон ўз авжига 1885-йилда Хартумни эгаллаш ва британ генерали Чарлз Жорж Гордоннинг ўлими чоғида чиқди. Товфиқ ва Буюк Британия қўшинлари Суданнинг деярли барча ҳудудидан чиқиб кетишга мажбур бўлдилар ва Муҳаммад Аҳмад теократик давлат ўрнатди.
Муҳаммад Аҳмаднинг диний ҳукумати ан’анавий исломий ме’ёрларни жорий этди ва барча британияликлар Судан ҳамда Мисрдан қувиб чиқарилмагунча ҳарбий ҳаракатларни давом эттириш зарурлигини та’кидлади. У Хартум эгалланганидан олти ой ўтиб вафот этганига қарамай, Муҳаммад Аҳмаднинг чақириғи унинг вориси Абдуллоҳ ибн ас-Саид томонидан давом эттирилди. У 1887-йилда Эфиопияга бостириб кириб, Гондергача етиб борди ва 1889-йилда Шимолий Судан ҳамда Мисрнинг қолган қисмларига юриш қилди. Бу босқин Товфиқ томонидан тўхтатилди ва ҳарбий кучлар Эфиопиядан олиб чиқилди.
Англия-Миср кондоминиуми (1899—1956)
Маҳдийлар мағлубиятидан сўнг Товфиқнинг ўғли Аббос ИИ Ҳилмий ва британияликлар Судан устидан назоратни тиклашга қарор қилдилар. Бирлаштирилган англо-миср қўшинларига қўмондонлик қилган Г. Китченер 1896–1898-йилларда ҳарбий юришлар олиб борди. Китченер юришларининг чўққиси Омдурман жангига тўғри келди. Британия та’сири Мисрда расмий равишда маслаҳат берувчи сифатида кўрилган бўлса-да (аслида эса Буюк Британия бевосита бошқарувни амалга оширган), британияликлар Судан устидан ўз ролини расмий равишда мустаҳкамлашга талаб қўйдилар. Шу сабабли 1899-йилда шундай келишув қабул қилиндики, унга кўра Судан раҳбари этиб мисрлик генерал тайинланди ва унинг тайинланиши Буюк Британия билан келишилди. Аммо аслида британияликлар мисрлик ва суданлик миллатчиларни ёқтирмас эдилар, шу боис Судан амалда Британия империясининг колониясига айланган эди. “Бўлиб ташла ва ҳукмронлик қил” сиёсатига амал қилган ҳолда, британияликлар Муҳаммад Али Мисрий даврида бошланган Нил водийсини бирлаштириш жараёнини тўлиқ тўхтатишни ва ҳудудларнинг кейинги бирлашишига йўл қўймасликни истадилар.
Бу сиёсат Судан ҳудудида қўлланди. 1924-йилда мамлакат амалда икки қисмга бўлинди: асосан араб тили ҳукмрон бўлган мусулмонлар шимолда ва инглиз тили устувор бўлган анимистик-христианлар эса жанубда. 1910-йилда Ладо анклави ҳудуди Суданга қўшиб олинди.
Британиянинг узоқ давом этган босқини туфайли Мисрда норозилик тобора кучайиб борди. Миср ҳукумати Миср ва Суданни тенг ҳуқуқли ягона давлат сифатида бирлаштирмоқчи эди. 1914-йилда Мисрда Усмонли ҳукмронлиги расман тугаганидан сўнг, Ҳусайн Комил ўзини Миср ва Судан султони деб э’лон қилди, ундан кейин тахтга ўтирган унинг укаси Аҳмад Фуод И ҳам худди шундай унвондан фойдаланди. Ягона давлатни тузиш борасидаги қат’ият яна бир бор намоён бўлди — давлат “Миср ва Судан Қироллиги” деб қайта номланди, бироқ британияликлар бунга қаршилик кўрсатишда давом этдилар.
Қоҳира ҳукумати Суданнинг тўлиқ британча босиб олиниши билан рози бўлмагани натижасида, Судан мустақиллигига интилган ташкилотлар пайдо бўлди. Биринчи қадам сифатида 1924-йилда суданлик зобитлар гуруҳи бошчилигида “Оқ Байроқ Лигаси” номи билан танилган ташкилот тузилди. Гуруҳга Али Абдулатиф ва Абдул Фадил Алмаз раҳбарлик қилган.
Кондоминиумни бекор қилиниши ва мустақилликка йўл
1936-йилда Миср босқини тугатилганига (Сувайш канали зонаси бундан мустасно) қарамай, британияликлар ўз қўшинларини Суданда сақлаб қолган эдилар. Миср ҳукумати бир неча бор қўшма бошқарувни бекор қилишни, британия босқиннинг ноқонунийлигини та’кидлади, Форуқ И ни Миср ва Судан қироли сифатида тан олишни талаб қилди, бироқ британияликлар буни тан олишни истамадилар. Судандаги британия босқини фақат Мисрдаги Июл инқилоби натижасида тугатилди. Монархия ағдарилгач, давлат раҳбарлари этиб суданлик зобит оиласида вояга етган Муҳаммад Нажиб ва Мисрнинг Суданга бўлган да’воларидан воз кечибгина британия босқинига барҳам бериш мумкин, деб ҳисоблаган Жамол Абдул Носир сайландилар. Буюк Британиянинг да’волари Миср суверенитетига боғлиқ бўлгани учун, инқилобчилар уларнинг тактикасидан келиб чиқиб, британияликларда Судандан чиқиб кетишдан бошқа чора қолмайди, деган хулосага келдилар. 1954-йилда Буюк Британия ва Миср ҳукуматлари Суданнинг мустақиллигини тан олиш тўғрисида келишув имзоладилар. Британия–Миср келишуви асосида, 1956-йил 1-январдан бошлаб Судан суверен давлатга айланди, бу эса Миср билан 136 йиллик иттифоқ ва Буюк Британиянинг 55 йиллик бошқарувига якун ясади.