Aravonsoy
Аравонсой ёки Аравон (қирғизча: Аравансай/Аравансай) — Андижон вилоятидаги сой. Қорадарёнинг чап ирмоғи. Ўзбекистон ва Қирғизистон ҳудудидан оқиб ўтади. Шаҳрихонсой каналига қуйилади. Қирғизистон ҳудудидаги Қизилқўрғон ва Отяйлов тизмаларидан бошланади.
| Аравонсой | |
|---|---|
 Қуйи оқимидаги Аравонсой (Қулла қишлоғи) | |
| Тавсиф | |
| Узунлиги | 102 |
| Майдони | 1 960 км² |
| Сув сарфи | 7 м³/с |
| Сув оқими | |
| Бошланиши | Қизилқўрғон ва Отяйлов тизмаларидан |
| Жойлашуви | |
| Давлат | Ўзбекистон ва Қирғизистон |
Юқори оқимида (Акарт ирмоғи билан қўшилишдан олдин) дарё Гезарт деб аталади, кейин (Қирғизистон ирмоғи билан қўшилишдан олдин) — Чили номи билан аталади, Косчан ирмоғи билан қўшилишдан олдин — Ишкежан деб номланади[1].
Умумий тавсиф
Узунлиги 90 км. Тоғ ораликларида тор ва чуқур даралардан оқади. Қор ва муздан сув олади. Сув йиғадиган ҳавза майдони 464 км². Ҳавзасида умумий майдони 49,1 км бўлган 18 та нисбатан катта музликлар мавжуд. Ўртача йиллик сув сарфи 7 м³/сек. Йиллик сув сарфининг қарийб 1/3 қисми ер ости сувига тўғри келади. Март — сентабрда тўлиб бўлиб оқади. Вегетация даврида қарийб 80% сув суғоришга сарф бўлади. Таъминотнинг муҳим қисми қор ёки ер ости сувларидир (ер ости сувлари йиллик оқимнинг 1/3 қисмини ташкил қилади). Қуйи оқимида дарё музламайди, лекин ёзда у кўпинча суғориш учун сувнинг сарфланиши туфайли қурийди.
Дарё қими
Оқим Кичик-Олой тизмасидаги (Қирғизистон) Гезарт музлигидан тахминан 3950 м баландликда ҳосил бўлган. Тоғли қисмида тор ва чуқур даралар ҳосил қилади. Тоғли ҳудуддан ўтиб, Наукат ҳавзасида оқади. Бу ерда Чили Қирғиз ва Косчан ирмоқларини ўзлаштириб, Аравонсай номини олади. Кейин дарё кичик Кара-Чатйр тоғ тизмасини кесиб ўтади. Қоракўкту қишлоғи яқинида Данги канёнидан ўтади[2].
Бу ҳудуддаги Сайё водийси кенглигини 3 марта ўзгартиради, оҳактош массивларидан ўтганда қисқаради ва сланецларда кўпаяди. Қорачотирдан пастда дарё Фарғона водийси текислигида тугайди. Фарғона водийсида унинг оқими деярли тўлиқ айланма каналлар орқали суғоришга йўналтирилади. Жанубий Фарғона канали Лангар яқинидаги дарёни кесиб ўтади.
Аравонсойнинг қуйи оқими соҳилида Аравон шаҳарчаси жойлашган. Сўнгра Қирғизистон ва Ўзбекистон давлат чегарасини кесиб ўтиб, Андижон вилоятининг Асака туманига етиб боради. Бу ерда унинг сувларидан суғоришда ҳам фойдаланилади[1] Асака шаҳридан оқиб ўтиб, шимоли-шимоли-ғарбий томонга бурилади. Олтинкўл қишлоғидан ўтиб, Қорадарёга қуйилади.
Қулла ва Бешмурза қишлоқлари оралиғида Аравонсой дарёнинг тарихий йўналиши бўйлаб ётқизилган Шаҳрихонсой каналига қуйилади.
Йирик ирмоқлари: Қирғиз-Ота, Косчан, Агарт, Оқ-Добе.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Ильин 1959.
- ↑ "Сюрприз үңкүрү" (кй). Кыргызстандын Географиясы [Геограпҳй оф Кйргйзстан]. Бишкек. 2004. п. 318. ҳттпс://неw.биздин.кг/медиа/боокс/География_Кыргызстана.пдф.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил