Aydın Reis
Айдин Раис (1535-йилда вафот этган) – Усмонийлар империяси адмирали, испанлар орасида „Cачидиабло“, италянлар орасида эса „Cаccиадиаволо“ номи билан танилган[1].
Бошланғич йиллари
Айдин Реис турк миллатига мансуб бўлиб, Марказий Анадолу минтақасининг Қайсери шаҳридан бўлган. ХВ аср охирларида Айдин Кемал Раиснинг шогирди бўлган, Кемал Раис султон Боязид ИИ ҳукмронлиги даврида Усмонийлар империясининг энг муҳим денгизчиси эди. У Усмонийлар империясида капитан сифатида фаолият олиб борган. Кейинчалик Мисрда Мамлуклар давлати ҳукмронлиги остида хизмат қилган, 1511-йилда Кемал Раиснинг вафотидан сўнг Варвар қирғоқларига сузиб бориб, Оруç Реис қўшинларига қўшилган. Айдин Реис 1516-йилда Жазоирнинг эгаллаб олиниши билан боғлиқ урушда иштирок этган. 1518-йилда Оруç Реиснинг вафотидан сўнг, Оруçнинг акаси Хайриддин Барбаросса ўз ихтиёри билан султон Салим И нинг сузеренитетини қабул қилган. Шу сабабли Айдин Раис Усмонийлар хизматига қайтган[2].
Форментера жанги
ХВИ аср бошларида Испаниядаги сўнгги мустаҳкам Араб қал’аси Исабелла И томонидан ишғол этилгач, эски Ал-Андалус ҳудудларидаги баъзи мусулмонлар ва яҳудийларни хавфсиз жойларга кўчириш ва уларни янги ҳудудларга жойлаштириш Усмонийлар империясининг энг муҳим ҳаракатларидан бири эди. Айдин Раис ушбу лойиҳада иштирок этган ва 1529-йилда Салаҳ Раис билан ҳамкорликда мусулмонларни Испаниянинг шарқий қисмидаги Олива портидан Усмонийлар ҳудудларига кўчира бошлаган. Аммо испан флоти уларни таъқиб қилган. Шу сабабли Айдин Раис йўловчиларни Балеар оролларига туширган ва Форментера ороли яқинида испан флотига қарши жанг қилган. Ушбу жангда испан флоти мағлуб бўлган ва уларнинг қўмондони Родриго Портуондо ҳалок бўлган. Тарихий манбаларда Айдин Раиснинг кичик флоти Испаниянинг саккизта йирик жанговор кемасига қарши курашиб, уларни мағлуб қилгани ҳақида маълумотлар кам (Эрнле Брадфорд, „Тҳе Султанъс Адмирал“).
Ҳаётининг кейинги даври
Форментера жангидан сўнг султон Сулаймон Айдин Раисни мукофотлаш учун уни Константинополга чақирган. Хайриддин Барбаросса Усмонийлар флоти адмирали этиб тайинланганидан сўнг Айдин Раис Жазоирдаги флот қўмондони лавозимига кўтарилган. У 1534-йилда Туниснинг фатҳ этилишида иштирок этган. Айдин Раис 1535-йилда Бонеда (ҳозирги Анноба, Жазоир) табиий сабаблар билан вафот этган.