Ayt Ussa
Айт Усса (арабча: أيت اوسا) — Ғарбий Саҳро ва Марокашдаги йирик Адноний ва Қаҳтоний араб қабиласи. Айт Уссанинг аъзолари Саҳройилар бўлиб, Бану Ҳилал ва Бану Авсдан келиб чиққан[1][2][3]. Муҳаммад Сулаймон ат-Таййиб Айт Уссани араб қабиласи сифатида таснифлайди[4].
Ал-Мухтор ас-Суссий унинг келиб чиқиши ҳақида шундай деган:
"У ерда яшовчи, ҳозир Айт Усса номи билан танилган араб ҳилолий қабиласи машҳур сардорларга эга улуғ қабиладир"[5]. Улар таркибида араб ва барбар қабилалари бўлган Текна қабилаларининг бир тармоғидир[6].
Муҳаммад Сулаймон ат-Таййиб Текна қабиласидаги араб қабилаларини муҳокама қилар экан, шундай деган:
"У Мағрибдаги йирик араб қабилаларидан биридир… Такна қабиласи қабилаларга бўлинади: Аз-Зарқиюн, Айт Лаҳсан, Айт Жамел, Айт Усса, Ал-Аюқут, Айт Ибраҳим, Айт Масоуд, Айт Ҳамоу, Айт Саид, Лабидат"[7].
Қабила 50 000 аъзодан иборат. Айт Усса қабилалари Ҳасания араб тилида сўзлашади[8] ва мусулмон бўлиб, асосан моликий мазҳабига мансуб.
Баъзилар бу қабилани Бану Авс номи билан танилган ансорларга нисбат беради[9]. Ҳасан ибн Абдуллоҳ Афшил шундай деган:
"Айт Усса — ансор қабиласи бўлиб, аслида Арабистон яриморолидан, хусусан Мадинадан кўчиб келган муҳожирлардан тарқалган. Уларнинг аждодлари уч асосий насабни ўз ичига олади: Мусо ал-Ансорий, Яъқуб ал-Ансорий ва ал-Асоудий. Улар минтақага ХИИ ва ХИИИ асрларда келиб келишган"[10][11][12].
Насабшунос Муҳаммад бин ат-Таййиб ал-Бушиҳий шундай деган:
"Бу қабила бир нечта уруғлардан иборат бўлиб, уларнинг айримлари турли насабларга эга. Унинг баъзи уруғлари ҳилолий Қайсдан, бошқалари Оуссий ансорийлардан, яна бошқалари Мақилдан"[13].
Маҳаллий ёзма ҳужжатлар йўқлиги сабабли, оғзаки анъана Айт Усса қабиласининг (Бану Авсга мансублигини) келиб чиқишини (тасдиқлаш) учун ягона манба бўлиб қолмоқда[14][15].
Бироқ Айт Усса ҳақидаги жазоирлик илмий тадқиқотга кўра, Айт Уссанинг дастлабки аъзолари ансорлардан бўлган араблар эканлиги қайд этилади:
„Келиб чиқиш ривоятлари: Айт Усса қабиласининг шаклланиши бошланишига доир бизгача етиб келган илк ишора „Али“ ва „Анфалйс“ гуруҳларига, ҳамда „Идавтий“ ва „Айт Идр“нинг бир қисмига тааллуқлидир. Қабила айнан шу „асосий ядроси“дан вужудга келган бўлиб, бу гуруҳларни „Мусо ал-Ансар“ ва „Яъқуб ал-Ансар“ ривоятлари орқали Ясриб (Мадинаи Мунаввара шаҳри) аҳолиси билан боғлайди. Бир котиб „Айт Усса бу ерга умавий халифаларидан бири Абдулмалик ибн Марвон замонида келган, ҳамда Мусо ибн Нусайр Айт Уссадан бўлиб, ундан ‘Анфалйс’ ва Саййид Яъқуб тарқалган“ деб тилга олади“[16].
Манбалар
- ↑ „Ла Трибу Аит Оусса“ (фр). Трибус ду Мароc.
- ↑ „Ресеарч он Аит Оусса“ (Арабиc).
- ↑ Гаудио, Аттилио. Саҳраwис (Френч). КАРТҲАЛА Эдитионс, Жануарй 1993. ИСБН 978-2-86537-411-3.
- ↑ „Энcйcлопедиа оф Араб Трибес боок“ (Арабиc).
- ↑ „Ал-Мукҳтар Ал-Сусси“ (Арабиc).
- ↑ „Cолумбиа Университй Либрариэс: Лес трибус де ла Ҳауте Мауританиэ“.
- ↑ „Энcйcлопедиа оф Араб Трибес боок“ (Арабиc).
- ↑ „Cолумбиа Университй Либрариэс: Лес трибус де ла Ҳауте Мауританиэ“.
- ↑ „Ресеарч он Аит Оусса“ (Арабиc). 2024-йил 7-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 21-май.
- ↑ „Ресеарч оф Аит Оусса“ (Арабиc).
- ↑ „Оригинс оф Аит Оусса“ (Арабиc).
- ↑ „Ресеарч оф Аит Оусса“ (Арабиc).
- ↑ „Ресеарч оф Аит Оусса“ (Арабиc).
- ↑ „Ресеарч он Аит Оусса“ (Арабиc). 2024-йил 7-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 21-май.
- ↑ „Ресеарч он Аит Оусса“ (Арабиc).
- ↑ „Алгериан студй он Аит Оусса“ (Арабиc).