Ayumaa
Ayumaa (abxazcha: aҩыmaa – burchakli arfa) – abxazlarning arfaga oʻxshash, tirnab chalinadigan qadimiy musiqa asbobi[1].
 | |
| Turi |
torli cholgʻu asboblari |
|---|---|
| Oʻxshash asboblar | |
|
Arfa | |
Uning uzunligi 700 mm, balandligi 500 mm boʻlib, u bir butun yogʻochdan yasaladi. Kosaning ichi oʻyilib, ustki qismiga yupqa qopqoq oʻrnatiladi. Ayumaa dastlab 14 ta ot yoli va dumidan tayyorlangan torlarga ega boʻlgan va ijrochi oʻz ovoziga joʻr qilish uchun ishlatgan. Bugungi kunda ayumaa qayta ishlanib, nona intervali kengligidagi xromatik tovushqatorga ega boʻlgan va unga 15 ta ipak tor tortilgan[2][3].
Kelib chiqishi
Gruziya olimlarining kuzatishlariga koʻra, arfaning abxazcha nomi ayumaa va uning „ikki qoʻlli“ degan maʼnoni bildirib, xuddi inson qoʻliga oʻxshashi taʼkidlab oʻtilgan[4]. Aynan shu xulosani abxaz musiqashunoslari, osetin va svanlar ham berishgan[5][6].
Abxaz arfasi 9, 11, 14 va hatto 18 torli boʻlishi mumkin edi, bu faqat abxaz xalq anʼanalari cholgʻu asboblarining doimiy hajmini bilmaganligini anglatadi, chunki ayumaa chalishning ijrochilik anʼanalari xalq orasida yaxshi oʻrganilmagan[7].
Abxaziyada hukmdorlarning saroy musiqachilariga tegishli boʻlgan arfalar butparastlarning ziyoratgohlarida sigʻinish bilan bogʻliq muqaddas narsalar sifatida saqlangan[8].
Anʼanaviy madaniyat
Ayumaa asosan rkestr joʻrligida ijro etiladigan cholgʻu boʻlib, uning sadosida tarixiy va harbiy qoʻshiqlar ijro etilgan.
Bunday cholgʻu asbobini marosimlarda ijro etilganda Abxaziyaga tashrif buyuruvchi yoshlarning eʼtiborini tortdi, uning ijrosida raqsga tushishdi, acharpin, ayumaa, ahymaa yoki apxyartsa[9] oʻynab zavqlanishdi.
Musiqiy guruhlar
Abxaziyada ayumaada kompozisiyalarni ijro etadigan koʻplab xalq cholgʻu ansambllari mavjud[10]. Eng mashhur „Gunda“ ansambli orkestrlarida xalq cholgʻu asboblari sanalgan ayumaadan foydalanishadi[11].
Galereya
Manbalar
- ↑ „Narodnыe muzыkalьnыe instrumentы Abxazii“. abhazia.pro. 2021-yil 15-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 15-aprel.
- ↑ I. A. Akbarov. Muzika lugʻati. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1987.
- ↑ I. A. Akbarov. Musiqa lugʻati. Toshkent: Oʻqituvchi nashriyoti, 1997 — 384-bet. ISBN 5-645-02422-2.
- ↑ Raxno Konstantin Yurьevich. Arfa Sыrdona: zakavkazskie paralleli // Izvestiya SOIGSI. — 2018. — S. 38–49.
- ↑ Zo^^z^bd Ebbbbb. Zb6b^d^d&o. 3. Ьb^Ь^bo ^¿fE^^dEd&o ЬoEd&obb Ь^zbbzshb ZdЬbЬdy. EbЬb^d&o ^¿¿bshzd^goЬ dshb^^bb^ooЬbshzoЬ. sh&o^oЬo: Ed@bod6d&5,. XXIII. 249-354. (na gruzin. yaz.), 1987..
- ↑ Xashba I.M.. Iz muzыkalьnoy kulьturы abxazov // Sovremennoe abxazskoe selo: Etnograficheskie ocherki., 1967 — 72-bet.
- ↑ Alborov F.Sh.. Muzыkalьnaya kulьtura osetin, Vladikavkaz, 2004 — 152-bet.
- ↑ Sanakoev M.P.. Nekotorыe voprosы istochnikovedeniya istorii osetinskogo naroda., Tsxinvali, 1979 — 99-bet.
- ↑ Ankvab Marina Fѐdorovna. Rolь traditsii gostepriimstva v narodnoy pedagogike abxazov // Istoricheskaya i sotsialьno-obrazovatelьnaya mыslь. — 2015. — T. 7, vыp. 6—2. — S. 226–231. — ISSN 2075-9908. Arxivirovano 17 aprel 2021 goda.
- ↑ „Achamgur i apxiartsa - vse, chto nujno detyam Xuapa“ (ru). Sputnik Abxaziya (2016-yil 17-may). 2021-yil 15-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 15-aprel.
- ↑ „"Sestrы nartov" otmetili yubiley: 40 let ansamblyu "Gunda"“ (ru). Sputnik Abxaziya (2017-yil 12-dekabr). 2021-yil 15-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 15-aprel.