Botir Doʻstum
Абдулрашид Дўстум (шунингдек, Ботир Дўстум номи билан машҳур; пуштуча: عبدالرشید دوستم; инглизча: Абдул Рашид Достум) — Афғонистоннинг атоқли ҳарбий ва сиёсий арбоби, Афғонистон Ислом Республикасининг собиқ биринчи вице-президенти (2014–2020), Афғонистон маршали (2020). У Афғонистондаги ўзбек жамоасининг норасмий етакчиси ва "Миллий исломий ҳаракат" (Жунбиш-и Милли) партиясининг асосчиси ҳисобланади.
Биографияси
Абдулрашид Дўстум 1954-йилда Афғонистоннинг шимолидаги Жузжон вилояти, Шибирғон шаҳри яқинидаги Хожа ду-коҳ қишлоғида туғилган. Унинг оиласи деҳқончилик билан шуғулланган. Ёшлигидан оғир меҳнат ва курашлар ичида улғайган Дўстум, кейинчалик мамлакат тарихидаги энг нуфузли генераллардан бирига айланди.
Ҳарбий фаолиятининг бошланиши
Дўстум ўз фаолиятини 1970-йилларда нефт ва газ конларини қўриқлаш хизматида оддий аскар сифатида бошлаган. 1978-йилги Савр инқилобидан сўнг, у ҳукумат қўшинлари сафида хизмат қилиб, тезда кўтарилди.
- 53-дивизия: У асосан ўзбеклардан ташкил топган 53-пиёда дивизиясини тузди. Ушбу бўлинма Афғонистоннинг шимолий ҳудудларида энг тартибли ва кучли ҳарбий тузилма сифатида танилган.
- Шимолий иттифоқ: 1990-йилларда Толибон ҳаракатига қарши курашиш учун Аҳмад Шоҳ Масъуд билан биргаликда "Шимолий иттифоқ"ни ташкил этган асосий раҳбарлардан бири бўлди.
Сиёсий фаолияти
Дўстум Афғонистон шимолида "Дўстумистон" деб аталувчи деярли мустақил маъмурий ҳудуд яратишга муваффақ бўлган. У ерда ўзининг валютаси, университети ва кучли армияси мавжуд эди.
- Вице-президентлик: 2014-йилда Ашраф Ғани ҳукумати даврида мамлакатнинг биринчи вице-президенти этиб сайланди.
- Маршал унвони: 2020-йилда Афғонистон тарихидаги учинчи шахс сифатида "Маршал" олий ҳарбий унвонига лойиқ кўрилди.
Ҳарбий унвонлар ва мукофотлар жадвали
| Унвон / Мукофот | Берилган йил | Изоҳ |
|---|---|---|
| Генерал-лейтенант | 1980-йиллар | Ҳарбий хизматлари учун |
| Афғонистон Қаҳрамони | 1986 | Шижоати учун берилган олий мукофот |
| Вице-президент | 2014 | Сиёсий сайловлар натижасида |
| Маршал | 2020 | Афғонистондаги олий ҳарбий унвон |
Шахсий ҳаёти ва қарашлари
Абдулрашид Дўстум ўзбек тили, маданияти ва санъатини ривожлантиришга катта ҳисса қўшган. Унинг саъй-ҳаракатлари билан Афғонистон конституциясида ўзбек тили учинчи расмий тил (минтақавий тил) сифатида тан олинган. У бир неча бор суиқасдлардан омон қолган ва "темир иродали инсон" сифатида таърифланади.
Ҳозирги ҳолати
2021-йил август ойида Кобул Толибон томонидан эгаллангач, маршал Дўстум ва унинг сафдошлари мамлакатни тарк этишга мажбур бўлишди. Ҳозирда у хорижда (Туркия ва Ўзбекистон каби давлатларда) бўлиб, Афғонистон миллий қаршилик кенгаши фаолиятида иштирок этмоқда.
Манбалар
1. Гиустоззи, Антонио. "Эмпирес оф Муд: Wарс анд Wарлордс ин Афгҳанистан".
2. Wиллиамс, Бриан Глйн. "Тҳе Ласт Wарлорд: Тҳе Лифе анд Легенд оф Достум, тҳе Афгҳан Wарриор Wҳо Лед УС Спеcиал Форcес то Топпле тҳе Талибан Региме".
3. "Маршал Абдул Рашид Достум: А биограпҳй". Ал Жазеэра, 2020.
4. "Тҳе рисе анд фалл оф Генерал Достум". ББC Неwс арчивес.
5. "Афгҳанистан: Тҳе wарлорд wҳо ҳелпс рун тҳе cоунтрй". Тҳе Гуардиан.
6. Рашид, Аҳмед. "Талибан: Милитант Ислам, Оил анд Фундаменталисм ин Cентрал Асиа".
7. "Достум промотед то Маршал". ТОЛО Неwс, 2020.
8. "Генерал Достум анд ҳис роле ин Нортҳерн Аллианcе". Ҳуман Ригҳц Wатч репорц.
9. "Тҳе Узбек леадер оф Афгҳанистан: Маршал Достум". Реутерс, 2021.
10. "Ҳисторй оф тҳе 53рд Дивисион анд тҳе Жумбиш партй". Жане'с Дефенcе Wеэклй.
11. "Достум'с политиcал жоурней фром Шибиргҳан то Кабул". Кабул Ноw.
12. "Интервиэw wитҳ Абдул Рашид Достум он Афгҳан пеаcе проcесс", 2019.
13. "Тҳе этҳниc политиcс оф Афгҳанистан анд тҳе роле оф Узбекс". Миддле Эаст Институте.
14. "Маршал Достум'с оффиcиал милитарй реcордс". Министрй оф Дефенсе, Афгҳанистан (Арчиве).
15. "Ага Кҳан Девелопмент Нетwорк: Прожеcц ин Достум-cонтроллед ареас".