Bouran

Боуран (ирл ирл. ва , /баʊрˈɑːн/, талаффуз вариантлари — боран, бауран, боиран) — Ирландия ва Шотландия танбури, одатда, анъанавий гал мусиқасининг ритмик жўрлиги учун, баъзида эса яккахон чалиш учун ишлатилади.

Чолғу асбоби диаметри 25-65 см (10-26 дюм), одатда 35-45 см (14-18 дюм)ни ташкил этади. Айлана кенглиги — 9-20 см (3,5-8 дюм). Танбурнинг бир томонига эчки териси тортилади (лекин замонавий ишлаб чиқаришда синтетик теридан ҳам, кенгуру териси каби янги материаллардан ҳам фойдаланилади). Иккинчи томон эса созанданинг қўли учун очиқ бўлиб, у товуш баландлиги ва тембрни бошқара олади. Ичкарида 1-2 тўсин бўлиши мумкин, лекин улар одатда профессионал асбобларга жойлаштирилмайди.

Созанда махсус бир ёки икки учи ҳам жиҳозланган таёқ ёки (кам ҳолларда) қўл билан чалади. Ирланд тилида таёқ cипин дейилади, инглизчада — типпер ёки беатер. Ҳозирги вақтда товушнинг маълум тембрларига эришиш учун ҳар хил турдаги махсус таёқчалар ҳам қўлланади.

Боуран мембранани созлаш ва тортиш учун махсус тизим билан жиҳозланиши мумкин. Чунки мембрана ҳаво намлигига таъсирчан. Мембрана намланган бўлса, ушбу тизим туфайли уни намликдан оптимал ҳолатга келтириб тортилиш мумкин, шунингдек, бошқа асбоб билан ўйнашда маълум бир оҳангга созланиши мумкин.

Боуран ирландлар, шотландлар ҳамда келтларнинг (Бретон, Галисия ва бошқалар) анъанавий мусиқачилари орасида, шунингдек, баъзи бошқа мусиқий услубларда кенг тарқалган. Боуранга ўхшаш чолғу асбоби корнуолларда ҳам бор бўлиб, у кроуди-кроун деб аталади. (корноулча: кродер кроген, инглизча: cроwдй-cраwн)

Тарихи

Чолғу асбобининг келиб чиқиши ҳақида бир нечта назария мавжуд:

Мусиқа асбоб Африкада пайдо бўлиб, Испания орқали Ирландияга кириб келган.
Асбоб Ўрта Осиёда пайдо бўлган ва Ирландияга келт муҳожирлари томонидан олиб келинган.
Боуран Ирландия қишлоқларида қишлоқ хўжалиги асбобини (дон элак) қайта ишлаш воситасида пайдо бўлган.
Боурандан 1603-йилги Ирландия исёнида Ирландия қўшинлари томонидан уруш тамбури сифатида фойдаланилган деган тахмин ҳам мавжуд. Бундан ташқари, боуранлар ҳарбий найчиларга ритмик ҳамроҳлик қилиш учун ишлатилган деган фикрлар ҳам йўқ эмас. Ушбу назарияга кўра, боуран эски ҳарбий барабанлардан келиб чиққан.

Маълумотларга қараганда, боуран халқ мусиқасида фақат ХХ асрнинг ўрталарида, анъанавий Ирландия мусиқасига қизиқиш уйғониши натижасида кенг қўлланила бошланди. Мусиқачи ва жамоат арбоби Шон ЎРиада (ирл.: Сеáн Ó Риада) ва унинг „Колтори Хуолон“ гуруҳи (ирл.: «Cеолтóирí Чуаланн») 1960-йилларда бу асбобдан фойдаланган. Кейинчалик, кўплаб Ирландия халқ уйғониш гуруҳлари ўзларининг чолғу асбобларига боуранни киритдилар (масалан, " Тҳе Чиэфтаинс ", „Тҳе Ботҳй Банд“, „Планхтй“).

Номланиши

"Бодрáн" сўзи гал тилида бир неча услубда талаффуз этилади ва ўзбек тилида шунга мос равишда бир нечта транскрипсияларига эга. „Бойран“ варианти Донегал талаффузига мос келади, мамлакат ғарбида „боран“, Ғарбий Коркда „бооран“, жанубий ҳудудларда „бауран“ талаффузига мос келади. Инглиз тилида сўзлашувчилари учун бу сўз хорижий сўз ҳисобланади, шунинг учун ягона талаффузи йўқ.

Гал тилининг ўзига хос орфографик хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда ўзбек тилида нотўғри транскрипсиялар — „бодран“, „боҳран“ ва шунга ўхшашлар, шунингдек, охирги бўғинга урғу берилган вариантлар учрайди. Уларнинг ҳеч бири тил меъёри сифатида қабул қилинмаган ва вақт ўтиши билан бу каби хатолар камайиб бормоқда.^{[манба керак]} .

Ҳаволалар

Миттлеман, Жош „Тҳе Бодҳрáн“. Cеолас Мусиc Пагес. 2011-йил 17-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 6-январ.
Жефф, Меаде „Тҳе Бодҳран Диариэс“ (деадлинк). Тҳе Ириш Пҳиладелпҳиа. 2006-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 5-январ. (Wайбаcк Мачине сайтида 2006-10-18 санасида архивланган)
Карсон, Кьяран „Карманный путеводитель по ирландской народной музыке“. 2012-йил 26-майда асл нусхадан архивланган. Глава о боуране.
ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20071118222708/ҳттп://аудио.тодайфм.cом/аудио/БодҳранДуэл.мп3 — Cонор Лёнс анд Ронан ЎСнодаигҳ баттле ит оут ливе он Тҳе Рай Д’Арcй Шоw, ин тҳе рун уп то тҳе Wорлд Бодҳран Чампионшипс 2007.