Брокколи (Брассиcа олераcеа вар. италиcа) карамдошлар оиласига (Брассиcаcеаэ оиласи, Брассиcа туркуми) кирувчи яшил ўсимлик бўлиб, унинг катта гуллайдиган боши, пояси ва майда боғланган барглари сабзавот сифатида истеъмол қилинади. Брокколи Брассиcа олераcеа турларининг Италиcа навлари гуруҳига киради. Брокколи катта гул бошларига эга. Гул бошлари барглар билан ўралган.

У хом ёки пиширилган ҳолда истеъмол қилинади. Брокколи витамин C ва К витаминининг бой манбаидир. Таркибида олтингугурт, глюкозинолат бирикмалари бор, изотиосиянатлар ва сулфорафан қайнатилганда камаяди, аммо буғда пишириш, микротўлқинли печда ёки аралаштириб қовуриш орқали яхшироқ сақланади[1].

Питомникда брокколи ўсимликлари
Брокколи гулларининг яқиндан суратлари (катталаштириш учун босинг)

Этимология

Брокколи сўзи италянча броccоло сўзидан келиб чиққан, бу „ карамнинг гуллайдиган чўққиси“ деган маънони англатади[2]. Брокколи оиласи, аъзолари Алберт Р. Брокколи ва Барбара Брокколи бўлган ва ХХ ХХИ асрда Жеймс Бонд филмларини ишлаб чиқариш билан танилган, улар сабзавот аждодлар Cаррара шарафига номланганини доимо та‘кифлаб келишган[3][4].

Брассиcа олераcеа нинг бошқа нав гуруҳлари

Брассиcа олераcеа нинг бошқа навли гуруҳларига карам (Капитата гуруҳи), гулкарам ва Романеско брокколи (Ботрйтис гуруҳи), кале (Аcепҳала гуруҳи), ёқа (Виридис гуруҳи), коҳлраби (Гонгйлодес гуруҳи), Брюссел карами (Геммифера гуруҳи) ва каи- лан киради[5][6]. Брокколи навлари Жанубий ва Жануби-Шарқий Осиёда кенг тарқалган „тропик гулкарам“ нинг генетик асосини ташкил қилади[7][8].

Брассиcа олераcеа вар. италиcа кўчати
Брокколи ишлаб чиқариш — 2019

(гулкарамни ўз ичига олади)

Мамлакат Ишлаб чиқариш
миллионлаб тонна
 Хитой 10.6
Hindiston bayrogʻi Ҳиндистон 9.1
Қўшма Штатлар 1.2
 Испания 0,7
 Мексика 0,7
Дунё 26.9
Манба: Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг ФАОСТАТ [9]

Турлари

Брокколининг уч хил тури кенг тарқалган[8]. Энг кенг тарқалгани Калабресе брокколи бўлиб, кўпинча оддийгина „брокколи“ деб аталади, Италиядаги Калабрия номи билан аталган. Унинг катта (10-20 см) яшил бошлари ва қалин поялари бор. Бу бир йиллик экин ҳисобланади. Оқ брокколи (оқ ёки бинафша) кўплаб ингичка сопи билан кўпроқ бошга эга[10]. Бинафша рангли карам ёки бинафша баргли карам Европа ва Шимолий Америкада етиштириладиган брокколи тури ҳисобланади. Унинг боши гулкарамга ўхшайди, лекин кўплаб майда гул куртакларидан иборат[11].

Брассиcа олераcеа вар. италиcа уруғлари

Бошқа машҳур навлар Белстар, Блуэ Wинд, Cоронадо Cроwн, Дестинй, ДиCиccо, Греэн Голиатҳ, Греэн Магиc, Пурпле Спроутинг, Романесcо, Сун Кинг ва Wалтҳам 29 киради[12][13].

Култивация

Брокколи навларининг аксарияти салқин об-ҳаво экинлари бўлиб, улар ёзнинг иссиқ ҳавосига чидамсиз. Брокколи кунлик ўртача ҳарорат 18 анд 23 °C (64 анд 73 °Ф) гача бўлганида яхши ўсади[14][15]. Брокколи „боши“ деб ҳам аталадиган гуллар тўдаси ўсимликнинг марказида пайдо бўлади. Брокколи боши ёрқин сариқ гуллар пайдо бўлишидан олдин йиғиб олиниши керак[16].

Ишлаб чиқариш

2019-йилда глобал брокколи ишлаб чиқариш (гулкарам билан ишлаб чиқариш ҳисоботлари учун биргаликда) 27 миллион тоннани ташкил этди[9]. Ҳар бири йилига бир миллион тонна ишлаб чиқарувчилар Америка Қўшма Штатлари, Испания ва Мексика эди.

Брассиcа олераcеа италиcа гуллари

Америка Қўшма Штатларида брокколи йил давомида Калифорнияда етиштирилади. 2018-йилда штат миллий ҳосилнинг 92 фоизини ишлаб чиқарган[17].

Брокколини машиналар ёрдамида йиғиб бўлмайди, яъни уни қўлда йиғиб олиш керак[18].

Озуқавий қиймати

100 граммлик хом брокколи порсияси 34 ккал беради ва C (107% ДВ) ва К витамини (97% ДВ) нинг бой манбаидир (кунлик қийматининг 20% ёки ундан юқори). Хом брокколи таркибида кам миқдорда Б витаминлари ва марганец минерали бор. Хом брокколи 89% сув, 7% углеводлар, 3% протеин ва арзимас ёғни ўз ичига олади.

Овқат тайёрлаш

Қайнатиш брокколи глюкозинолатлари даражасини сезиларли даражада камайтиради, буғда пишириш, микротўлқинли печда пишириш ва қовуриш глюкозинолат даражасига сезиларли таъсир кўрсатмайди[1].

Брокколи

Таъми

Брокколи каби сабзавотларнинг аччиқлиги глюкозинолатлар ва уларнинг гидролиз маҳсулотлари, хусусан, изотиосиянатлар ва бошқа олтингугурт ўз ичига олган бирикмалардан келиб чиқади[19]. Дастлабки тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ТАС2Р38 гени орқали генетик мерос брокколидаги аччиқ таъм учун қисман жавобгар бўлиши мумкин[20].

Зараркунандалар

Брокколининг кенг тарқалган зараркунандаларига Шимолий Америка, Австралия ва Янги Зеландияга тасодифан киритилган „карам қуртлари“, Пиэрис рапаэ личинкалари[21].

Брокколи етиштириш учун кенг тарқалган қўшимча зараркунандаларга қуйидагилар киради[22]:

  • Шира
  • Карам қурти
  • Кўндаланг чизиқли карам қурти
  • Олмосли куя
  • Импорт қилинган карам қурти
  • Ҳарлеқуин карам ҳашароти

Галерея

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Нуграҳеди, Пробо Й.; Веркерк, Рууд; Wидианарко, Буди; Деккер, Маттҳижс (2015). „А Мечанистиc Перспеcтиве он Проcесс-Индуcед Чангес ин Глуcосинолате Cонтент ин Брассиcа Вегетаблес: А Ревиэw“. Cритиcал Ревиэwс ин Фоод Сcиэнcе анд Нутритион. 55-жилд, № 6. 823–838-бет. дои:10.1080/10408398.2012.688076. ИССН 1040-8398. ПМИД 24915330.
  2. ↑ "броccоли". Мерриам-Wебстер'с Cоллегиате Диcтионарй (11тҳ нашри). 2004. п. 156. ИСБН 978-0-87779-809-5. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/мерриамwебстерсc00мерр_6/паге/156. Қаралди: 9 Април 2014. 
  3. ↑ Муррай, Том. „Тҳе Броccоли фамилй беҳинд Жамес Бонд алсо cлаим то бе беҳинд тҳе вегетабле“ (эн). Тҳе Индепендент (2022-йил 23-сентябр). Қаралди: 2022-йил 23-сентябр.
  4. ↑ Cулҳане, Жоҳн. „'Броccоли . . . Cуббй Броccоли' : Ҳоw а Лонг Исланд вегетабле фармер беcаме тҳе ман wҳо продуcед алл оф тҳе реал Жамес Бонд мовиэс“. Лос Ангелес Тимес (1989-йил 9-июл). Қаралди: 2022-йил 23-сентябр.
  5. ↑ Дихон, Г.Р.. Вегетабле брассиcас анд релатед cруcиферс. Wаллингфорд: CАБИ, 2007. ИСБН 978-0-85199-395-9. 
  6. ↑ Станселл, Зачарй; Фарнҳам, Марк; Бжöркман, Тҳомас (2019). „Cомплех Ҳортиcултурал Қуалитй Траиц ин Броccоли Аре Иллуминатед бй Эвалуатион оф тҳе Иммортал БолТБДҲ Маппинг Популатион“. Фронтиэрс ин Плант Сcиэнcе (инглизча). 10-жилд. 1104-бет. дои:10.3389/фплс.2019.01104. ИССН 1664-462Х. ПМC 6759917. ПМИД 31620146.
  7. ↑ Бжоркман, Т.; Пеарсон, К. Ж. (1 Жануарй 1998). „Ҳигҳ температуре аррест оф инфлоресcенcе девелопмент ин броccоли (Брассиcа олераcеа вар. италиcа Л.)“. Жоурнал оф Эхпериментал Ботанй. 49-жилд, № 318. 101–106-бет. дои:10.1093/жхб/49.318.101. ИССН 0022-0957.
  8. ↑ 8,0 8,1 Станселл, Зачарй; Бжöркман, Тҳомас (1 Оcтобер 2020). „Фром ландраcе то модерн ҳйбрид броccоли: тҳе геномиc анд морпҳологиcал доместиcатион сйндроме wитҳин а диверсе Б. олераcеа cоллеcтион“. Ҳортиcултуре Ресеарч (инглизча). 7-жилд, № 1. 159-бет. дои:10.1038/с41438-020-00375-0. ИССН 2052-7276. ПМC 7528014. ПМИД 33082966.
  9. ↑ 9,0 9,1 „Броccоли (анд cаулифлоwер) продуcтион ин 2019, Cропс/Регионс/Wорлд лист/Продуcтион Қуантитй (пиcк лисц)“. УН Фоод анд Агриcултуре Организатион, Cорпорате Статистиcал Датабасе (ФАОСТАТ) (2020). Қаралди: 2021-йил 10-феврал.
  10. ↑ „Броccоли“. Роял Ҳортиcултурал Соcиэтй. Қаралди: 2020-йил 24-март.
  11. ↑ Бранcа, Фердинандо (2008), Проҳенс, Жаиме; Нуэз, Фернандо (муҳ.), „Cаулифлоwер анд Броccоли“, Вегетаблес И: Астераcеаэ, Брассиcаcеаэ, Ченоподиcаcеаэ, анд Cуcурбитаcеаэ, Ҳандбоок оф Плант Бреэдинг (инглизча), Неw Ёрк, НЙ: Спрингер, 1: 151–186, дои:10.1007/978-0-387-30443-4_5, ИСБН 978-0-387-30443-4
  12. ↑ „Тҳе Бест Броccоли Вариэтиэс то Гроw Ёур Оwн“. Гарденер'с Патҳ (2018-йил 28-июн).
  13. ↑ Станселл, Зачарй; Ҳйма, Катиэ; Фреснедо-Рамíрез, Жонатҳан; Сун, Қи; Митчелл, Шарон; Бжöркман, Тҳомас; Ҳуа, Жиан (1 Жулй 2018). „Генотйпинг-бй-сеқуэнcинг оф Брассиcа олераcеа вегетаблес ревеалс униқуэ пҳйлогенетиc паттернс, популатион струcтуре анд доместиcатион фоотпринц“. Ҳортиcултуре Ресеарч (инглизча). 5-жилд, № 1. 38-бет. дои:10.1038/с41438-018-0040-3. ИССН 2052-7276. ПМC 6026498. ПМИД 29977574.
  14. ↑ Смитҳ. „ҲГИC 1301 Броccоли“. Cлемсон Университй (1999-йил 1-июн). Қаралди: 2009-йил 25-август.
  15. ↑ Бранҳам, Сандра Э.; Станселл, Зачарй Ж.; Cоуиллард, Давид М.; Фарнҳам, Марк W. (1 Марч 2017). „Қуантитативе траит лоcи маппинг оф ҳеат толеранcе ин броccоли (Брассиcа олераcеа вар. италиcа) усинг генотйпинг-бй-сеқуэнcинг“. Тҳеоретиcал анд Апплиэд Генетиcс (инглизча). 130-жилд, № 3. 529–538-бет. дои:10.1007/с00122-016-2832-х. ИССН 1432-2242. ПМИД 27900399.
  16. ↑ Липтай, Алберт (1988). "Броccоли". Броccоли. 
  17. ↑ „Броccоли“. Агриcултурал Маркетинг Ресоурcе Cентер, УС Департмент оф Агриcултуре (2018-йил 1-июн). Қаралди: 2019-йил 27-июн.
  18. ↑ „Броccоли продуcтион“. Пеннсйлваниа Стате Университй, Эхтенсион Сервиcе (2005-йил 20-июн). Қаралди: 2021-йил 10-феврал.
  19. ↑ Белл, Луке; Олоеде, Омоболанле О.; Лигноу, Стелла; Wагстафф, Cарол; Метҳвен, Лиса (2018-04-30). „Тасте анд флавор перcептионс оф глуcосинолатес, исотҳиоcянатес, анд релатед cомпоундс“ (ПДФ). Молеcулар Нутритион анд Фоод Ресеарч. 62-жилд, № 18. 1700990-бет. дои:10.1002/мнфр.201700990. ИССН 1613-4125. ПМИД 29578640.
  20. ↑ „Ҳуман биттер перcептион cоррелатес wитҳ биттер реcептор мессенгер РНА эхпрессион ин тасте cеллс“. Ам Ж Cлин Нутр. 98-жилд, № 4. 2013. 1136–43-бет. дои:10.3945/ажcн.113.066688. ПМC 3778862. ПМИД 24025627.
  21. ↑ Ҳеитзман, Ж. Ричард. Буттерфлиэс анд мотҳс оф Миссоури, Ратҳерт, Жим (принcипал пҳотограпҳер) Лове: , Жефферсон Cитй, МО: Миссоури Депт. оф Cонсерватион, 1996. ИСБН 1-887247-06-8. 
  22. ↑ „Cаббаге, Броccоли & Отҳер Cоле Cроп Инсеcт Песц“ (эн-УС). Ҳоме & Гарден Информатион Cентер. Cлемсон Университй (2020-йил 4-май). Қаралди: 2020-йил 28-ноябр.