Будаат, будагат (мўғ. Будаад, Будагад, Буудай) — мўғулларнинг Нирун тармоғига кирадиган қабилалардан бири. Ҳозирги вақтда хотогойтлар, сартуллар ва жанубий мўғуллардан ташкил топган этник гуруҳ.

Тарих

"Мўғулларнинг ҳикматли ривоятида" шундай дейилган: „Хабичи-Баатурнинг ўғли Менен-Тудун эди. Менен-Тудуннинг ўғли Харалдай. Харалдайнинг болалари Будагат қабиласининг асосчилари бўлди, улар аралаш бўтқани эслатгани, на оқсоқол, на бошлиқ бўлгани учун шундай ном олдилар“[1]. Баъзи тадқиқотчиларнинг фикрича, Хабичи-Баатур тахминан ХИ асрнинг бошларида яшаган. Буудай авлоди шу вақтда пайдо бўлган. Хабичи-Баатур Бодончар Боржигин уруғидан бўлганлиги сабабли унинг Будагат авлодлари ҳам Боржигин уруғининг тармоқларидан бири ҳисобланади[2].

ХИИ аср охирида маҳаллий мўғулларнинг Нирун гуруҳида бўлган Будагат ёки будаатлар, ХИИИ аср бошларида аллақачон Буюк Мўғул давлатининг марказий туменига кўчиб ўтган. „Йилномалар тўпламида“ бу қавм будат сифатида белгиланган. Будагатлар Чингизхоннинг тайчиутларга қарши курашида унинг тарафида бўлган, унга ёрдам берган ва ғалаба қозонган. ХВ-ХВИ асрларда. Ҳасар авлодлари ҳукмронлик қилган хорчинларнинг чап қанотидаги етти отокдан бири будачин (будаčин) бўлган[3]. Кўриниб турибдики, будачин будаачин сўзининг нотўғри ёзилиши. ХИ асрнинг биринчи ярмида маҳаллий мўғуллардан бўлган Будагат уруғининг авлодлари ўзига Буудай номини олди, замонавий ҳотогойт ва сартаулларнинг бир қисми эди. "Мўғулларнинг ҳикматли ривоятига" кўра, будаʻат этник номи будаа (будаг-а) сўзига -д (-д) аффиксини қўшиш орқали ҳосил қилинган — расм. Баъзан мўғул тилида будаа сўзи буудаи шаклини олади[2].

Замонавийлик

Ҳозирги вақтда Буудай уруғи номининг ташувчилари Мўғулистоннинг Завхон аймоғининг Тудевтей, Дорволжин, Завханмандал, Эрденехайрхан сомонларида қайд этилган[4]. Ички Мўғулистон ҳудудидаги жанубий мўғулларнинг таркибида Будагад уруғи[5][6] вакиллари яшайди.

Манбалар

  1. ↑ Wорд анд Суфfiх-Индех то Тҳе Сеcрет Ҳисторй оф тҳе Монголс, басед он тҳе Романизед трансcриптион оф Л. Лигети. Cомпилед бй Ҳ. Курибаяши анд Чоижинжаб // Тҳе Cентер фор Нортҳеаст Асиан Студиэс. Тҳо Ҳо Ку Университй. Сендаи, 2001. 954 п.
  2. ↑ 2,0 2,1 Очир А.. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов. Элиста: КИГИ РАН, 2016. ИСБН 978-5-903833-93-1. 
  3. ↑ Дарм-а. Алтан кüрдüн мингγан кегесüтü биčиг // Öбöр Монгγол-ун Арад-ун Кеблел-üн Қорий-а, 1987. 494 х.
  4. ↑ Тайжиуд Аюудайн Очир, Бесүд Жамбалдоржийн Сержеэ. Монголчуудин овгийн лавлах. Улаанбаатар, 1998. 67 х.
  5. ↑ Бüгüнüдеи Гонcуγ. Монгγул обуγ // Öбöр Монгγол-ун Соёл-ун Кеблел-üн Қория, 1993. 203 х. (на монголском язике)
  6. ↑ „蒙古姓氏溯源. 内蒙古. Монгол овог аймгууд“ (деадлинк). 2020-йил 27-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 4-январ. (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-11-27 санасида архивланган)