Buvayhiylar: Versiyalar orasidagi farq

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Buvayhiylar — Gʻarbiy Eron va Iroqda hukmronlik qilgan sulola (932 —1055). Asoschilari — akauka Ahmad, Hasan va Ali. Ularning otasi Buvayh (sulola nomi shuning ismidan olingan) Eron podshohi Bahrom Goʻr naslidan boʻlib, Daylam (Gilon viloyatining togʻli qismi)dagi jangari qavmlar sardori edi. Shu boisdan mazkur sulola vakillari "daylamiylar" deb ham atalgan. Buvayh 930 yil somoniylardan ajrab chiqib, ziyoriylarta qoʻshilgan. Ziyoriylar hukmdori Mardovij (928 —935) Buvayhning oʻgʻillaridan Alini Karaj shahriga voliy, Ahmad va Hasanni esa yirik harbiy qismlarga boshliq qilib tayinlagan. Soʻng, B. 932 —945 yillarda Arrajon, Nubinjon, Isfahon, Hamadon, Ray, Kirmon, Ahvoz, Sheroz shaharlarini bosib olganlar. Shunda Bagʻdod xalifasi AlMustakfiy Billoh (Abdulloh) (944— 946) akauka B.ni oʻzlari istilo qilgan viloyatlarga noib etib tayinlashga majbur boʻlib, Aliga "Imoduddavla" ("Davlat tayanchi"), Hasanga "Ruknuddavla" ("Davlat ustuni") va Ahmadga "Muizzuddavla" ("Davlat qudrati") degan faxriy unvon bergan. Keyin, B. 945 yil Bagʻdodni ham bosib olib, abbosiylar xalifaligining siyosiy mavjudligiga chek qoʻyganlarda, amalda davlatni oʻzlari boshqara boshlaganlar. X asrning 2-yarmida B. qad. Eron hukmdorlarining "shahanshoh" degan unvonini qabul qilganlar. B.ning eng mashhur vakili — Adududdavla (949 —983) mamlakatdagi barcha uluslarni birlashtirishga muvaffaq boʻlgan. Uning davrida sugʻorish tarmoqlari kengaytirilgan, Sheroz, Bagʻdod va boshqa shaharlarda katta qurilish ishlari olib borilgan, iqto yerlari koʻpaytirilgan, ilm fan va sanʼat birmuncha taraqqiy etgan. Adududdavla vafotidan soʻng mamlakatda boshlangan taxt uchun kurash oqibatida B. zaiflashib qolib, mamlakat yerlarining sharqiy qismi Mahmud Gʻaznaviy tomonidan ishgʻol etilgan (1029). Saljuqiylarnint 1055-yil qilgan bosqini esa B. sulolasi hukmronligini butunlay tugatgan.

Adabiyotlar

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan.

Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin.
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak.

-#YOʻNALTIRISH [[Buvayhiylar]]
+'''Buvayhiylar''' — [[Gʻarb]]iy [[Eron]] va [[Iroq]]da hukmronlik qilgan [[sulola]] ([[932]]—[[1055]]). Asoschilari — akauka Ahmad, Hasan va Ali. Ularning [[ota]]si Buvayh (sulola [[nomi]] shuning [[ism]]idan olingan) Eron [[podshoh]]i [[Bahromgoʻr|Bahrom Goʻr]] [[nasl]]idan boʻlib, Daylam ([[Gilon]] [[viloyat]]ining [[togʻ]]li qismi)dagi jangari qavmlar [[sardor]]i edi. Shu boisdan mazkur sulola [[vakillik|vakillari]] "daylamiylar" deb ham atalgan. Buvayh [[930]] yil [[somoniylar]]dan ajrab chiqib, [[ziyoriylar]]ta qoʻshilgan. Ziyoriylar hukmdori Mardovij ([[928]]—[[935]]) Buvayhning oʻgʻillaridan Alini [[Karaj]] [[shahar|shahri]]ga [[voliy]], Ahmad va Hasanni esa yirik harbiy qismlarga boshliq qilib tayinlagan. Soʻng, B. [[932]]—[[945]] yillarda Arrajon, Nubinjon, [[Isfahon]], [[Hamadon]], [[Ray]], [[Kermon|Kirmon]], [[Ahvoz]], [[Sheroz]] shaharlarini bosib olganlar. Shunda [[Bagʻdod]] [[xalifa]]si AlMustakfiy Billoh (Abdulloh) ([[944]]— [[946]]) akauka B.ni oʻzlari istilo qilgan viloyatlarga [[noib]] etib tayinlashga majbur boʻlib, Aliga "Imoduddavla" ("Davlat tayanchi"), Hasanga "Ruknuddavla" ("[[Davlat]] [[ustun]]i") va Ahmadga "Muizzuddavla" ("Davlat qudrati") degan [[faxriy unvon]] bergan. Keyin, B. 945 yil Bagʻdodni ham bosib olib, [[abbosiylar]] [[xalifalik|xalifaligi]]ning [[siyosat|siyosiy]] mavjudligiga chek qoʻyganlarda, [[amal]]da davlatni oʻzlari boshqara boshlaganlar. [[X asr|<nowiki>X</nowiki> asr]]ning 2-yarmida B. qad. Eron hukmdorlarining "[[shahanshoh]]" degan [[unvon]]ini qabul qilganlar. B.ning eng mashhur vakili — Adududdavla ([[949]]—[[983]]) [[mamlakat]]dagi barcha [[ulus]]larni birlashtirishga muvaffaq boʻlgan. Uning davrida [[sugʻorish]] tarmoqlari kengaytirilgan, Sheroz, Bagʻdod va boshqa shaharlarda katta [[qurilish]] ishlari olib borilgan, [[iqto]] yerlari [[koʻpaytirish|koʻpaytirilgan]], [[ilm]][[fan]] va [[sanʼat]] birmuncha [[taraqqiyot|taraqqiy]] etgan. Adududdavla [[vafot]]idan soʻng mamlakatda boshlangan [[taxt]] uchun kurash oqibatida B. zaiflashib qolib, mamlakat yerlarining [[sharq]]iy qismi [[Mahmud Gʻaznaviy]] tomonidan ishgʻol etilgan (1029). [[Saljuqiylar davlati|Saljuqiylar]]nint 1055-yil qilgan bosqini esa B. sulolasi hukmronligini butunlay tugatgan.
+== Adabiyotlar ==
+* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
+{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->
+{{chala}}
+[[Turkum:Eron tarixi]]
+[[Turkum:Iroq tarixi]]