Ziyosfera

Buyuk kuchlar

Буюк давлатлар Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Хавфсизлик Кенгаши каби халқаро тузилмада тан олинган.

Буюк давлатлар, буюк кучлар (инглизча: Греат поwер; олмонча: Диэ гроßэн Мäчте ) — ўзларининг сиёсий таъсири туфайли «халқаро ва халқаро ҳуқуқий муносабатлар тизимида» ҳал қилувчи рол ўйнайдиган суверен давлатларнинг одатий, ҳуқуқий бўлмаган белгиси[1]. Буюк давлат — бу муҳим геосиёсий таъсирга эга бўлган давлат.

„Буюк куч“ тушунчаси Наполеон урушлари тугагандан сўнг ва „Вена халқаро муносабатлар тизими“ яратилганидан кейин кенг тарқалди[2][3]. Иборани муомалага немис тарихчиси Леополд фон Ранке киритган. Ранке 1833-йилда „Буюк кучлар“[4] (олмонча: Диэ гроßэн Мäчте ) атамасини ишлатган. Замонавий геосиёсатда атама БМТ терминологиясида (ярим расмий равишда), сиёсатчилар ва экспертлар томонидан қўлланади.

Тарихи

ХИХ аср бошларида Буюк Давлатларнинг Вена Конгресси.
БМТ Хавфсизлик Кенгаши мажлислар зали.
Жаҳон харитасидаги ҳозирги ҳақиқий буюк давлатлар БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий (кўк) ва доимий бўлмаган (яшил) аъзоларидир.
Жаҳон харитасида янги буюк кучлар.

„Буюк давлатлар“ мақоми биринчи марта 1814—1815-йилларда Вена конгрессида расман тан олинган[3][5]. Муқаддас Иттифоқнинг ташкил этилиши билан бу мақом Франсияга қарши коалицияда иштирок этувчи тўртта давлат — Буюк Британия, Австрия, Пруссия, Россия ўртасида ва 1818-йилдан бери Франсия учун ҳам амал қилади[6]. Халқаро муносабатларнинг янги тизимининг („Вена конгресси дипломатияси“ деб аталадиган) ўзига хос хусусияти урушдан кейинги Европадаги ҳар қандай ҳудудий ўзгаришларга буюк давлатларнинг розилиги зарурати эди[7].

1848—1849-йиллардаги Европа инқилобларидан кейин ўрнатилган тизимдаги кучлар мувозанати ўзгара бошлади. Кўпгина тарихчиларнинг фикрига кўра, ХХ аср бошларига келиб Европада „буюк“ мақомига даъво қилган беш ёки олти куч бўлган: Буюк Британия, Россия, Франсия, Германия империяси (Пруссиянинг вориси), Италия (1860-йилларда мамлакат бирлашганидан кейин) ва Австрия-Венгрия (Австрия империясининг вориси сифатида). РоссияБиринчи жаҳон урушидаги мағлубият ва ундан кейинги қулашдан кейин ўзининг „буюк куч“ мақомини абадий йўқотди. Буюк давлатлар мақомига яқинлашиб қолган Усмонли империяси ҳам қулади[8]. ХИХ аср охири ва ХХ аср бошларида Америка Қўшма Штатлари (аммо Биринчи жаҳон урушигача халқаро сиёсатга унчалик таъсир кўрсатмаган) ва модернизация қилинган Япония Европадан ташқари йирик давлатлар қаторига кира бошлади.

Бир қатор тарихчиларнинг ҳисоб-китобларига кўра, буюк давлатлар у ёки бу тарзда ХИХ—ХХ асрларнинг аксарият халқаро тўқнашувлари ва урушларида қатнашган[9].

1919-йилгача буюк давлатлар конференсияларда туб халқаро муаммоларни ҳал қилганлар, бунинг натижасида улар ўзаро халқаро шартномалар ҳам тузганлар. Сивилизациялашган давлатлар мақомига эга бўлган қолган мамлакатларга автоматик равишда ушбу шартномаларда белгиланган тартибни тан олиш таклиф қилинган. 1919-йилда Миллатлар Лигаси доимий халқаро орган сифатида ташкил этилган бўлиб, у бошқа нарсалар қатори илгари буюк давлатларнинг конференсияларида тилга олган муаммоларни ҳал қилиш учун мўлжалланган. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти 1945-йилда Миллатлар Лигасининг вориси бўлди[10].

„Буюк кучлар“нинг расмий мақоми БМТ Хавфсизлик Кенгашининг беш доимий аъзоси томонидан сақланиб қолган. Бу мамлакатларнинг барчаси „эски“ ядровий кучлардир. Шу билан бирга, З. Бжезинский ва бошқа деярли барча дунё сиёсацҳунослари-экспертларининг фикрича, ХХ асрнинг охирига келиб, Япония буюк давлатлар сонига қайтди (иқтисодий, технологик ва молиявий жиҳатдан). Ғарбнинг иккинчи асосий мамлакати (ХХ аср охиридан) Германия (Европа Иттифоқи раҳбари) қайта бирлаштирилди. Бундан ташқари, уларга қўшимча равишда, ХХИ асрнинг замонавий дунёсида БРИКСнинг бошқа аъзолари Ҳиндистон ва Бразилия, шунингдек (пастроқ натижа билан) Жанубий Африка ва Италия[11][12][12][13][14][15] қўшилди.

Узоқ вақт давомида буюк давлатлар халқаро музокараларда ўз таъсиридан фойдаланиб, бошқа иштирокчиларнинг манфаатларини ҳисобга олмасдан, „тенг бўлмаган“ шартномалар тузганлар. Иккинчи жаҳон урушидан кейин вазият ўзгара бошлади. Лекин бугунги кунда буюк давлатлар „умумий шартномаларни“ ўзлари ўзгартириш имкониятига эга бўлмасалар ҳам, улар одатда „кераксиз қайта кўриб чиқиш“ ни блокировка қилишга қодир. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Низомида тинчлик ва глобал хавфсизликни таъминлаш учун асосий мас’улият буюк давлатлар зиммасига юкланади[16].

Финанcиал Тимес 2014-йил июн ойида таъкидлаганидек: „Дунё буюк кучлар рақобатининг навбатдаги даврида глобал бошқарув ҳақидаги постмодерн орзулардан уйғонмоқда“[17].

Хусусиятлари

Одатда, тадқиқотчилар кучнинг „буюк“ мақомига мувофиқлигини баҳолаш учун учта „ўлчов“ ни ажратиб кўрсатишади:

  • давлатнинг кучи (унинг ресурс салоҳияти);
  • „фазовий ўлчов“ ёки „манфаатлар географияси“ (буюк кучни минтақавий кучдан ажратишга имкон берадиган мезон);
  • мақом („буюк куч“ мақомини давлат томонидан расмий ёки норасмий тан олиниши)[18].
  • 1919-yilgi Parij tinchlik konferensiyasidagi „Katta toʻrtlik“: Devid Lloyd Jorj, Vittorio Emanuele Orlando, Georges Klemenso va Vudro Vilson
    1919-йилги Париж тинчлик конференсиясидаги „Катта тўртлик“: Девид Ллойд Жорж, Витторио Эмануэле Орландо, Георгес Клеменсо ва Вудро Вилсон
  • Osiyo va Tinch okeani teatrining ittifoqchilar rahbarlari: General Chang Kay-shi, Franklin D. Ruzvelt Winston Cherchill 1943-yilda Qohira konferensiyasida uchrashuvi.
    Осиё ва Тинч океани театрининг иттифоқчилар раҳбарлари: Генерал Чанг Кай-ши, Франклин Д. Рузвелт Wинстон Черчилл 1943-йилда Қоҳира конференсиясида учрашуви.
  • Yalta konferensiyasida Yevropaning „katta uchligi“: Winston Cherchill, Franklin D.Ruzvelt va Iosif Stalin
    Ялта конференсиясида Европанинг „катта учлиги“: Wинстон Черчилл, Франклин Д.Рузвелт ва Иосиф Сталин

Ресурс салоҳияти

Фоиз статистикаси (дунё бўйлаб)
Мамлакат Дунё аҳолиси (% 2021) Жаҳон ЯИМ (% 2020) БМТни молиялаш[19] (%) Дунё бўйича ҳарбий харажатлар (% 2019) Дунёда мавжуд майдони (%)
Германия 1 4,4 7,1 2,6 0,2
Бразилия 2,7 3,0 2,9 1,4 5,6
Хитой 18,4 24,1 5,1 14 6,3
АҚШ 4,2 20,8 22,0 38 6,1
Франсия 0,8 2,9 5,6 2,6 0,4
Ҳиндистон 17,7 8,6 0,7 3,7 2
Италия 0,7 2,0 4,4 1,4 0,2
Япония 1,6 5,2 10,8 2,5 0,2
Буюк Британия 0,8 2,9 5,4 2,5 0,2
Россия 1,8 4,0 2,4 3,4 11

Турли тадқиқотчилар „буюк куч“ таърифини турлича изоҳлайдилар. Шундай қилиб, инглиз тарихчиси А.Тейлор буюк давлат мақомига даъвогар ҳар бир куч „уруш синовидан“ ўтиши керак, деб ҳисоблаган. Худди шундай фикрни Квинси Райт ва халқаро ҳуқуқ ва дипломатия тарихи бўйича бир қатор бошқа мутахассислар ҳам билдиришган. Уларнинг фикрича, „биринчи навбатда, ҳарбий нуфуз, ҳарбий салоҳият ва ҳарбий муваффақиятлар туфайли“ буюк давлат мақомини олиш мумкин. Кейинчалик тадқиқотчилар бу атамага „инсон, ҳарбий, иқтисодий ва сиёсий ресурслар“[20] билан боғлаб, кенгроқ маъно бердилар. Франсуз тарихчиси кўра Ж.Б.Дуросел, буюк давлат „ҳар қандай бошқа куч билан қарама-қаршиликда ўз мустақиллигини ҳимоя қилишга қодир“ деб ҳисобланиши керак. Бошқа бир нуқтайи назарга кўра, „буюк куч оддий давлатлар коалициясидан кам бўлмаслиги керак“. Умумий қабул қилинган қоидалардан бирида айтилишича, „буюк давлат буюк уруш олиб боришга қодир бўлиши керак“. Иккинчиси парадоксал равишда „буюк урушлар“нинг „буюк кучлар иштирок этадиган“ урушлар сифатидаги ўрнатилган кўриниши билан бирлаштирилади[21]. И.И Лукашук фикрига кўра, буюк давлатларнинг мезонлари вақт ўтиши билан ўзгаради. Агар дастлаб ҳарбий кучга асосий эътибор берилган бўлса, кейинчалик давлатнинг иқтисодий ва илмий-техник салоҳияти, унинг „маънавий ва сиёсий обрўси“ тобора муҳим рол ўйнай бошлайди[22].

Қизиқишлар географияси

"Буюк куч"га хос хусусиятларни таҳлил қилиб, кўплаб муаллифлар „унинг таъсирининг географик текислик“ эканлигини таъкидлайдилар. Турли манбаларда бундай давлат манфаатларининг „минтақадан ташқари“ хусусияти, шунингдек, иккинчисининг халқаро майдонда ўз манфаатларини ҳимоя қилиш қобилияти қайд этилган[23]. Бундан ташқари, „фазовий ўлчов“ буюк кучлар орасида „супер кучлар“ деб аталадиган нарсаларни ажратиш учун қулай белги бўлиб хизмат қилиши мумкин[18]. Шунингдек, буюк давлатнинг ўз ҳудудида бошқа давлатларнинг ҳарбий базалари бўлмагани маъқул, масалан, Япония, Буюк Британия, Германия, Италия ҳудудида бўлгани каби; ва аксинча, ҳарбий ҳаракатларда қатнашган ёки ўз чегараларидан узоқда бундай имкониятга эга бўлган бўлиши зарур. Тарихчи Линда Колли таъкидлаганидек: „ХИХ асрда Россия ва Япония империялари ўзларининг буюк кучлар мақомини кўрсатиш ва тасдиқлаш учун дунё бўйлаб саёҳатларга ҳомийлик қилишган“[24].

Ҳолат

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзолиги туфайли „буюк кучлар“ нинг расмий мақомига қўшимча равишда, унга яқин бўлган буюк давлатлар ядровий давлат мақомига эга бўлиши мумкин (замонамиздаги энг кучли ядро қуролига ва ва космик кучга эга)

Буюк кучлар рўйхати

1815 1878 1900 1919 1939 1946 2000
Австрия империяси[25] Австрия-Венгрия империяси[26] Австрия-Венгрия империяси[27]
Британия империяси Британия империяси Британия империяси Британия империяси Британия империяси Британия империяси Буюк Британия[28]
Син империяси[29] Хитой Республикаси (1912—1949) Хитой Халқ Республикаси[30][31]
Франсия Қироллиги Франсиянинг учинчи республикаси Франсиянинг учинчи республикаси Франсиянинг учинчи республикаси Франсиянинг учинчи республикаси Франсиянинг то'ртинчи республикасиМанба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад наме Франсиянинг бешинчи республикаси
Пруссия қироллиги Германия империяси Германия империяси Нацистлар Германияси Germaniya Германия
Италия Қироллиги[32][33][34][35] Италия Қироллиги Италия Қироллиги Италия Қироллиги
Япония империяси Япония империяси Япония империяси  Япония Япония
Россия империяси Россия империяси Россия империяси Россия Социалистик Федератив Совет Республикаси Совет Социалистик Республикалари Иттифоқи Совет Социалистик Республикалари Иттифоқи Rossiya Россия
Америка Қўшма Штатлари Америка Қўшма Штатлари Америка Қўшма Штатлари Америка Қўшма Штатлари Америка Қўшма Штатлари[36]
Ҳиндистон

Замонавий дунёда

Айни пайтда буюк кучлар қаторига Хитой ва АҚШ киради. Бундан ташқари, Франсия ва Буюк Британия одатда буюк давлатлар деб аталади, чунки улар нисбатан қобилиятли денгиз флотини сақлаб қолган ва дунёдаги кўплаб собиқ мустамлакаларига сезиларли таъсир кўрсатади. Шунингдек, Россия кўпинча буюк давлат деб аталади, чунки у дунёдаги энг кучли армиялардан бирига эга ва КХШТ мамлакатларига таъсир қилади. Замонавий дунёда буюк давлат мақомининг энг кенг тарқалган мезонларидан бири БМТ Хавфсизлик Кенгашида доимий иштирок этиш ва вето ҳуқуқига эга бўлишдир. Бирлашган Қироллик, Хитой, Россия, АҚШ ва Франсия БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзолари ҳисобланади.

Супер кучлар

Ҳозирги ва потенсиал кучлар:
  АҚШ

Супер кучлар деб аталмиш атама бошқа кўплаб давлатлар (шу жумладан, бошқа буюк давлатлар ва ядровий кучлар) устидан катта сиёсий, иқтисодий ва ҳарбий (шу жумладан, замонавий дунёда стратегик ядро қуроллари) устунликка эга бўлган кучларга нисбатан ишлатилади.

Ҳозирги вақтда кўпчиликнинг фикрича, ХХ аср охиридан бошлаб СССР парчаланиб кетганидан сўнг, Иккинчи Жаҳон урушидан кейин пайдо бўлган иккита „супер куч“ дан бири АҚШ дунёда қолган[37][38]. Шу билан бирга, кучли иқтисодиётга, замонавий технологияларга, бутун дунёда ҳарбий базаларга эга. Шунингдек, технологик жиҳатдан ривожланган мобил қуролли кучларга, молия ва ахборот соҳасида устунликка эга бўлишига қарамай, АҚШ совуқ урушдан кейин ҳам сиёсий, иқтисодий ва ҳарбий қудратини сақлаб қолди. Совуқ уруш ва СССРнинг қулаши ва дунёдаги энг катта таъсирга эга бўлгани сабабли, уларнинг ягона супер куч сифатидаги мақоми кўпинча АҚШ ва СССР ўртасидаги қарама-қаршилик кўплаб мамлакатлар ва сиёсатчилар томонидан муҳокама қилинади ёки тан олинмайди.

Шу билан бирга, 2014-йилдан буён ЯИМ бўйича Хитой дунёдаги энг йирик иқтисодиёт бўлиб келмоқда (номинал ЯИМ бўйича АҚСҲдан кейин иккинчи ўринда, шунингдек биринчи бўлиш истиқболи билан) ва етакчилик қилмоқда. Саноат ва қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришининг кўпгина кўрсаткичлари бўйича дунёда биринчи, дунёда энг кўп аҳоли ва дунёнинг учинчи йирик ҳудуди, дунёдаги икки йирик ташқи савдо профицити, энг йирик экспортчи (шу жумладан саноат янги технологиялари), учдан бир қисми жаҳон валюта заҳираларини тўплаган, дунёнинг учинчи ядровий кучи ва космик қудрати мақомига эга, энг катта армия атамалари ҳам Хитойга тегишли. Хитой амалда супер давлат мақомига яқинлашди ва аллақачон баъзи экспертлар томонидан иқтисодий ва ҳарбий қудратли давлат деб аталмоқда, буни фақат тан олиш ва унинг барқарор сиёсий таъсири эътироф этиш керак[39][40]. Бироқ, АҚШ ва Хитой ўртасидаги рақобат ва таъсир учун кураш нисбатан тинч ва осойишта, кескин қарама-қаршиликсиз, ХХ асрдаги СССР ва АҚШ ўртасидагига қараганда ХИХ асрдаги Россия ва Британия муносабатларига кўпроқ ўхшайди.

Ҳозирги вақтда буюк давлатлар қаторида Хитойдан ташқари Европа Иттифоқи, Ҳиндистон, Бразилия[41] (потенсиал қудратли давлатлар сифатида) ва Россия (СССРнинг вориси сифатида) ҳам бор.

Манбалар

  1. ↑ А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А.Я. Сухарева „Великие державы“, . Большой юридический словарь. — М.: Инфра-М, 2003. 
  2. ↑ Даниловиć, Весна. Wҳен тҳе Стакес… — С. 27-28
  3. ↑ 3,0 3,1 Бридге, Франcис Рой; Буллен, Рогер. Тҳе Греат Поwерс… — С. 3-4
  4. ↑ Даниловиć, Весна. Wҳен тҳе Стакес… — С. 27
  5. ↑ Даниловиć, Весна. Wҳен тҳе Стакес… — С. 228
  6. ↑ Бридге, Франcис Рой; Буллен, Рогер. Тҳе Греат Поwерс… — С. 1, 4
  7. ↑ Бридге, Франcис Рой; Буллен, Рогер. Тҳе Греат Поwерс… — С. 4
  8. ↑ Даниловиć, Весна. Wҳен тҳе Стакес… — С. 229—239
  9. ↑ Даниловиć, Весна. Wҳен тҳе Стакес… — С. 26
  10. ↑ Клинов А. С. ВОПРОСИ СЕВЕРО-ВОСТОЧНОЙ ГРАНИЦИ ТУРЦИИ // ГОЛОС МИНУВШЕГО. КУБАНСКИЙ ИСТОРИЧЕСКИЙ ЖУРНАЛ, № 1-2, 2010
  11. ↑ Даниловиć, Весна. Wҳен тҳе Стакес… — С. 32, 34, 38, 41
  12. ↑ 12,0 12,1 Стратегиc Висион: Америcа & тҳе Cрисис оф Глобал Поwер бй Др. Збигниэw Брзезински, пп 43-45. Публишед 2012.
  13. ↑ „Индиа'с Феэбле Фореигн Полиcй | Фореигн Аффаирс“. 5-август 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-июл 2013-йил.
  14. ↑ „Архивированная копия“. 10-август 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-июл 2013-йил.
  15. ↑ „Индиа: Cан Индиа беcоме а греат поwер? | Тҳе Эcономист“. 15-ноябр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-октабр 2017-йил.
  16. ↑ Лукашук, И. И. Современноэ право… — С. 65-66
  17. ↑ „Что на самом деле думают о Западе Си Цзиньпин и Путин“. 10-август 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-июл 2014-йил.
  18. ↑ 18,0 18,1 Даниловиć, Весна. Wҳен тҳе Стакес… — С. 28
  19. ↑ Ассессмент оф Мембер Статес’ cонтрибутионс то тҳе Унитед Натионс регулар будгет фор тҳе еар 2013
  20. ↑ Даниловиć, Весна. Wҳен тҳе Стакес… — С. 225
  21. ↑ Даниловиć, Весна. Wҳен тҳе Стакес… — С. 226
  22. ↑ Лукашук, И. И. Великиэ и малиэ… — С. 335—336
  23. ↑ Даниловиć, Весна. Wҳен тҳе Стакес… — С. 227
  24. ↑ Тҳе Неw Републиc
  25. ↑ Wорлд ҳисторй, 1815–1920. Андоза:Нп3. ИСБН 1584770775. 
  26. ↑ МcCартҳй, Жустин. А Ҳисторй оф Оур Оwн Тимес, фром 1880 то тҳе Диамонд Жубилеэ. Неw Ёрк, Унитед Статес оф Америcа: Ҳарпер & Бротҳерс, Публишерс, 1880 — 475—476-бет. 
  27. ↑ Давид Даллин. Тҳе Рисе оф Руссиа ин Асиа. 
  28. ↑ Т. В. Паул, Жамес Ж. Wиртз, Мичел Фортманн. "Греат+поwер" Баланcе оф Поwер. Унитед Статес оф Америcа: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 2005, 2005 — 59, 282-бет. ИСБН 0791464016.  Аccординглй, тҳе греат поwерс афтер тҳе Cолд Wар аре Бритаин, Чина, Франcе, Германй, Жапан, Руссиа, анд тҳе Унитед Статес п.59
  29. ↑ Барон, Жошуа. Греат Поwер Пеаcе анд Америcан Примаcй: Тҳе Оригинс анд Футуре оф а Неw Интернатионал Ордер. Унитед Статес: Палграве Маcмиллан, 2014. ИСБН 1137299487. 
  30. ↑ „УW Пресс: Кореа’с Футуре анд тҳе Греат Поwерс“. 24-октабр 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-август 2012-йил.
  31. ↑ Фриэдман, Георге „Тҳе Геополитиcс оф Чина“. Стратфор (15-июн 2008-йил). 2009-йил 8-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-июл 2008-йил.
  32. ↑ Андоза:Нп3. ИСБН 0-394-54674-1. 
  33. ↑ Бест, Антонй; Ҳанҳимäки, Жусси; Маиоло, Жосепҳ; Счулзе, Кирстен. Интернатионал Ҳисторй оф тҳе Тwентиэтҳ Cентурй анд Беёнд. Унитед Статес оф Америcа: Роутледге, 2008 — 9-бет. ИСБН 0415438969. 
  34. ↑ Андоза:Нп3. Поwер Политиcс. Унитед Кингдом: Cонтинуум Интернатионал Публишинг Гроуп, 2002 — 46-бет. ИСБН 0826461743. 
  35. ↑ Андоза:Нп3. ИСБН 0-07-554852-6. 
  36. ↑ „Аналйзинг Америcан Поwер ин тҳе Пост-Cолд Wар Эра“. 2012-йил 12-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-феврал 2007-йил.
  37. ↑ Крис Паттен (Чрис Паттен) Не переоцениваэт ли Китай свои возможности?[сайт ишламайди] // „Прожеcт Сйндиcате“/Голос России, 21.02.2010 г.
  38. ↑ Седрик Мун (Cедриc Моон). „Конец сверхдержавы“. ИноСМИ.ру/Руссиа Тодай (31-январ 2010-йил). 14-март 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-декабр 2012-йил.
  39. ↑ „Би-би-си | Проэкти | Китай — новая сверхдержава?“. 9-март 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-январ 2015-йил.
  40. ↑ „www.cарнегиээндоwмент.орг“. 2011-йил 7-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-январ 2015-йил.
  41. ↑ Элизабетҳ Реавей Wҳиле тҳе УС Лоокс Эастwард Бразил Ис Эмергинг ас а Нуcлеар Суперпоwер // Браззил Магазине, 12 Аугуст 2008


Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Buyuk_kuchlar" dan olindi