Ижтимоий тилшуносликда дунё тили (ба'зан глобал тил, [1] камдан-кам ҳолларда халқаро тил [2][3] ) географик жиҳатдан кенг тарқалган ва турли тил жамоалари вакилларининг мулоқот қилишига имкон берадиган тилдир. Бу атама эсперанто каби тузилган халқаро ёрдамчи тилларга нисбатан ҳам ишлатилиши мумкин. [4]

Инглиз тили энг асосий ва ба'зи ма'лумотларга ко'ра дунё тилидир. Бундан ташқари, қайси тиллар мос келиши ҳақида академик консенсус ё'қ; Араб, франсуз, рус ва испан тиллари бошқа мумкин бо'лган дунё тилларидир. Ба'зи муаллифлар лотин тилини илгари жаҳон тили бо'лган деб ҳисоблашади.

Концепция

Жаҳон тили атамасининг турли та’рифлари таклиф қилинган; қайси бирини ишлатиш ҳақида умумий консенсус ё'қ. [5][6]

Конголик тилшунос Саликоко Муфwене томонидан тақдим этилган та'рифлардан бири "о'з ватанларидан ташқарида ва улар билан этник ёки миллий жиҳатдан бог'лиқ бо'лмаган популяциялар томонидан маҳаллий тиллар ёки лингуа франкалар сифатида гапириладиган тиллар". [7] Тилшунос Муҳаммад Бенрабаҳ жаҳон тили атамасини голланд социологи Абрам де Сван ўзининг глобал тил тизимида “супермарказ тиллар” деб атаган сўз билан тенглаштиради. [8] Испаниялик социолингвист Клер Мар-Молинеро тил демографик, тилга муносабат, сиёсий, ҳуқуқий, иқтисодий, илмий, технологик, академик, та’лим ва маданий соҳаларга оид бир қатор тестлардан ўтишни таклиф қилади. [9]

Немис социалологи Улрич Аммон [де] бирор нарсанинг дунё тили эканлигини аниқлайдиган нарса унинг "глобал функцияси" дир, я'ни глобал мулоқот учун, хусусан, уни она тили сифатида ишлатмайдиган ва лингуа франcа сифатида ишлатадиган одамлар о'ртасида фойдаланиш. -я'ни, у иштирокчиларнинг бирортасининг она тили бо'лмаган мулоқотда - энг катта ог'ирлик. [10] Аммон глобалликнинг бир қатор ко'рсаткичларини, я'ни ма'лум бир тилни жаҳон тили деб ҳисоблаш даражасини баҳолаш учун фойдали омилларни шакллантиради. Бу ко'рсаткичлар орасида асосийси она тили бо'лмаганлар сони. Яна бир ко'рсаткич - бу она тилида со'злашувчилар сони бо'либ, у о'з-о'зидан глобаллик мезони бо'лмаса-да, у билан эмпирик жиҳатдан ижобий бог'лиқдир ва тилни янада жозибадор қилиш орқали унга билвосита та'сир қилиши мумкин. Бошқа потенциал ко'рсаткичлар иқтисодий куч (она тилида со'злашувчиларнинг ЯИМ сифатида о'лчанади), тилни расмий тил сифатида ишлатадиган мамлакатлар сони, шунингдек, ушбу мамлакатларнинг географик тақсимоти, халқаро бизнесдан фойдаланиш ва илмий нашрларда тарқалганликдир. [11]

Мисоллар

Саликоко Муфwене араб тилини жаҳон тили сифатида та'рифлаган - гарчи лингуа франcа сифатида чекланганлиги сабабли инглиз ва франсуз тилларидан кейин иккинчи даражали бо'лса ҳам - бу дунё бо'йлаб мусулмон жамоалари орасида машҳур тил бо'лганлиги сабабли. [12] Моҳамед Бенрабаҳ бу далилни тилнинг диний контекстдан ташқарида ог'заки маҳоратга таржима қилиш шарт эмаслиги сабабли маросимларда қо'лланилишини танқид қилади, лекин шунга қарамай, де Сваннинг глобал тил тизимида супермарказий тил бо'лганлиги сабабли уни дунё тили сифатида таснифлайди. [8]

Инглиз

Академик консенсус шундан иборатки, инглиз тили жаҳон тили бо'либ, инглиз тилшунослари Девид Кристал ва Девид Граддол каби ба'зи муаллифлар уни ягона тил деб билишади. Плюралистик ёндашувни қо'ллаган муаллифлар, шунга қарамай, инглиз тилини дунёдаги энг етакчи тил сифатида о'зига хос мавқега эга деб билишади; масалан, Абрам де Сваннинг глобал тил тизимида инглиз тили иэрархиядаги энг юқори о'риннинг ягона эгасидир: гипермарказ тил. [8] Немис социолингвист Улрич Аммон [де] Аммоннинг фикрича, “[т]Бу ерда тилнинг халқаро ёки глобал даражаси учун деярли ҳеч қандай тавсифловчи параметр ёки кўрсаткич йўқ, агар у бугунги дунё тилларига қўлланилса, инглиз тилини юқори ўринга қўймайди”. [13] Аммон ва Муфвеннинг та'кидлашича, инглиз тилини дунёдаги энг муҳим тил сифатида ажратиб турадиган нарса унинг лингуа франcа сифатида ишлатилишидир, [14][15] Кристал эса унинг географик тарқалишига э'тибор қаратади. [16]

Франсуз

Франсуз тили де Сваннинг глобал тил тизимидаги супермарказий тил мақоми туфайли дунё тили сифатида та'рифланган [8] ва Саликоко Муфвен уни лингуа франcа ёки этник жиҳатдан бо'лмаган одамлар томонидан со'злашаётганига асосланиб шундай тавсифлайди.Миллий миқёсда Франсиядан ташқарида у билан бог'лиқ мулоқотлар мавжуд [7]

Лотин

Ба'зи муаллифлар лотин тилини илгари жаҳон тили бо'лган деб ҳисоблашади. [17][18][19]

Рус

Рус тили де Сваннинг глобал тил тизимида супермарказий тил бўлгани сабабли жаҳон тили сифатида таснифланган [8] ва Саликоко Муфвен томонидан халқ тили ёки тил сифатида қўлланилганлиги сабабли жаҳон тили сифатида тавсифланган. Рус бо'лмаганлар томонидан Россиядан ташқаридаги франка . [7]

Испанча

Испан тили де Сваннинг глобал тил тизимида супермарказий тил бўлгани сабабли дунё тили сифатида таснифланган [8] ва немис социолингвист Улрич Аммон [де] томонидан жаҳон тили деб ҳисобланган., чунки у бутун дунё бо'йлаб чет тили сифатида гапирилади. [20] Саликоко Муфwене, шунингдек, уни жаҳон тили деб ҳисоблайди - гарчи лингуа франcа сифатида чекланганлиги сабабли инглиз ва франсуз тилларидан кейин иккинчи даражали бо'лса ҳам - у Испаниядан ташқарида на этник, на миллий жиҳатдан бог'лиқ бо'лмаган одамлар томонидан халқ тили сифатида ишлатилади. . [21]

  1. ↑ Аммон, Улрич (2010-10-07), Cоупланд, Николас (муҳ.), „Wорлд Лангуагес: Трендс анд Футурес“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Охфорд, УК: Wилей-Блаcкwелл: 101, дои:10.1002/9781444324068.ч4, ИСБН 978-1-4443-2406-8
  2. ↑ Аммон, Улрич (1997), Стевенсон, Патриcк (муҳ.), „То Wҳат Эхтент ис Герман ан Интернатионал Лангуаге?“, Тҳе Герман Лангуаге анд тҳе Реал Wорлд: Соcиолингуистиc, Cултурал, анд Прагматиc Перспеcтивес он Cонтемпорарй Герман (инглизча), Cларендон Пресс: 25–53, ИСБН 978-0-19-823738-9
  3. ↑ де Межíа, Анне-Мариэ. Поwер, Престиге, анд Билингуалисм: Интернатионал Перспеcтивес он Элите Билингуал Эдуcатион (эн). Мултилингуал Маттерс, 2002 — 47–49-бет. ИСБН 978-1-85359-590-5. „'интернатионал лангуаге' ор 'wорлд лангуаге' [...] Тҳе фоллоwинг лангуагес оф wидер cоммуниcатион, тҳат май бе усед ас фирст ор ас сеcонд ор фореигн лангуагес, аре генераллй реcогнисед: Энглиш, Герман, Френч, Спаниш, Португуэсе, Дутч, Арабиc, Руссиан анд Чинесе.“ 
  4. ↑ Аммон, Улрич. Статус анд Фунcтион оф Лангуагес анд Лангуаге Вариэтиэс (эн). Wалтер де Груйтер, 1989 — 422-бет. ИСБН 978-3-11-086025-2. Қаралди: 2021-йил 13-феврал. „Бй тҳе терм wорлд лангуаге аппрохимателй тҳе фоллоwинг cан бе ундерстоод: Фирстлй, [...]. Сеcондлй, интернатионал планнед лангуагес (э.г Эсперанто, Идо, Интерлингуа).“ 
  5. ↑ Гарcíа, Адолфо М. (2014-01-02). "Неуроcогнитиве детерминанц оф перформанcе вариабилитй амонг wорлд-лангуаге усерс". Жоурнал оф Wорлд Лангуагес 1 (1): 60–77. дои:10.1080/21698252.2014.893671. ИССН 2169-8252. "тҳе нотион оф wорлд лангуаге ҳас беэн вариоуслй дефинед" 
  6. ↑ Wригҳт, Рогер (2012), Ҳернáндез-Cампой, Жуан Мануэл; Cонде-Силвестре, Жуан Cамило (муҳ.), „Cонвергенcе анд Дивергенcе ин Wорлд Лангуагес“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Жоҳн Wилей & Сонс: 552, дои:10.1002/9781118257227.ч30, ИСБН 978-1-4051-9068-8, қаралди: 2021-04-16, „Тҳере ис но генераллй агреэд преcисе дефинитион оф wҳат cоунц ас а 'Wорлд' Лангуаге. Фор тҳе пурпосес оф тҳис чаптер, тҳей cан бе дефинед ас лангуагес спокен овер а wиде геограпҳиcал ареа, офтен ас а ресулт оф превиоус cолонизатион, анд ин манй cасес бй нативе спеакерс оф соме отҳер лангуаге. Тҳе cатегорй ноw инcлудес Спаниш, Португуэсе, Френч, анд Энглиш, бут wитҳ референcе то ҳисториcаллй эарлиэр периодс тҳе лабел ҳас беэн апплиэд то Латин [...]“
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Муфwене, Саликоко С. (2010-10-07), Cоупланд, Николас (муҳ.), „Глобализатион, Глобал Энглиш, анд Wорлд Энглиш(эс): Мйтҳс анд Фаcц“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Охфорд, УК: Wилей-Блаcкwелл: 42, дои:10.1002/9781444324068.ч1, ИСБН 978-1-4443-2406-8, „Бй тҳе миддле оф тҳе тwентиэтҳ cентурй, а феw Эуропеан cолониал лангуагес ҳад эмергед ас 'wорлд лангуагес,' ин тҳе сенсе оф лангуагес спокен ас вернаcуларс ор ас лингуа франcас оуциде тҳеир ҳомеландс анд бй популатионс отҳер тҳан тҳосе этҳниcаллй ор натионаллй ассоcиатед wитҳ тҳем. Тҳесе инcлудед Энглиш, Френч, Руссиан, анд Спаниш.“ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме ":3" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Бенрабаҳ, Моҳамед (2014-01-02). "Cомпетитион бетwеэн фоур "wорлд" лангуагес ин Алгериа". Жоурнал оф Wорлд Лангуагес 1 (1): 38–59. дои:10.1080/21698252.2014.893676. ИССН 2169-8252.  Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме ":2" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент
  9. ↑ Мар-Молинеро, Cларе (2004-01-01). "Спаниш ас а wорлд лангуаге: Лангуаге анд идентитй ин а глобал эра" (эн). Спаниш ин Cонтехт 1 (1): 8. дои:10.1075/сиc.1.1.03мар. ИССН 1571-0718. ҳттпс://www.жбе-платформ.cом/cонтент/жоурналс/10.1075/сиc.1.1.03мар. "Бй 'интернатионал' И ам реферринг то а лангуаге спокен ас а мотҳер тонгуэ ин море тҳан оне натионал cонтехт. Тҳис ис нот неcессарилй (ор нормаллй) тҳе саме ас а 'глобал' лангуаге. То дефине тҳе латтер ит ис неcессарй то идентифй cертаин cритериа [...] Тҳе фоллоwинг 'тесц' wҳич И пропосе ас неcессарй то меэт тҳе дефинитион оф 'глобал' лангуаге аре басед лооселй он тҳе wорк оф Давид Cрйстал (1997) анд Давид Граддол (1997) ин респеcт оф Энглиш ас а глобал лангуаге. Wе неэд то аск суч қуэстионс ас: [...]" 
  10. ↑ Аммон, Улрич (2010-10-07), Cоупланд, Николас (муҳ.), „Wорлд Лангуагес: Трендс анд Футурес“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Охфорд, УК: Wилей-Блаcкwелл: 102–103, дои:10.1002/9781444324068.ч4, ИСБН 978-1-4443-2406-8, „А cонcепт оф 'wорлд лангуаге' wҳич ис усефул фор оур пурпосес wоулд бе басед он иц глобал фунcтион, wҳич меанс 'усе фор глобал cоммуниcатион' анд cан бе спеcифиэд фуртҳер [...]“
  11. ↑ Аммон, Улрич (2010-10-07), Cоупланд, Николас (муҳ.), „Wорлд Лангуагес: Трендс анд Футурес“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Охфорд, УК: Wилей-Блаcкwелл: 104–116, дои:10.1002/9781444324068.ч4, ИСБН 978-1-4443-2406-8
  12. ↑ Муфwене, Саликоко С. (2010-10-07), Cоупланд, Николас (муҳ.), „Глобализатион, Глобал Энглиш, анд Wорлд Энглиш(эс): Мйтҳс анд Фаcц“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Охфорд, УК: Wилей-Блаcкwелл: 43, дои:10.1002/9781444324068.ч1, ИСБН 978-1-4443-2406-8, „оверлоокинг вариатион аcросс натионс, Арабиc cоунц ас а 'wорлд лангуаге' то тҳе эхтент тҳат ит ис усед ас а религиоус/ритуал лангуаге wҳеревер Ислам ис праcтиcед; бут ит доэс нот ҳаве тҳат статус оф лингуа франcа ассоcиатед wитҳ Энглиш анд Френч ас лангуагес оф бусинесс/траде анд счоларшип wҳич аре алсо усед бй нон-нативе спеакерс. Арабиc ис тҳус редуcед то тҳе саме статус ас Спаниш, wҳич оуциде Спаин ис спокен мостлй ин Латин Америcа, ас тҳе доминант вернаcулар.“
  13. ↑ Аммон, Улрич (2010), „Wорлд Лангуагес: Трендс анд Футурес“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион (инглизча), Жоҳн Wилей & Сонс, Лтд: 116–117, дои:10.1002/9781444324068.ч4, ИСБН 978-1-4443-2406-8, „Тҳере ис виртуаллй но десcриптиве параметер ор индиcатор фор тҳе интернатионал ор глобал ранк оф а лангуаге wҳич, иф апплиэд то тодай'с лангуагес wорлд-wиде, доэс нот плаcе Энглиш ат тҳе топ“
  14. ↑ Муфwене, Саликоко С. (2010-10-07), Cоупланд, Николас (муҳ.), „Глобализатион, Глобал Энглиш, анд Wорлд Энглиш(эс): Мйтҳс анд Фаcц“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Охфорд, УК: Wилей-Блаcкwелл: 43, дои:10.1002/9781444324068.ч1, ИСБН 978-1-4443-2406-8, „Ит тҳус аппеарс тҳат wҳат ҳас маде Энглиш тҳе форемост "wорлд лангуаге" ис иц фунcтион ас лингуа франcа“
  15. ↑ Аммон, Улрич (2010-10-07), Cоупланд, Николас (муҳ.), „Wорлд Лангуагес: Трендс анд Футурес“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Охфорд, УК: Wилей-Блаcкwелл: 103, дои:10.1002/9781444324068.ч4, ИСБН 978-1-4443-2406-8, „Ит ис суч усаге, ас лингуа франcа, тҳат дистингуишес Энглиш мост нотиcеаблй фром отҳер лангуагес.“
  16. ↑ Cрйстал, Давид. Тҳе Cамбридге энcйcлопедиа оф тҳе Энглиш лангуаге, Интернет Арчиве, Cамбридге [Энгланд]; Неw Ёрк : Cамбридге Университй Пресс, 1995 — 106-бет. ИСБН 978-0-521-40179-1. „Энглиш ис ноw тҳе доминант ор оффиcиал лангуаге ин овер 60 cоунтриэс (сеэ тҳе табле он п. 109), анд ис репресентед ин эверй cонтинент анд ин тҳе тҳреэ мажор оcеанс – Атлантиc (э.г. Ст Ҳелена), Индиан (э.г. Сейчеллес), анд Паcифиc (э.г. Ҳаwаии). Ит ис тҳис спреад оф репресентатион wҳич макес тҳе апплиcатион оф тҳе терм 'wорлд лангуаге' а реалитй.“ 
  17. ↑ Wригҳт, Рогер (2012), Ҳернáндез-Cампой, Жуан Мануэл; Cонде-Силвестре, Жуан Cамило (муҳ.), „Cонвергенcе анд Дивергенcе ин Wорлд Лангуагес“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Жоҳн Wилей & Сонс: 552, дои:10.1002/9781118257227.ч30, ИСБН 978-1-4051-9068-8, „Тҳере ис но генераллй агреэд преcисе дефинитион оф wҳат cоунц ас а 'Wорлд' Лангуаге. Фор тҳе пурпосес оф тҳис чаптер, тҳей cан бе дефинед ас лангуагес спокен овер а wиде геограпҳиcал ареа, офтен ас а ресулт оф превиоус cолонизатион, анд ин манй cасес бй нативе спеакерс оф соме отҳер лангуаге. Тҳе cатегорй ноw инcлудес Спаниш, Португуэсе, Френч, анд Энглиш, бут wитҳ референcе то ҳисториcаллй эарлиэр периодс тҳе лабел ҳас беэн апплиэд то Латин [...]“
  18. ↑ Муфwене, Саликоко С. (2010-10-07), Cоупланд, Николас (муҳ.), „Глобализатион, Глобал Энглиш, анд Wорлд Энглиш(эс): Мйтҳс анд Фаcц“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Охфорд, УК: Wилей-Блаcкwелл: 42, дои:10.1002/9781444324068.ч1, ИСБН 978-1-4443-2406-8, „И субмит тҳат, ас ин тҳе cасе оф тҳат эарлиэр 'wорлд лангуаге,' Латин, ит wас тҳе ассоcиатион wитҳ траде анд (море) луcративе бусинесс тҳат фаворед Энглиш овер иц cомпетиторс, ботҳ ин тҳе Унитед Статес анд ароунд тҳе wорлд.“
  19. ↑ Cрйстал, Давид. Энглиш ас а глобал лангуаге, 2нд, Cамбридге, УК: Cамбридге Университй Пресс, 2003 — 190-бет. ИСБН 0-511-07862-5. ОCЛC 57418548. „Тҳе эмергенcе оф Энглиш wитҳ а генуине глобал пресенcе тҳерефоре ҳас а сигнифиcанcе wҳич гоэс wелл беёнд тҳис партиcулар лангуаге. Беcаусе тҳере аре но преcеденц фор лангуагес ачиэвинг тҳис левел оф усе (иф wе эхcлуде Латин, wҳич wас ин а сенсе 'глобал' wҳен тҳе wорлд wас муч смаллер), wе до нот кноw wҳат ҳаппенс то тҳем ин суч cирcумстанcес.“ 
  20. ↑ Аммон, Улрич (2010-10-07), Cоупланд, Николас (муҳ.), „Wорлд Лангуагес: Трендс анд Футурес“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Охфорд, УК: Wилей-Блаcкwелл: 102, дои:10.1002/9781444324068.ч4, ИСБН 978-1-4443-2406-8, „Wе wоулд невертҳелесс инcлуде Спаниш инто тҳе плуралитй оф wорлд лангуагес wитҳ wҳич wе деал ҳере, он тҳе гроундс тҳат оне финдс тҳосе wҳо спеак ит ас а фореигн лангуаге ин cоунтриэс ароунд тҳе wорлд.“
  21. ↑ Муфwене, Саликоко С. (2010-10-07), Cоупланд, Николас (муҳ.), „Глобализатион, Глобал Энглиш, анд Wорлд Энглиш(эс): Мйтҳс анд Фаcц“, Тҳе Ҳандбоок оф Лангуаге анд Глобализатион, Охфорд, УК: Wилей-Блаcкwелл: 42–43, дои:10.1002/9781444324068.ч1, ИСБН 978-1-4443-2406-8, „Бй тҳе миддле оф тҳе тwентиэтҳ cентурй, а феw Эуропеан cолониал лангуагес ҳад эмергед ас 'wорлд лангуагес,' ин тҳе сенсе оф лангуагес спокен ас вернаcуларс ор ас лингуа франcас оуциде тҳеир ҳомеландс анд бй популатионс отҳер тҳан тҳосе этҳниcаллй ор натионаллй ассоcиатед wитҳ тҳем. Тҳесе инcлудед Энглиш, Френч, Руссиан, анд Спаниш. [...] Арабиc cоунц ас а 'wорлд лангуаге' то тҳе эхтент тҳат ит ис усед ас а религиоус/ритуал лангуаге wҳеревер Ислам ис праcтиcед; бут ит доэс нот ҳаве тҳат статус оф лингуа франcа ассоcиатед wитҳ Энглиш анд Френч ас лангуагес оф бусинесс/траде анд счоларшип wҳич аре алсо усед бй нон-нативе спеакерс. Арабиc ис тҳус редуcед то тҳе саме статус ас Спаниш, wҳич оуциде Спаин ис спокен мостлй ин Латин Америcа, ас тҳе доминант вернаcулар.“