Fahrelnissa Zeid
Фаҳрелнисса Зеид (арабча: فخر النساء زيد , Фахр ун-нисо ёки Фаҳр-эл-Нисса ; 1901-йил 7-январ – 1991-йил 5-сентабр) туркиялик рассом бўлиб, ўзининг калейдоскопик нақшли кенг кўламли мавҳум расмлари, шунингдек, тошбосма ва ҳайкаллари билан машҳур эди. Зеид Истанбулдаги санъат мактабига кирган биринчи аёллардан эди[1]. У турли шаҳарларда яшади. 1940-йилларда Истанбул ва урушдан кейинги Париж авангард саҳналарининг бир қисмига айланди. Унинг асарлари Париж, Ню-Ёрк ва Лондондаги турли муассасаларда, жумладан, 1954-йилда Замонавий санъат институтида намойиш этилган[2]. 1970-йилларда у Иорданиянинг Амман шаҳрига кўчиб ўтди ва у ерда санъат мактабини ташкил этди. 2017-йилда Лондондаги Тате Модерн катта ретроспектив уюштирди ва уни „ХХ асрнинг энг буюк аёл рассомларидан бири“ деб атади. Унинг ким ошди савдосида сотилиши керак бўлган энг катта иши "Осмонга қараб" (1953) 2017-йилда бир миллион фунтдан сал камроқ нархга тушди[3][4][5]. Унинг рекорди 2013-йилда Чристиэс томонидан „Атом ва ўсимлик ҳаётининг бузилиши“ (1962) нинг 2 741 000 долларга сотилгани эди.
| Фаҳрелнисса Зеид | |
| Ҳақиқий исми | Фаҳрüнисса Şакир |
| Таваллуди | 1901-йил 7-январ |
| Вафоти | 1991-йил 5-сентабр Амман, Иордания |
| Миллати | Турк |
| Соҳаси | Расм, коллаж, ҳайкалтарошлик |
1930-йилларда у Ироқнинг Ҳошимийлар қироллик оиласига турмушга чиқди ва шаҳзода Раад бин Зеиднинг онаси ва шаҳзода Зеид бин Раад, шаҳзода Миред бин Раад, шаҳзода Фирас бин Раад, Шаҳзода Файсал бин Раад ва малика Нисса Рааднинг бувиси эди.
Ҳаёти
Ёшлиги

Фаҳрелнисса Зеид Истанбулдаги Буюкада оролида Усмонли Шокир оиласида туғилган. Унинг амакиларидан бири Аҳмад Жевад Пошо 1891-йилдан 1895-йилгача Усмонли империясининг бош вазири бўлиб хизмат қилган, бошқа амакиси Жеват Чобанли Биринчи жаҳон уруши қаҳрамони бўлган. Зеиднинг отаси Шокир Пошо Юнонистонга элчи этиб тайинланган ва у ерда Зеиднинг онаси Сара İсмет Ҳаним билан танишган[6]. 1913-йилда унинг отаси отиб ўлдирилган ва унинг укаси Жеват Шакир Кабаагачли судланган ва отасининг қотиллигида айбланган.
Заид ёшлигидаёқ расм чизишни бошлаган. Унинг сақланиб қолган энг қадимги асари бувисининг портрети бўлиб, у 14 ёшида чизилган[7]. 1919-йилда Истанбулдаги Аёллар Тасвирий санъат академиясига ўқишга кирди.
1920-йилда ўн тўққиз ёшида Зейд новалист Иззет Мелиҳ Девримга турмушга чиқди[8]. Асал ойи учун Деврим Зеидни Венецияга олиб борди ва у ерда у биринчи марта Европа расм чизиш анъаналари билан танишди[9]. Уларнинг бирга учта фарзанди бор эди. Катта ўғли Фарук (1921-йилда туғилган) 1924-йилда скарлатинадан вафот этган. Унинг ўғли Нежад Деврим (1923-йилда туғилган) рассомлик касбини, қизи Ширин Деврим (1926-йилда туғилган) эса актриса бўлди.
Зеид 1928-йилда Парижга бориб, Рансон академиясига ўқишга кирди ва у ерда рассом Рожер Биссиэр қўл остида таҳсил олди. 1929-йилда Истанбулга қайтиб келгач, у академик образли амалиётни ташлаб, экспрессионистик фигуративизмга юзланди ва Истанбул тасвирий санъат академиясига ўқишга кирди[10].
Унинг акаси Жеват Шакир Кабаагачли, Галикарнасс балиқчиси сифатида танилган, ёзувчи эди. Унинг қўл остида синглиси Алие Бергер йирик модернист рассом ва ҳайкалтарош бўлди, жияни Фурея Корал эса кулолчилик билан шуғулланди.


1930—1944-йиллар
Зеид 1934-йилда Деврим билан ажрашди ва 1935-йилда Ироқ Қироллигининг Германиядаги биринчи элчиси этиб тайинланган Ироқ шаҳзодаси Зайд бин Ҳусайнга турмушга чиқди. Эр-хотин Берлинга кўчиб ўтишди, у ерда Зейд элчининг рафиқаси сифатида кўплаб ижтимоий тадбирларни ўтказди. 1938-йил март ойида Австрия аннексия қилинганидан сўнг, шаҳзода Зейд ва унинг оиласи Ироққа чақирилиб, Бағдодда истиқомат қилишди.
Зейд Бағдодда тушкунликка тушиб, веналик шифокор Ханс Хоффнинг маслаҳати билан қисқа вақтдан сўнг Парижга қайтиб келди[11]. У умрининг кейинги йилларини Париж, Будапешт ва Истанбул ўртасида саёҳат қилиб, расм чизишга шўнғиб кетди[12]. 1941-йилга келиб, у Истанбулга қайтиб келди ва рассомчиликка эътибор қаратди.
Зейд янги ташкил этилган Туркия Республикасида фаолият юритувчи авангард рассомлар гуруҳи яъни Истанбулнинг Д гуруҳига қўшилди[13]. Унинг гуруҳ билан алоқаси қисқа муддатли бўлса-да, 1944-йилдан бошлаб Д гуруҳи билан ишлаш Зейдга мустақил равишда кўргазмани бошлашга ишонч берди[14].
1945—1957-йиллар
1945-йилда Зеид Истанбулнинг Мачка шаҳридаги хонадонининг залларини кенгайтириб, биринчи шахсий кўргазмасини ўтказди[15]. 1945-йилда Измирда ва 1946-йилда Истанбулда яна иккита шахсий кўргазмадан сўнг, Зеид Лондонга кўчиб ўтди, у ерда шаҳзода Зайд Ал-Ҳусайн Ироқ Қироллигининг Авлиё Жеймс судидаги биринчи элчиси бўлди. Зейд Ироқ элчихонасидаги хонани ўз устахонасига айлантириб, расм чизишда давом этди[16].
1947-йилдан бошлаб унинг амалиёти мураккаблашди ва ўз ишини тасвирий расмдан абстраксияга ўтказди. Зеидга урушдан кейинги даврда Париждан чиққан мавҳум услублар таъсир кўрсатди.
Қиролича Елизавета 1948-йилда Лондондаги Авлиё Жорж галереясида унинг кўргазмасига ташриф буюрди. Санъацҳунос Морис Коллис ушбу кўргазмани кўриб чиқди ва улар дўст бўлишди. Таниқли франсуз санъацҳуноси ва куратори Шарл Эстен Зейд ижодининг асосий тарафдорига айланди. У 1952-йилда Эстен томонидан Галериэ Бабйлоне-да ташкил этилган Ноувелле Эcоле де Парис кўргазмасининг бир қисми эди.
Кейинги ўн йил ичида Лондон ва Париж ўртасида яшаган Зейд ўзининг энг кучли асарларини яратди, монументал мавҳум расмлар билан тажриба ўтказди[17]. Зейд 1953-йилда Дина Виэрнй галереясида "Тритон саккизоёғи" ва " Саргассо денгизи " каби сўнгги мавҳум асарларини намойиш этди. Кўргазма 1954-йилда Лондондаги Замонавий санъат институтига йўл олди ва уни модернистик кўргазмада намойиш этилган мусулмон миллатдан биринчи аёлга айлантирди. Фаолиятининг энг юқори чўққисида у имо-ишорали абстраксия билан тажриба ўтказган Жан-Мишел Атлан, Жан Дубуффет ва Серж Полиакофф каби халқаро рассомлар гуруҳи билан дўстлашди[18]. Фаҳрелнисса Зеид, шунингдек, Ноувелле Эcоле де Парижнинг бошқа аъзолари билан бирга тез-тез кичик гуруҳ кўргазмалар намойиш этганлар.
1958—1991-йиллар
1958-йилда Зеид эри шаҳзода Зайд ал-Ҳусайнни ўзининг катта жияни қирол Файсал ИИ таътилга чиққанида, одатдагидек, Бағдодга регент вазифасини бажарувчи сифатида қайтмасликка кўндиради. Эр-хотин Неапол кўрфазидаги Исчиа оролидаги янги дам олиш уйига боришади. 1958-йил 14-июлда Ироқда ҳарбий тўнтариш бўлиб ўтди ва бутун қирол оиласи ўлдирилди. Шаҳзода Зейд ва унинг оиласи ўлимдан қутулиб қолишди ва уларга Лондондаги Ироқ элчихонасини бўшатиш учун атиги 24 соат вақт берилди. Тўнтариш Зеиднинг Лондонда рассом ва стюардесса сифатидаги фаолиятини тўхтатди.
Зеид ва унинг оиласи Лондондаги квартирага кўчиб ўтди ва эллик етти ёшида у биринчи марта таом пиширди[19]. Тажриба уни товуқ суякларига расм чизишга, кейинчалик қатронга қуйилган суяклардан палеокрйсталос деб номланган ҳайкалларни яратишга ундади. 1960-йиллар Фаҳлренисса Зейд учун ҳам янгиланиш, ҳам орқага қараш даври эди. У ўзининг мавҳум иши билан бирга портрет амалиётини янгилашга шўнғиди. У 1960-йил охирида Андре Малраух билан учрашгандан сўнг Парижда катта кўргазмага тайёргарлик кўрди, аммо у Жак Жаужарнинг Малро томонидан ишдан бўшатилди ва 1968-йил 6-8-май воқеаларидан кейин бу кўргазма ўтказилмади. Фаҳрелнисса 1972-йилгача Парижда яшади.
1960-йилларда унинг кенжа ўғли шаҳзода Раад уйландиди ва Иорданиянинг Амман шаҳрига кўчиб ўтди. 1970-йилда шаҳзода Зайд Ал-Ҳусайн Парижда вафот этди ва Зейд 1975-йилда Амманга ўғли билан бирга кетди. У 1976-йилда Фаҳрелнисса Зеид Тасвирий санъат Қироллик Миллий Иордания институтига асос солган ва кейинги ўн беш йил давомида 1991-йилда вафотигача бир гуруҳ ёш аёлларга дарс берган ва уларга устозлик қилган[20].
Ретроспективлар ва мерос
Людвиг музейи ўзининг биринчи ретроспективини 1990-йилда ғарбда ўтказди[21].
2012-йил октабр ойида Бонҳамс ўзининг бир қанча расмларини жами 2 021 838 фунт стерлингга кимошди савдосига қўйиб, рассом учун жаҳон рекордини ўрнатди[22].
2017-йилда Лондондаги Тате Модерн рассомнинг йирик кўргазмасини ташкил қилди[23]. Тҳе Гуардиан нашридаги мақолага кўра, кўргазма рассомни "тарих томонидан унутилган бир аёл рассомга айланиб қолмаслигини таъминлаш ни мақсад қилган[1]. Кўргазманинг марказий галереясида Зейднинг 1940-йиллар охири ва 1950-йиллардаги кенг кўламли, мавҳум расмлари, жумладан, "Менинг дўзахим " (1951) номли беш метрли асари жойлашган. Охирги галерея Зеиднинг Амманда сўнгги йилларида диққат марказида бўлган портретларига, шунингдек, қатрон ҳайкалларига бағишланган эди[24]. Тате Модерн директори Френсис Морриснинг сўзларига кўра, кўргазмадаги барча ишлар халқаро коллексиялардан олинган ва Тейт Модерн расмлардан бирини „Унтитлед C“ ни сотиб олди[1]. Кўргазма 2017-йил охирида Деуцче Банк КунстҲалледа ўтказилди[25]. Истанбул Модерн ретроспектив кўргазмага саккизта асар тақдим этди[26]. Истанбул Модерн директори Левент Чаликоғлу, „Ғарб музейлари ва санъат жамоатчилигининг Зеид асарларига кечикиб қолган қизиқиши… у лойиқ бўлган қийматни тикламоқда“ деди[27].
2019-йилда у Гоогле Доодле билан эсга олинди[28].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Эллис-Петерсен. „Фаҳрелнисса Зеид: Тате Модерн ресурреcц артист форготтен бй ҳисторй“ (инглизча). тҳе Гуардиан (12-июн 2017-йил). Қаралди: 12-март 2018-йил.
- ↑ „Cомплете ИCА Эхҳибитионс Лист 1948 - Пресент - Жулй 2017“. ИCА. 16-март 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-март 2018-йил.
- ↑ Дел Валле. „Wҳй ис арт со эхпенсиве?“. вох.cом (2018-йил 31-октябр). Қаралди: 2-ноябр 2018-йил.
- ↑ „Сотҳебй’с — Фаҳрелнисса Зеид, Тоwардс а Скй“. 9-ноябр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-август 2022-йил.
- ↑ Сотҳебй'с. „Тҳе Паинтинг Тҳат Wас Тоо Биг фор Лондон'с ИCА“. сотҳебйс.cом (19-апрел 2017-йил). Қаралди: 9-ноябр 2018-йил.
- ↑ Деврим, Şирин. А Туркиш Тапестрй: Тҳе Шакирс оф Истанбул. Лондон: Қуартет, 1996 — 11-бет. ИСБН 0704380358.
- ↑ Греэнберг, Керрйн „Тҳе Эволутион оф ан Артист“, . Фаҳрелнисса Зеид Греэнберг: . Лондон: Тате Публишинг, 2017 — 11-бет. ИСБН 9781849764568.
- ↑ Деврим, Şирин. А Туркиш Тапестрй: Тҳе Шакирс оф Истанбул. Лондон: Қуартет, 1996 — 38-бет. ИСБН 0704380358.
- ↑ Греэнберг, Керрйн „Тҳе Эволутион оф ан Артист“, . Фаҳрелнисса Зеид Греэнберг: . Лондон: Тате Публишинг, 2017 — 12-бет. ИСБН 9781849764568.
- ↑ Греэнберг, Керрйн „Тҳе Эволутион оф ан Артист“, . Фаҳрелнисса Зеид Греэнберг: . Лондон: Тате Публишинг, 2017 — 13-бет. ИСБН 9781849764568.
- ↑ Деврим, Şирин. А Туркиш Тапестрй: Тҳе Шакирс оф Истанбул. Лондон: Қуартет, 1996 — 127-бет. ИСБН 0704380358.
- ↑ Греэнберг, Керрйн „Тҳе Эволутион оф ан Артист“, . Фаҳрелнисса Зеид Греэнберг: . Лондон: Тате Публишинг, 2017 — 18-бет. ИСБН 9781849764568.
- ↑ Греэнберг, Керрйн „Тҳе Эволутион оф ан Артист“, . Фаҳрелнисса Зеид Греэнберг: . Лондон: Тате Публишинг, 2017 — 19-бет. ИСБН 9781849764568.
- ↑ „Истанбул Модерн дисплайс вивид, cолорфул арт бй Фаҳрелнисса Зеид“. ДаилйСабаҳ. Қаралди: 15-март 2018-йил.
- ↑ Греэнберг, Керрйн „Тҳе Эволутион оф ан Артист“, . Фаҳрелнисса Зеид Греэнберг: . Лондон: Тате Публишинг, 2017 — 20-бет. ИСБН 9781849764568.
- ↑ Деврим, Şирин. А Туркиш Тапестрй: Тҳе Шакирс оф Истанбул. Лондон: Қуартет, 1996 — 167-бет. ИСБН 0704380358.
- ↑ Греэнберг, Керрйн „Тҳе Эволутион оф ан Артист“, . Фаҳрелнисса Зеид Греэнберг: . Лондон: Тате Публишинг, 2017 — 22-бет. ИСБН 9781849764568.
- ↑ Тате. „'Унтитлед', Фаҳрелнисса Зеид, c.1950с | Тате“ (инглизча). Тате. Қаралди: 15-март 2018-йил.
- ↑ Деврим, Şирин. А Туркиш Тапестрй: Тҳе Шакирс оф Истанбул. Лондон: Қуартет, 1996 — 210-бет. ИСБН 0704380358.
- ↑ Лаïди-Ҳаниэҳ, Адила „Тҳе Лате Стйле“, . Фаҳрелнисса Зеид Греэнберг: . Лондон: Тате Публишинг, 2017 — 131-бет. ИСБН 9781849764568.
- ↑ „Фаҳрелнисса Зеид: Деуцче Банк Кунстҳалле, Берлин - културнеwс.де“ (де-ДЕ) (25-октабр 2017-йил). 16-март 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-март 2018-йил.
- ↑ „Бонҳамс сец неw wорлд реcорд фор Туркиш Артист Фаҳрелнисса Зеид“. Бонҳамс (2-октабр 2012-йил).
- ↑ Тате. „Фаҳрелнисса Зеид – Эхҳибитион ат Тате Модерн | Тате“ (инглизча). Тате. Қаралди: 12-март 2018-йил.
- ↑ „Субсcрибе то реад“ (инглизча). Финанcиал Тимес. Қаралди: 12-март 2018-йил.
- ↑ „Фаҳрелнисса Зеид“ (инглизча). Мусеумспортал Берлин. Қаралди: 15-март 2018-йил.[сайт ишламайди]
- ↑ АРТ. „Фаҳрелнисса Зеид - İстанбул Модерн“ (инглизча). www.истанбулмодерн.орг. Қаралди: 15-март 2018-йил.
- ↑ „Фаҳрелнисса Зеид ат Истанбул Модерн“ (инглизча). Ҳüрриет Даилй Неwс. Қаралди: 15-март 2018-йил.
- ↑ „Фаҳрелнисса Зеид'с 118тҳ Биртҳдай“. Гоогле (7-январ 2019-йил).